Που είναι ο Έλληνας Ναγκίμπ Μαχφούζ;

 

 

 

 

Τα τελευταία περιστατικά της Αιγύπτου ανέδειξαν με τον πιο διακριτό τρόπο το πρόβλημα της συγκυρίας :ενα σύνολο από ετερογενείς κοινωνικές δυναμικές συγκρούονται ή συνοδοιπορούν και ισορροπούν ασταθως. Πολιτικές, θρησκευτικές, οικονομικές, ταξικές διαφορές συγχρονίζονται σε ένα τόπο και οξύνονται χωρίς τελικά να γίνεται ορατό ποιο δυναμική τελικά επικρατεί. Μοιάζει με ένα διαγώνισμα πολλών μαθημάτων με ξεχωριστές εκφωνήσεις ανά μάθημα όπου ζητείται μια μόνο λύση που να εμπεριέχει όλα τα μαθήματα σε ένα. Εξ' αιτίας της  αιγυπτιακής περίπτωσης , αναδύθηκαν  οι ικανότητες των αναλυτών να περιγράψουν ένα τόσο δυναμικό περιβάλλον, και η αμηχανία των πολιτικών να πάρουν θέση.

Ο Στουρνάρας προσπάθησε να εκφοβίσει, απειλώντας με την υπόθεσή ότι αντιστοιχούμε με μια  κατάρρευση τύπου Αιγύπτου , μόνο που δεν κατάλαβε ότι ο έτσι ο ίδιος κατατάσσει τον εαυτό του στον ομόλογο του της κυβέρνησής Μουμπάρακ ή Μόρσι. Το οξύμωρο βέβαια είναι ότι μάλλον έχει δίκιο από μια άλλη πλευρά. Όχι γιατί υπάρχουν ομοιότητες και αντιστοιχίες ,μια προς μία, μεταξύ αιγυπτιακών και ελληνικών κομμάτων και ρευμάτων , αλλά γιατί και στις δύο χώρες παρουσιάζεται ένας  συγχρονισμός πολλαπλών συγκρούσεων οι οποίες αναδύονται από τον ανταγωνισμό των πιο ετερογενών ρευμάτων  .πχ Η  δεύτερη Ταχρίρ , η οποία αποτελείται από την κοσμική φιλελεύθερη αντιπολίτευση και τους νοσταλγούς του Μουμπάρακ  τελικά επικρατεί μέσω ενός τυπικού πραξικοπήματος για να διασώσει την δημοκρατία. Ενώ η μουσουλμανική αδελφότητα , που επιχείρησε να παραλλάξει το κράτος με αμφισβητούμενες ρυθμίσεις είναι μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση. Ο τρέχων fast track  αντιμνημονιακός κορμός αποκρυσταλλώνει αυθεντικά δημοκρατικά αριστερά αιτήματα για την  προστασία των αδυνάτων μαζί με τα αγχωτικά ανακλαστικά όσων ενεπλάκησαν με το πελατειακό κράτος και τις αδράνειες του , παρατάσσεται δε με τον βάναυσο λόγο του φυλετικού μίσους. Στον αντίποδα,  ένας ιστορικός συνασπισμός των διαχειριστών του κράτους, διακινεί ένα πολύπτυχο πρόγραμμα αποτελούμενο από τραυματική λιτότητα, αυτονόητες μεταρρυθμίσεις και πρακτικές ακριβώς στο όριο της συνταγματικής νομιμότητας. Μια ενδεχόμενη  σύγκρουση με επίδικο το μνημόνιο θα αντιπαραθέσει ένα τύπο λάβας  Ταχριρ με ένα μάγμα  τύπου Μόσρι :ενδιαφέρουσες περιπλοκές για τους δημοσιογράφους, δύσκολα ζητήματα για την πολιτική.

Η αιγυπτιακή περιπλοκή γίνεται εύληπτη και κατανοητή με το καλειδοσκόπιο του έργου του Ναγκίμπ Μαχφούζ. Η ιδιαιτερότητα του έγκειται στο ότι , ο Μαχφούζ περιγράφει συστηματικά τον αστικό μικρόκοσμο του Καίρου του 40 και 50, ο οποίος ποτέ δεν ήταν πληθυσμιακά πλειοψηφικός αλλά διασχίζονταν από τις τρέχουσες ιδεολογικές τομές  της σημερινής Αιγύπτου. Οι ήρωες του Μαχφουζ είναι ηθοποιοί, δημόσιοι υπάλληλοι, δικηγόροι, εμποροι κλπ, οι οποίοι προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ κοσμικού φιλελευθερισμού, παραγωγικού  εθνικισμού, φιλανθρωπικού και πολιτικού  ισλάμ, αντι- ιμπεριαλισμού και εκσυγχρονισμού. Οι σημερινοί τουρίστες της Αιγύπτου βρίσκουν αυτό που έχουν ήδη έχουν φαντασιωθεί ως Αίγυπτο : Πυραμίδες, Νείλο, και εσχάτως τα υποβρύχια σπορ, ενώ το αστικό Κάιρο του Μαχφούζ παραμένει απάτητο ,  μυστηριώδες απομονωμένο. Κι' όμως αυτά τα νεοκλασικά παλιά  γραφεία του Μαάντι και οι ιστορικές  τριώροφες πολυκατοικίες της Ηλιούπολης φιλοξενούν και σήμερα τους ήρωες του Μαχφουζ, διχασμένους   ενίοτε τριχοτομημένους όπως και το 1950 .Ο αναγνώστης του Μαχφουζ ξέρει ήδη εδώ και πενήντα χρόνια ότι η Αίγυπτος χρειάζεται σύνθετα ταξινομικά εργαλεία για να γίνει προσβάσιμη στα  δυτικά μάτια , τα οποία είναι συνηθισμένα να βλέπουν την ανατολή με αδρά μοτίβα.

