«Έφυγε» χθες ο σημαντικός συνθέτης Μιχάλης Γρηγορίου

 

Πέθανε χθες, Σάββατο, σε ηλικία 78 ετών ο συνθέτης Μιχάλης Γρηγορίου. Υιός του σκηνοθέτη Γρηγόρη Γρηγορίου και της ποιήτριας Μαρίας Παπαλεονάρδου, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1947. Άρχισε μαθήματα πιάνου με την Καίτη Παπαλεονάρδου σε ηλικία 5 ετών. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Ε.Μ.Π., απ’ όπου έλαβε το πτυχίο του το 1973. Παράλληλα μελέτησε θεωρητικά και σύνθεση με τον Γ.Α. Παπαϊωάννου. Έγραψε πλήθος έργων για σύνολα μουσικής δωματίου, για ορχήστρα και χορωδία, για πιάνο, για synthesizers, κύκλους τραγουδιών, καθώς και μουσική για το θέατρο, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και τον χορό. Η δισκογραφία του περιλαμβάνει την καντάτα Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, τους κύκλους τραγουδιών Η αγάπη είναι ο φόβος σε ποίηση Μ. Αναγνωστάκη, Ο Οδυσσέας στο ποτάμι και Αποχαιρετισμοί της θάλασσας σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Μπλε σε ποίηση Ρ. Παπανικόλα, Κόκκινη κλωστή σε ποίηση Κ. Καρτελιά, το ορατόριο Σκοτεινή πράξη σε ποίηση του Τ. Λειβαδίτη, κ.ά.

 

Ο Μιχάλης Γρηγορίου ξεκίνησε την συνθετική του δραστηριότητα το 1971. Τα πρώτα του έργα, επηρεασμένα από τα ευρωπαϊκά ρεύματα της πρωτοπορίας, περιλαμβάνουν χρήση γραφικής παρτιτούρας, μουσική ηχητικών μαζών και μορφικές δομές τύπου Πεντερέτσκυ, Λουτοσλάφσκυ κ.ά. (Από ένα έργο του Luigi Nonno, Κομμάτι για πιάνο και τρομπέτα, Septet, Leitmotiv κ.ά.). Στην πορεία, εγκατέλειψε πολλούς από τους μύθους που περιέβαλλαν την έννοια της πρωτοπορίας, στάση που φάνηκε χαρακτηριστικά στο έργο του για δύο πιάνα Ανεπιστρεπτί αλλά και στην καντάτα Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Άρη Αλεξάνδρου. Το συγκεκριμένο έργο δημιούργησε αίσθηση καθώς επιχειρούσε να μεταφέρει στο ελληνικό τραγούδι μορφές και τεχνικές της έντεχνης μουσικής, σπάζοντας τα στεγανά ανάμεσα σε μια μουσική που απευθύνεται σε «ειδικούς» και σε μια μουσική που θέλει να απευθυνθεί σ’ ένα πλατύτερο κοινό.

 

Το 1982, ο Γρηγορίου στράφηκε στα synthesizers, που του επέτρεψαν να ελέγχει ένα ευρύτατο φάσμα νεότερων ηχητικών αλλά και συμβολικών αναφορών, γράφοντας τα επόμενα χρόνια πλήθος έργων που τα εκτελούσε ο ίδιος σε πολλά κλαβιέ (Καλοκαίρι κι η ζωή περνά…, Το παράσημον του Λουτρού Ι, Maha, Σελεφαΐς, Όταν πήγαμε να δούμε το τέλος του κόσμου, Αποχαιρετισμοί της θάλασσας κ.ά.). Αν και ασχολήθηκε και με τις πιο σύνθετες μορφές οργανικής μουσικής, επέστρεφε πάντα στο τραγούδι ως πρώτη πηγή έμπνευσης, έχοντας ως αφετηρία του την ποίηση (Τραγούδια της Χριστίνας σε ποίηση Μ. Παπαλεονάρδου, Ανεπίδοτα γράμματα σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, Ντοάνα σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Η αγάπη είναι ο φόβος σε ποίηση Μ. Αναγνωστάκη, Μεσούρανα του Αυγούστου σε ποίηση Α. Αλεξάνδρου, Ο Οδυσσέας στο ποτάμι σε ποίηση Τ. Σινόπουλου, Amor σε ποίηση Π. Νερούδα κ.α.).

 

