Έχουν περάσει πλέον δεκαετίες από τη στιγμή που χιλιάδες μοσχοβίτες συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Πούσκιν για να αποτίσουν φόρο τιμής σε ένα Big Mac! Για τη Δύση, το άνοιγμα του πρώτου καταστήματος MacDonald’s στη Ρωσία σηματοδότησε το τέλος του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Και όσοι έλληνες έσπευσαν να γελάσουν χαιρέκακα, σώπασαν όταν ένα χρόνο αργότερα μια ανάλογη ουρά ξεδιπλωνόταν στην Πλατεία Συντάγματος.
Μπορεί για την Ελλάδα το άνοιγμα του πρώτου καταστήματος McDonald’s να μη σηματοδότησε το τέλος του «υπαρκτού σοσιαλισμού» αναμφισβήτητα όμως συνέπεσε χρονικά με το τέλος του «υπαρκτού παπανδρεϊσμού».
Ο πρώην και μετέπειτα πρωθυπουργός, καλούνταν στο εδώλιο του ειδικού δικαστηρίου για το σκάνδαλο Κοσκωτά, ο Μητσοτάκης μιλούσε στο βήμα του 13ου συνεδρίου του…ΚΚΕ στο πλαίσιο της συγκυβέρνησης ενώ ο Τζορτζ Μπους γινόταν ο δεύτερος αμερικάνος πρόεδρος που θα επισκεπτόταν την Αθήνα. Την ώρα που τα «κακά παιδία» του ΣΚΑΙ 100,4 σατίριζαν από μικροφώνου τους εκατοντάδες αθηναίους που συνωστίζονταν για να γευτούν το πολυπόθητο Big Mac, η χώρα ένοιωθε τις πρώτες δονήσεις από το κύμα νεοφιλελευθερισμού που σύντομα θα σάρωνε την πολιτική και οικονομική ζωή του τόπου. Η ελληνική κοινωνία ζούσε αυτό που ορισμένοι κοινωνιολόγοι έχουν ονομάσει… μακντοναλντοποίηση.
Παραδόξως, η Ελλάδα και η Ρωσία δεν αποτελούν τις μοναδικές χώρες όπου το άνοιγμα ενός καταστήματος McDonald’s συνέπεσε με ιστορικές εξελίξεις. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι η εξάπλωση της συγκεκριμένης αλυσίδας εστιατορίων έχει απασχολήσει εδώ και δεκαετίες αρκετούς καταξιωμένους αναλυτές. Από στατιστικολόγους, που καταγράφουν τις τιμές των Big Mac σε διαφορετικές χώρες του κόσμου για να συγκρίνουν το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων τους, έως οικονομικούς αναλυτές που θεωρούν την εξάπλωση της αλυσίδας ως τον πολιορκητικό κριό των αμερικανικών επενδύσεων.
Χαρακτηριστικότερο όλων, βέβαια, είναι το παράδειγμα του αμερικάνου «γκουρού του νεοφιλελευθερισμού» Πολ Φρίντμαν ο οποίος ισχυριζόταν ότι «δύο χώρες που έχουν McDonald’s δεν πρόκειται να εμπλακούν ποτέ σε πόλεμο». Η επιτυχία του συγκεκριμένου τσιτάτου ήταν τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και το διαφημιστικό τμήμα των McDonald’s δεν δίστασε να το χρησιμοποιήσει σε αρκετές συνεντεύξεις τύπου. Οταν μάλιστα το ΝΑΤΟ βομβάρδισε περιοχές του Βελιγραδίου όπου υπήρχαν καταστήματα της αλυσίδας, εκπρόσωπος των McDonald’s έσπευσε να υποστηρίξει τον Φρίντμαν λέγοντας ότι «το ΝΑΤΟ δεν έχει McDonald’s» και συνεπώς η θεωρία δεν καταρρίπτεται. Η θεωρία βέβαια είχε καταρριφθεί πολύ νωρίτερα κατά τη διάρκεια του πολέμου Ινδίας-Πακιστάν αλλά κανείς δεν είχε δώσει σημασία.
Εκτός όμως από τον Φρίντμαν, τα έργα και οι ημέρες των McDonald’s ενέπνευσαν όπως φαίνεται και τον Τζόρτζ Ρίτζερ, καθηγητή κοινωνιολογίας στο πανεπιστήμιο του Μέριλαντ ο οποίος στο βιβλίο του «Η μακντοναλντοποίηση της κοινωνίας» παρουσιάζει ένα λιγότερο ειδυλλιακό κόσμο. Ο Ρίτζερ, συγκρίνει τη μακντοναλντοποίηση με την εξάπλωση της γραφειοκρατίας που είχε περιγράψει ο Μαξ Βέμπερ στις αρχές του αιώνα ενώ δεν παραλείπει να αναφερθεί και στο έργο του Οργουελ και του Φουκό. «Σε αντίθεση με το Μεγάλο Αδερφό στο «1984» όπου περιγράφεται ένα σύστημα κεντρικού ελέγχου, η μακντοναλντοποίηση είναι ένας είδος μικρο-συστημάτων ελέγχου. Είναι παρόμοια με τις μικρο-πολιτικές ελέγχου για τις οποίες είχε μιλήσει ο Φουκό. Στην περίπτωσή μας, δηλαδή» συνεχίζει ο Ρίτζερ «δεν έχουμε ένα σιδηρούν παραπέτασμα άλλα αναρίθμητα μικρά παραπετάσματα που έχουν διασκορπιστεί με τέτοιο τρόπο σε ολόκληρο τον πλανήτη ώστε δεν έχεις άλλη επιλογή παρά να εισέλθεις σε ένα από αυτά».