Δυσκολεύομαι να βρω τον αντίστοιχο Ελληνα Μαχφούζ. Ο σχεδόν συμπατριώτης του και συνομήλικος Τσίρκας υφαίνει ένα κόσμο πολωμένο δεξιά αριστερά και βυθίζεται στην τρέχουσα ιστορία σχεδόν ντοκυμανταιριστικά. Οι ομόλογοι του , Νομπελίστες Σεφέρης Ελύτης ανέδυαν μια πιο αφηρημένη πλευρά του ελληνικού δρομολόγιου. Ο σύγχρονος μας Μάρκαρης προσφέρει τελευταία "λαπαροσκοπικές" ενδοσκοπήσεις στο παρελθόν του κοινωνικού  σώματος που ασθενεί σήμερα, περιγράφοντας εύστοχα τις δαιδαλώδεις φραγμένες ιδεολογικές και πολιτιστικές αρτηρίες που παράγουν τα πολύπλοκα συμπτώματα της σημερινής κατάστασης "εντατικής" .Το σύγχρονο σινεμά του Οικονομίδη εστιάζει το φακό του  στο οικογενειακό κύτταρο σήμερα , καθώς αυτό  εσωτερικεύει την κοινωνική βία και την πολλαπλασιάζει ως νεοπλασία. Ο Οικονομίδης έδωσε μια καθαρή εικόνα του αποθεματικού βίας που σωρεύεται στα μικρά διαμερίσματα και τις επαρχίες της Αθήνας και το οποίο εκβάλει σήμερα ως φυλετική μικρόνοια.

Σε καταστάσεις κρίσεις , έχει σημασία η αρχιτεκτονική της έντασης. Πολλοί , μάλιστα με δυνατότητες διαμόρφωσης της κοινής γνώμης, διακινούν με αμεριμνησία σενάρια με αδρές διπολικές συγκρούσεις. Πρόκειται για αφελείς ως επικίνδυνες δοξασίες , κεκαλυμμένες επιθυμίες,   οι οποίες απλώς ξορκίζουν το Αιγυπτιακό υπόδειγμα. Εκτός από την έκρηξη που παράγει ενεργούς διακριτούς εχθρούς σε ένα σταθερό "πεδίο μάχης εδάφους"  και είναι ερμηνευτικό σχήμα για το παρελθόν  ( εμφύλιος, ανένδοτος, δικομματισμός ) υπάρχει και η  ενδόρρηξη. Αυτή είναι  μια  τήξη που ρευστοποιεί ταυτόχρονα τους πολλαπλούς αντίπαλους και το πεδίο της σύγκρουσης τους. Οι ενδείξεις είναι πως η Αίγυπτος βαδίζει στην εσωτερική σταδιακή κατάρρευση η οποία μπορεί να "λιώσει"   τους ενεργούς εσωτερικούς παίκτες της και να πυροδοτήσει ευρύτερες αλλαγές.

Η ομολογημένη αποτυχία ή ημιτελής εξέλιξη του δημαρικού εγχειρήματος για μια κοινωνική διαχείριση του μνημονίου, είναι κακός οιωνός. Βέβαια οι αφελέστατοι των αφελεστάτων επιχαίρουν για την επερχόμενη εκλογική δυστοκία της , αγνοούν  ή αποσιωπούν ότι οποιαδήποτε εξέλιξη θα περιλαμβάνει κάποιου τύπου μνημόνιο με δανειστές και την ανάγκη εύρεσης ενδιάμεσων δρόμων. Κυριαρχεί το "εδαφικό" σχήμα των δύο στρατών όπου οι απώλειες του αντιπάλου είναι τελικά βήματα νίκης. Αντίθετα όμως η απουσία ενός αμφλιπλευρου πόλου  στο κομματικό συνεχές θα δημιουργήσει ένα τοπίο αλά Ταχρίρ: ακούσιοι προσωρινοί συμπαραστάτες, πρώην και μελλοντικοί  εχθροί θα πολωθούν απέναντι σε εξ' ίσου αντιφατικούς αντιπάλους. Και αν στην Αίγυπτο οι φιγούρες και οι τάσεις είναι αδρά σχηματισμένες στον κόσμο του Μαχφούζ , στην Ελλάδα από που αναδύονται όλες αυτές οι παραστάσεις του σήμερα;

 Συνδέσεις για το Naguib Mahfouz εδώ