Ο Γρηγορίου έδωσε πολλές ατομικές συναυλίες, στις περισσότερες από τις οποίες συμμετείχε ως πιανίστας, αλλά και ως εκτελεστής synthesizers, τα οποία αντιμετώπισε ανέκαθεν ως όργανα με ερμηνευτικές αξιώσεις. Εκπροσώπησε την Ελλάδα σε εκδηλώσεις στο εξωτερικό, όπως το Διεθνές Βήμα Συνθετών της UNESCO με το έργο του Septet, το International Dance Course for Professional Composers and Choreographers στο Surrey της Αγγλίας, καθώς και ως μέλος της κριτικής επιτροπής απονομής του διεθνούς βραβείου σύνθεσης Valentino Bucchi στη Ρώμη. Υπήρξε επί 20 χρόνια συνεργάτης του Τρίτου Προγράμματος, όπου εγκαινίασε και τη σειρά εκπομπών «Το Μουσικό Εργαστήρι του Τρίτου» που έδωσε την ευκαιρία σε πλήθος Ελλήνων μουσικών να παρουσιάσουν πρωτότυπη δουλειά τους. Το 1982 ήταν επικεφαλής της πενταμελούς επιτροπής που ανέλαβε την διεύθυνση του Τρίτου Προγράμματος (μαζί με τους Β. Φιδετζή, Α. Κοντογεωργίου, Ε. Καραϊνδρου, Τ. Μπαντή). Υπήρξε επίσης επικεφαλής του τμήματος σοβαρής μουσικής της ΕΡΤ 1 και παραγωγός προγραμμάτων κλασικής μουσικής της ΕΡΤ 2. Το 1984 συνίδρυσε και ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση της μη κερδοσκοπικής Εταιρείας Μουσικής και Θεάματος που οργάνωσε σειρά σεμιναρίων και workshops. Την ίδια χρονιά συμμετείχε (μαζί με τους Γ. Κουρουπό, Δ. Μαραγκόπουλο και Ν. Κυπουργό) στην ομάδα που συνέταξε την «Πρόταση για τη Μουσική Εκπαίδευση στα Δημοτικά Σχολεία» για λογαριασμό του Υφυπουργείου Νέας Γενιάς. Συνέβαλε καθοριστικά στην ίδρυση του Πρότυπου Μουσικού Κέντρου Πειραιά, του οποίου υπήρξε καλλιτεχνικός διευθυντής. Διετέλεσε μέλος του Δ.Σ. της ΕΡΤ και αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος.

 

Εκτός από τη σύνθεση, ο Μιχάλης Γρηγορίου ασχολήθηκε συστηματικά με την κοινωνική ιστορία της τέχνης, την ψυχολογία της αισθητικής αντίληψης και την κοινωνιολογία του αισθητικού γούστου. Το 2007 ανακηρύχθηκε διδάκτωρ του Ιόνιου Πανεπιστημίου στους τομείς της σύνθεσης και της μουσικολογίας. Δίδαξε κοινωνική ιστορία της μουσικής και στοιχεία ψυχολογίας της μουσικής αντίληψης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Παρέδωσε επίσης σειρά μαθήματων για μεταπτυχιακούς φοιτητές του Παιδαγωγικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετέφρασε στα ελληνικά θεωρητικές μελέτες ξένων συγγραφέων, ενώ συνέγραψε το δίτομο εκπαιδευτικό βιβλίο Μουσική για παιδιά και για έξυπνους μεγάλους, καθώς και το θεωρητικό σύγγραμμα Μουσική αντίληψη και δημιουργία.

 

Μαζί με την Άννα Γρηγορίου απέκτησαν έναν υιό, τον Γρηγόρη Γρηγορίου, ο οποίος είναι συνθέτης.

Μιχάλης Γρηγορίου: Οι σταρ του "βωβού"

Οι σταρ του “βωβου”

του Μιχάλη Γρηγορίου

περιοδικο ΑΙΤΙΟΝ, τευχος 2, Ιουνιος 2015

Σημερα δεν κυκλοφορουν πια δισκοι LP, κυκλοφορουν μονο CD. Υπαρχουν φυσικα ακομα αρκετοι ανθρωποι που διατηρουν την παληα τους δισκοθηκη, ωστοσο οι δισκοι LP αποτελουν πλεον συλλεκτικο ειδος, σαν τους δισκους γραμμοφωνου του μεσοπολεμου. Οι δισκογραφικες εταιρειες βεβαια ειχαν αρχισει ηδη απο χρονια να μεταγραφουν τις παληες τους εκτελεσεις σε CD, οχι ομως ολες, γιατι το κριτηριο που καθοριζε τι θα μεταγραφει και τι οχι στο νεο μεσον ηταν και ειναι αποκλειστικα εμπορικο. Ετσι υπαρχουν πλεον πολλοι παληοι δισκοι που δεν μεταγραφτηκαν σε CD, με αποτελεσμα να εχει μετατρεπει κι' η μουσικη που περιελαμβαναν σε μουσειακο ειδος για συλλεκτες. Θα πει κανεις πως τουτο δεν εχει ισως τοση σημασια, προκειμενου για μουσικα ειδη που εξυπηρετουσαν μια εφημερη διασκεδαση, οπως π.χ τα τραγουδια της pop, η της rock που κατα καιρους εγιναν μοδα. Τι γινεται ομως οταν προκειται για μουσικα εργα ή και για ερμηνειες, που διεκδικουσαν καποτε μια περισσοτερο διαχρονικη σημασια και λειτουργια; (Σκεφτομαι τωρα προχειρα τις ερμηνειες π.χ του Schoerchen ή του Schnabel).

Αυτη η αλλαγη του τροπου καταγραφης της μουσικης -που συνεχιζεται αδιαλειπτως και που αναμενεται να συνεχιστει τα επομενα χρονια με την διαδοση καποιου αλλου μεσου θα εχει ως αποτελεσμα να συσσωρευονται στο μελλον διαρκως νεες απωλειες.. Καθε τι που δεν καταφερνει να μεταγραφει στο νεο μεσον θα εξαφανιζεται απο το πολιτιστικο προσκηνιο, η -στην καλλιτερη περιπτωση- θα μετατρεπεται σε ειδος συλλεκτικου ενδιαφεροντος. (Hδη το format του .mp3 τεινει σχεδον να υποκαταστησει το .wav στις σημερινες συσκευες αναπαραγωγης, οπως το iPod ή το iPad, ενω η εννοια της “δισκοθηκης” –εστω απο cds- τεινει να αντικατασταθει απο τα στικακια flash memory. Στο προσεχες μελλον μαλιστα ισως υποκατασταθουν κι αυτοι οι τροποι καταγραφης και “αποθηκευσης” απο το “Cloud», oπου τα μουσικα εργα θα υπαρχουν σε “αυλη” μορφη σε καποιους κεντρικους servers και θα κατεβαζονται απλως απο το Internet. Ασε πια την διαρκως επεκτεινομενη μοδα της διαδοσης της μουσικης μεσω του YouTube, οπου η μουσικη πρεπει να συνοδευεται υποχρεωτικα κι απο καποια “οπτικοποιηση” της !).

Βρισκομαστε λοιπον μπροστα σε ενα χαρακτηριστικο παραδειγμα οπου η εξελιξη της τεχνολογιας, εξυπηρετωντας τις αναγκες ενος μαζικου πολιτισμου, συμβαδιζει με την εξαπλωση μιας μορφης πολιτιστικης αμνησιας. Ιστορικα εχει ξαναϋπαρξει ενα τετοιο φαινομενο, οχι μονο στο χωρο της μουσικης, αλλα και του κινηματογραφου, οταν εγινε η μεταβαση απο τις ταινιες του "βωβου" στις ταινιες του "ομιλουντος". Διαφοροι σπουδαιοι "σταρ" του "βωβου" εξαφανιστηκαν τοτε μεσα σε ελαχιστο χρονικο διαστημα.

Βεβαια, κανενας δεν μπορει να σταματησει την τεχνολογικη εξελιξη κι' ισως δεν πρεπει να μας παραξενευουν τετοιες απωλειες. Ολα τα πραγματα που φτιαχνει ο ανθρωπος, υλικα, η διανοητικα, ειναι καταδικασμενα να εξαφανιστουν καποτε, ειτε λογω φυσικης φθορας, ειτε λογω πολιτιστικης αμνησιας. Χιλιαδες αρχαιες τοιχογραφιες χαθηκαν επειδη τα χρωματα στην αρχη ξεθωριασαν κι’ υστερα μετατραπηκαν σε σκονη -ας θυμηθουμε π.χ την καταπληκτικη σκηνη απο το “Roma” του Fellini, oταν μπαινει ο “μετροποντικας” σε καποια αρχαια ρωμαϊκη επαυλη και καθως σπαει τον τοιχο και μπαινει μεσα ο αερας βλεπει κανεις τις τοιχογραφιες να αποχρωματιζονται και στη συνεχεια να εξαερωνονται μπροστα στα ματια του !- χιλιαδες παπυροι καταστραφηκαν, ολοκληρες πολεις σβυστηκαν απο τον χαρτη επειδη ησαν φτιαγμενες απο πλινθους. (Ορισμενες μαλιστα τις κατεστρεψαν προσφατα οι αμερικανοι πεζοναυτες στο Ιρακ ή, οι τζιχαντιστες). Αλλα μηπως κι' η αλλαγη της γλωσσας που μιλαμε και που γραφουμε δεν συνεπαγεται τετοιες απωλειες; Γιατι κι' η γλωσσα ειναι ενα μεσον καταγραφης που μεταβαλλεται και ξεπερνιεται. Τι συνεβη στο παρελθον με τα εργα της λατινικης λογοτεχνιας ; Τι συνεβη με τα εργα της αρχαιας ελληνικης ; Τι συνεβη με τα κειμενα των βυζαντινων χρονικογραφων; Ολα αυτα τα εργα του γραπτου λογου -με την εξαιρεση ελαχιστων εργων του αρχαιου δραματος και λιγων φιλοσοφικων πραγματειων- μετατραπηκαν λιγο-πολυ σε μουσειακα ειδη που ενδιαφερουν μονο τους ειδικους. Αλλα, για να μην παμε τοσο μακρια, ποσα απο τα αυριανα –ισως κι απο τα σημερινα- παιδια της Ελλαδας θα ειναι σε θεση να καταλαβουν τον Παπαδιαμαντη στο πρωτοτυπο ; (Hδη τα εργα του εχουν αρχισει να κυκλοφορουν και σε μεταφρασεις !)

Ο πολιτισμος μεταβαλλεται και τα εργα του παρελθοντος μοιραια ξεχνιουνται για να δωσουν τη θεση τους σε καινουργια. Αυτο που διαφερει ειναι η χρονικη κλιμακα για την οποια μιλαμε. Αλλα εργα ξεχνιουνται με πιο γρηγορους ρυθμους κι' αλλα με πιο αργους. Τα εργα των προγενεστερων περιοδων που προλαβαν να καταγραφουν στην ιστορικη προθηκη ως "κλασσικα" ακολουθουν συνηθως βραδυτερους ρυθμους εξαφανισης, ισως γιατι εχουν περασει κατα καποιο τροπο στη σφαιρα καποιου "συλλογικου πολιτιστικου ασυνειδητου" που τεινει ακομα να τα διασωζει, αποδιδοντας τους “παναθρωπινες” και “διαχρονικες” αξιες. Ωστοσο, η εντυπωση οτι τα "κλασσικα" εργα του παρελθοντος ειναι σχεδον "αιωνια" δεν ειναι κι’ αυτη παρα μια ψευδαισθηση, γιατι αν διευρυνουμε ακομα περισσοτερο τη χρονικη μας κλιμακα τοτε -οπως ελεγε καποτε ο Ντε Κιρικο- ισως "υστερα απο δεκα χιλιαδες χρονια δεν θα εχει μεινει τιποτα απο τα εργα που σημερα θεωρουμε ως σημαντικα". Ετσι, μπορει καποια εποχη τα “κλασσικα” μουσικα εργα του 18ου και του 19ου αιωνα να ξεχαστουν, γιατι θα παψουν να ακουγονται, μπορει καποτε να καταστραφουν ολα τα μεγαλα ζωγραφικα εργα, οπως καταστραφηκαν καποτε οι παπυροι της Βιβλιοθηκης της Αλεξανδρειας. Κι' ακομα, μπορει καποτε κι'ο Παρθενωνας να γκρεμιστει, μπορει να ξεχαστουν και οι αρχαιες τραγωδιες και τα εργα του Σαιξπηρ. Ισως περασουν παρα πολλα χρονια μεχρι να συμβει κατι τετοιο, μπορει ομως καποτε να συμβει κι' αυτο.

Οταν διευρυνουμε ομως τοσο πολυ τη χρονικη μας κλιμακα χανουμε την ικανοτητα να κατανοησουμε το παρον μεσα στο οποιο ζουμε. Γεγονος ειναι λοιπον πως, τα εργα που γεννηθηκαν την εποχη των media και που στηριξαν την εξαπλωση τους σ' αυτα ειναι, κατα κανονα, καταδικασμενα σε ταχυτατους ρυθμους εξαφανισης. Ο συγχρονος μαζικος πολιτισμος ενθαρρυνει συστηματικα αυτη την πολιτιστικη αμνησια γιατι αντιμετωπιζει τα εργα τεχνης ως εμπορικα προϊοντα που προοριζονται για καταναλωση, που πρεπει δηλαδη να αποσυρονται συντομα απο την κυκλοφορια για να δωσουν τη θεση τους σε καινουργια. Δεν χρειαστηκε αλλωστε να υπαρξει η μεταβαση απο τα LP στα CD για να γινει αυτο φανερο. Επι χρονια οι δισκογραφικες εταιρειες ακολουθουσαν αυτη την πολιτικη της "τεχνητης παλαιωσης", με τη ταχυτατη αποσυρση των παληων δισκων απο την κυκλοφορια, για να δωσουν τη θεση τους σε καινουργιους. Ετσι διαμορφωθηκε σταδιακα μια ολοκληρη κουλτουρα που μετατρεπει συνολικα την μουσικη σε ενα ειδος προς καταναλωση, κατι που καθοριζει και τις σημασιες που μπορει να περιμενει κανεις απ’αυτην. Οι σημερινοι τροποι παραγωγης και διαδοσης της μουσικης δεν ευνοουν την εννοια του μουσικου "εργου" που επιζητει να μεταδοσει διαχρονικα νοηματα και αξιες αντιθετως, επιβαλλουν την εννοια του “εφημερου αναλωσιμου προιοντος” κι’ η διαφορα ειναι καθοριστικη για τις σημασιες που εμπεριεχονται αντιστοιχα. Το “καλλιτεχνικο εργο” διεκδικουσε μια θεση στο σταθερο συστημα αξιων μια κοινωνιας, το "εμπορικο προιον” διεκδικει μια θεση στην εφημερη αγορα και στη διαφημιση. Ολος ο συγχρονος μαζικος πολιτισμος ενθαρρυνει αυτη την αμνησια, μετατρεπει την ιστορια σε ενα απλο καθημερινο ρεπορταζ.

Μεσα σε μια πραγματικοτητα που καταναλωνει τα παντα με την ιδια ευκολια εχει ανατραπει η σημασια της καλλιτεχνικης δημιουργιας οπως την ξεραμε επι χρονια και μαζι της εχει ανατραπει κι' η εννοια της διαχρονικοτητας του εργου τεχνης και της δυνατοτητας του να λειτουργει ως φορεας σημασιων και αξιων. Η τεχνη στις μερες μας χανει την ικανοτητα της να λειτουργει ως "διαμεσος για μια διαφορετικη πραγματικοτητα που βρισκεται περα απο το αγγιγμα μας". Οι καλλιτεχνες που θα’θελαν να μεταδοσουν με το εργο τους διαχρονικα νοηματα και σημασιες ειναι καταδικασμενοι να μετατρεπονται διαρκως σε "σταρ" του "βωβου".

Μιχάλης Γρηγορίου - "Περί καλλιτεχνικής συνέπειας λόγων και έργων"

Περι καλλιτεχνικης συνεπειας λογων και εργων

του Μιχάλη Γρηγορίου

To κειμενο αυτο ειχε γραφτει στις 27/2/2000 και περιλαμβανεται στο αυτοβιογραφικο βιβλιο “Μαθαινοντας φυσαρμονικα”. Δημοσιευτηκε στο περιοδικο “ΑΙΤΙΟΝ”, τευχος μηδεν, τον Οκτωβριο του 2014

Επειδη συχνα συμβαινει να επανερχομαι σε διαφορες συζητησεις πανω στο ιδιο ζητημα θα επιχειρησω να θεσω ξανα το εφηβικο ερωτημα, σχετικα με το αν εχει νοημα η εννοια της ιδεολογικης και ηθικης συνεπειας στην καλλιτεχνικη δημιουργια. Συνηθως ακουω να διατυπωνεται η αποψη πως αυτο που εχει σημασια ειναι το ιδιο το “εργο” κι' οχι τα κινητρα ή, η σταση του δημιουργου του. Αν δεχτει βεβαια κανεις αυτη τη θεση, τοτε συμπεριφορες οπως εκεινες του Strauss που υπηρξε κομισσαριος κουλτουρας επι Goebbels, ή του Pound που εκανε εκπομπες στο ραδιοφωνο του Μουσολινι ενθαρρυνοντας την εξολοθρευση των Εβραιων, αλλα και πολλων μυθοποιημενων “επωνυμων” της ελληνικης πραγματικοτητας, που επιστρατευουν ιδεες της αριστερας ενω εχουν μετακομισει προ πολλου στο χωρο του δεξηου κατεστημενου, δεν πρεπει να κρινονται σε συναρτηση με τα εργα τους.

Το ερωτημα για μενα τιθεται λοιπον ως εξης : Με ποιο τροπο προσεγγιζει κανεις τα “νοηματα” ενος εργου τεχνης ; Εχουν αραγε αυτα τα νοηματα καποια "αντικειμενικη" υποσταση ; Ειναι αραγε το εργο τεχνης ενα "τελειωμενο προϊον", οπως ενα σκαμνι, ή ενα σπιτι; Η ακομα, εχει την ιδια “αντικειμενικη” υποσταση που εχει μια μαθηματικη εξισωση, ή μια επαληθευσιμη επιστημονικη θεωρια ; Εαν ναι, τοτε στην περιπτωση αυτη ο καλλιτεχνης ειναι ενας απλος παραγωγος, ενας τεχνιτης που προσφερει καποιο "χρησιμο" αντικειμενο, ο δε αποδεκτης του εργου του ειναι ενας καταναλωτης που αντλει καποια ικανοποιηση απο την εξυπηρετηση ορισμενων προσωπικων αναγκων του. Στην περιπτωση αυτη η σχεση του καλλιτεχνη και του κοινου μετατρεπεται σε μια αντικειμενικη σχεση προσφορας και ζητησης, οποτε δεν τιθεται βεβαια ζητημα να ελεγχθουν τα κινητρα κι' η συμπεριφορα του δημιουργου, οπως δεν ενδιαφερουν τα κινητρα ενος ξυλουργου, ενος αρχιτεκτονα, ή ενος επιστημονα. Αυτο που μετραει ειναι η ικανοτητα του τελικου “προϊοντος” να εξυπηρετησει τις αναγκες του φιλοτεχνου “καταναλωτη”. Και βεβαια, στην περιπτωση αυτη δεν μπορουμε να μιλαμε για καποια πνευματικη, ηθικη, ιδεολογικη, ψυχολογικη, συναισθηματικη "επικοινωνια" αναμεσα στους δυο.

Ποιες ομως ειναι αραγε αυτες οι "αναγκες" που ικανοποιει ενα εργο τεχνης και με ποιο τροπο μπορει να κρινει ο "καταναλωτης" οτι εξυπηρετηθηκαν τελικα κι' οτι δεν τον "εκλεψαν στο ζυγι " ; Στην περιπτωση ενος σκαμνιου βεβαια, ή μιας μαθηματικης εξισωσης, μιας τεχνολογικης εφευρεσης ή μιας επιστημονικης ανακαλυψης, αυτο που κρινεται τελικα ειναι η αντικειμενικη χρησιμοτητα, η κατασκευαστικη αρτιοτητα ή, η επιστημονικη εγκυροτητα, η επαληθευσιμοτητα, κλπ. Στην περιπτωση ενος εργου τεχνης ομως μπορουν αραγε να ισχυουν τα ιδια κριτηρια ;

Οταν μιλαμε φυσικα για μια φουγκα, ή για ενα γυψινο διακοσμητικο μοτιβο στο γεισο ενος παραθυρου ειναι ευκολο να διαπιστωσει κανεις αν αυτα τα αντικειμενα εχουν κατασκευαστει συμφωνα με τους κανονες της τεχνικης. Το ιδιο ισχυει και για μια επιστημονικη θεωρια που ελεγχεται κατα ποσο αντεχει στη δοκιμασια της πειραματικης επαληθευσης, ή για μια τεχνολογικη ανακαλυψη που αποτιμαται ως προς τη χρησιμοτητα της στην οικονομια και στην καθημερινη ζωη Η "αληθεια" της επιστημης κι’ η “χρησιμοτητα” της τεχνολογιας διεκδικουν μια αντικειμενικοτητα που βρισκεται περαν των ατομικων προθεσεων. Οι προσωπικες αντιφασεις ενος επιστημονα, ενος μαστορα, ή ενος εφευρετη δεν εχουν καμμια σχεση με το αντικειμενο του. Τι συμβαινει ομως με τις περιπτωσεις εργων τεχνης που διεκδικουν να μεταδοσουν σημασιες και νοηματα που σχετιζονται με τον χωρο των κοινων αξιων, των ηθικων προτυπων, των συναισθηματων, κλπ ; Ολες τουτες οι ιδεες και οι εννοιες και οι συγκινησεις δεν ειναι σε καμμια περιπτωση "αντικειμενικες" αλλα εξαρτωνται απο τον χωρο των συμβολων, των κοινων πεποιθησεων και αξιων που σιγουρα παρεμβαινουν στην αποτιμηση και στην υποκειμενικη βιωση της τεχνης. Μπορει λοιπον στην περιπτωση αυτη να κρινεται ο καλλιτεχνης ως ενας απλος κατασκευαστης, ως ενας παραγωγος, ή ως ενας απλος εκφωνητης ιδεων που δεν του ανηκουν; Εν τελει, ως ενας πλασιε “προϊοντων”, ή ως ενα φερεφωνο ; Μπορει να επιδιωκει να συνομιλησει ενας καλλιτεχνης με την κοινωνια του οταν αποδειχτει πως δεν εχει την πατροτητα των οσων λεει, ή πως αντιφασκει καταφορα με οσα θελει να μεταδοσει;

Στη ζωη, οταν ο συνομιλητης σου αποδειχτει αφερεγγυος, υποκριτης ή ψευτης, τοτε αρχιζεις να αμφιβαλλεις και γι' αυτον και για οσα σου λεει. Γιατι αραγε δεν ισχυει το ιδιο με την περιπτωση της τεχνης ; Γιατι ειναι δεκτο οτι μπορουν να συγχωρουνται οι αντιφασεις και οι ψευδεις δηλωσεις στην τεχνη, ενω δεν ειναι δεκτο στις υπολοιπες εκφανσεις της ανθρωπινης αλληλεπιδρασης και επικοινωνιας ; Και μηπως, οταν γινεται αποδεκτο κατι τετοιο, τοτε μετατρεπονται αυτοματως σε απλα αναλωσιμα “προϊοντα” ακομα κι' εκεινα τα εργα τεχνης που διεκδικουν να ειναι φορεις εννοιων, σημασιων και προτυπων ;

Φυσικα εχει σημασια να ελεγχει κανεις το επιπεδο στο οποιο μπορουν να εμφανιζονται οι καλλιτεχνικες αδυναμιες και αντιφασεις Η αναγνωριση των ατομικων αδυναμιων ενος δημιουργου μπορει να μη θιγει καθολου τα οσα θελει να μεταδοσει στο κοινωνικο συνολο, αλλα και σε καθε μεμονωμενο αποδεκτη. Εξαρταται ομως για ποιες αδυναμιες και αντιφασεις μιλαμε. Ενας καλλιτεχνης που μιλαει για την ανθρωπινη ευαισθησια, για τη μοναξια ή για τον φοβο του θανατου, κλπ, μπορει καλλιστα να ειναι αλκοολικος, συναισθηματικα ή πολιτικα μπερδεμενος, αυτοκαταστροφικος ή, ακομα, εξωστρεφης, χαρουμενος και φαινομενικα αμεριμνος, κλπ. Αυτες οι αντιφασεις ή οι αδυναμιες, δεν παρεμβαινουν στην αποτιμηση του εργου του. Οταν ομως ενας καλλιτεχνης μιλαει π.χ για τη σημασια της αλληλοκατανοησης και της ευαισθησιας, της κοινωνικης δικαιοσυνης και της αλληλεγγυης κλπ, και διαπιστωνεις οτι στη ζωη του ειναι ενας βαναυσος ανθρωπος που δερνει τα παιδια και τη γυναικα του, που εκμεταλλευεται τους αλλους, που ειναι φιλαργυρος, που κολακευει την εξουσια κλπ, τοτε δεν ειναι λογικο να αμφιβαλλεις τελικα και για τα οσα μεταδιδει με το εργο του; Δεν ειναι φυσικο να μεταβληθουν και τα δικα σου κριτηρια και ν' αρχισεις να αντιδρας με το εργο του, που σου αποκαλυπτεται πλεον ως δειγμα υποκρισιας; Ως κατι με το οποιο θελει να σε ξεγελασει και να σε “πιασει στον υπνο”; Ποσες φορες στη ζωη δεν θυμωνει κανεις οταν διαπιστωσει πως παρασυρθηκε απο "ωραια λογια" που δεν εχουν αντιστοιχια με τις πραξεις εκεινων που στα πλασαρουν ;

Εξ' ισου μεγαλη σημασια εχει για την αποτιμηση του εργου η διαπιστωση οτι ο καλλιτεχνης επειχειρει να σου κανει τον δασκαλο και να σου πλασαρει συλλογικα –και πολιτικα- προτυπα, τα οποια ο ιδιος δεν τα πιστευει και δεν τα τηρει στη ζωη του. Δεν ισχυριζομαι φυσικα πως πρεπει να υπαρχει καποια υπηρεσια "ελεγχου αληθειας" των ατομικων κινητρων ενος ανθρωπου, ουτε καποια υπηρεσια χαφιεδισμου που θα κραταει φακελλο για τη ζωη καθε δημιουργου. Αν τυχει ομως να πεσει στην αντιληψη σου μια τετοια αντιφαση, τοτε δεν ειναι φυσικο να σε απογοητευσει και να σε κανει μετα να αντιδρας και με το ιδιο το εργο τεχνης, που σου εχει αποκαλυφθει ως προϊον ψευτιας ; Ακομα κι' αν εξακολουθει να σου "αρεσει" το εργο αυτο, το "αρεσει" παραπεμπει σε μια διασταση νοσταλγιας, παραπεμπει σε ενα προγενεστερο σταδιο του εαυτου σου, οταν ακομα δεν εισουνα πληροφορημενος. Τουτο ειναι καπως αντιστοιχο με την αναμνηση καποιας παληας ερωτικης σχεσης που, ναι μεν σε διεψευσε, διατηρεις ωστοσο ακομα την αναμνηση του δικου σου εαυτου που καποτε ενοιωθε "καπως", εχοντας εξιδανικευσει μια κατασταση που εχει παψει να εχει αντιστοιχια με την πραγματικη σου ζωη. Αλλωστε, ειναι η ιδια η διαψευση καποιων εξιδανικευμενων προτυπων που ευθυνεται για τον θανατο καθε τετοιας σχεσης.

Αρα, το κρισιμο σημειο δεν ειναι ο ελεγχος αυτης καθαυτης της βιογραφιας του δημιουργου, αλλα κατα ποσον διεκδικεις, σε επιπεδο προτυπων, να συμφωνει η βιογραφια και οι πραξεις με τα αποτελεσματα που παρουσιαζονται δημοσιως, το κατα ποσο διεκδικεις να υπαρχουν τετοια -εξιδανικευμενα εστω- προτυπα σε μια μορφη συμβολικης δραστηριοτητας που βρισκεται περα απο τις πρακτικες αναγκες της καθημερινοτητας και τους αναγκαιους συμβιβασμους που επιβαλλει η απλη επιβιωση. Το ιδιο ισχυει σε καθε μορφη ανθρωπινης επικοινωνιας. Οταν συναντας εναν αγνωστο ανθρωπο δεν εισαι κατ' αρχην φιλυποπτος, ακους αυτα που σου λεει με καλοπιστο τροπο, αν μαλιστα αυτα που σου λεει σε ενδιαφερουν, σου αρεσουν ή, σε συγκινουν, τοτε εχεις την ταση να τον συμπαθησεις και να τον πιστεψεις. Η διαθεση σου για μια καλοπιστη επικοινωνια και αποτιμηση του αλλου εμπεριεχεται μεσα στα κοινωνικα προτυπα που εχεις διδαχτει. Δεν ξεκινας με πολεμοχαρες, ή εκδικητικες διαθεσεις. Στην πορεια της ζωης εχεις την ευκαιρια να διαπιστωσεις αν oι δηλωσεις εχουν αντιστοιχια με τον ιδιο τον ανθρωπο. Πολλες φορες βεβαια δεν σου δινεται καμμια τετοια ευκαιρια και μενεις με τις πρωτες εντυπωσεις. Στις περιπτωσεις αυτες ομως τα προτυπα πανω στα οποια βασιζεται κατ' αρχην η επικοινωνια παραμενουν αναλλοιωτα. Μπορει να σε διαψευδει ο συγκεκριμμενος ανθρωπος, αν δεν εισαι ομως κομπλεξικος τοτε δεν οδηγεισαι στην γενικευμενη αποψη πως ολοι οι ανθρωποι ειναι απατεωνες, ασυνεπεις, ψευτες, υποκριτες. Εξακολουθεις να αναζητας αυτα τα προτυπα στην αλληλεπιδραση και στις επαφες με αλλους ανθρωπους.

Το σημαντικο ζητημα ειναι πως δεν πρεπει να ξεκινας παραιτουμενος εξ’ αρχης απο την ελπιδα και την πεποιθηση για υπαρξη καποιων προτυπων, ή αδιαφορωντας γι' αυτα. Αν εφαρμοζονταν αυτη η αρχη στην ανθρωπινη επικοινωνια τοτε θα σημαινει πως καθε επαφη με εναν αλλον ανθρωπο θα περιοριζονταν σε στενα χρηστικα επιπεδα. Παιρνω αυτο που θελω απο τον αλλον και αδιαφορω για το ποιον του. Μια τετοια αποδοχη μετατρεπει την επικοινωνια σε διπλο μονολογο. Μια τετοια αποδοχη οδηγει στην απολυτη μοναξια, την οποια πληρωνει ο καθενας για λογαριασμο του.

Που οφειλεται λοιπον αυτη η ανοχη που επιδεικνυει το κοινο απεναντι στις καλλιτεχνικες αντιφασεις, οταν τουτες αποκαλυπτονται ; Πιστευω πως το σπερμα αυτης της ανεκτικοτητας ξεκιναει απο τα χρονια του Ρομαντικου Κινηματος, οταν μυθοποιηθηκε η εννοια της ατομικης εκφρασης και των εσωτερικων αντιφασεων, των ψυχολογικων συγκρουσεων του δημιουργου. Ωστοσο, ο ρομαντικος καλλιτεχνης διεκδικουσε να ειναι ενα πολιτικο ον, οι αντιφασεις του ησαν το αποτελεσμα της συγκρουσης του με μια κοινωνια που "δεν τον καταλαβαινει" ή που "καταστρεφει τις σημαντικες διαστασεις της ανθρωπινης ευαισθησιας". Ο υπερτονισμος του στοιχειου της ατομικοτητας αποτελουσε αρχικα μια πραξη εξεγερσης και ελευθεριας, μια σταση που διεκδικουσε την απεμπλοκη του ατομου απο μια καταπιεστικη κοινωνια που ειχε ηδη οδηγηθει σε μια μαζικοποιηση και σε ενα ευτελισμο των αξιων, κι' οχι μια στρατηγικη "βολεματος" και αποδοχης αυτης της καταπιεστικης κοινωνιας. Συντομα ομως η διεκδικηση της ελευθεριας να καταγγελλεις τα κακως κειμενα και να διασφαλιζεις τις προσωπικες σου πεποιθησεις μετατραπηκε σε ενα μεσον προβολης του ναρκισσισμου και της αυθαιρεσιας. Σε ενα μεσον κοινωνικης ενσωματωσης, ταυτισης με τα στρωματα εξουσιας και αποκομισης οφελους απο αυτους τους οποιους καταγγελλεις. Εκατο χρονια μετα υπηρξε κι' ο "σοσιαλιστικος ρεαλισμος" που, επιχειρωντας να “διορθωσει” τα πραγματα, μετετρεψε σε κακεκτυπο την αξιωση για υπαρξη κοινωνικης, πολιτικης και ηθικης συνεπειας. Το τραυμα του "σοσιαλιστικου ρεαλισμου" εξακολουθει να κατατρεχει τους σημερινους οπαδους της απολυτης ανεκτικοτητας και του διαχωρισμου αναμεσα στον καλλιτεχνη και στο εργο του. Αναμεσα στον ζωντανο ανθρωπο και στο ουδετερο “προϊον” της δραστηριοτητας του. Μπροστα στον κινδυνο να επαναληφθουν οι παληες αυταρχικες ιδεες που οδηγουσαν σε μια ασφυκτικη λογοκρισια των καλλιτεχνων υπαρχει η ταση για αποδοχη ακομα και της καταφορης ασυνεπειας.

Εγω ομως θα προσεθετα το εξης : Ειδικα στη σημερινη εποχη, οπου η τεχνη εχει χασει την ικανοτητα της να κινητοποιει, οπου εχει εμπορευματοποιηθει πληρως και απευθυνεται σε ενα αδιαφορο και παθητικο κοινο χειραγωγημενων καταναλωτων, ειδικα λοιπον τη σημερινη εποχη εχει σημασια να διαφυλαχθουν ορισμενα προτυπα που τεινουν να εξαφανιστουν. Κι' ενα απ' αυτα τα προτυπα που πιστευω πως θα'πρεπε να ισχυουν για μια, κατα τα αλλα περιττη, τεχνη ειναι πως η ζωη του καλλιτεχνη πρεπει να επιχειρει να ειναι κι' η ιδια ενα εργο τεχνης !

Μιχάλης Γρηγορίου: Καθωσπρεπισμοί και μηνύματα σε μπουκάλι

Καθωσπρεπισμοι και μηνυματα σε μπουκαλι              

του Μιχάλη Γρηγορίου

Δημοσιευτηκε στο περιοδικο “ΑΙΤΙΟΝ”, τευχος 3, Δεκεμβριος 2015.

  

Σε ορισμενους κυκλους ειναι πολυ διαδεδομενη η εξης μορφη κοινωνικης παντομιμας: Σε ρωτανε “τι κανεις αυτη την εποχη” κι’ εσυ  απαντας, “τραβιεμαι με διαφορες δουλειες, μου χρωστανε λεφτα, χρωσταω κι εγω στην εφορια” κλπ, κλπ...”. Ετσι δηλωνεις οτι εισαι “εργαζομενος” κι’ οτι εχεις κι’εσυ “επαγγελματικα προβληματα”. Με τον τροπο αυτο εγκαθιδρυεις μια αναγνωρισιμη σχεση με τον αλλο και με την πραγματικοτητα. Ως γνωστον, ολοι οι ανθρωποι “εργαζονται” και λιγο-πολυ ολοι εχουν “προβληματα”, αρα εισαι κι’εσυ "κανονικος". Μετα αισθανονται υποχρεωμενοι να θυμηθουν οτι εισαι συνθετης και σε ρωτανε “γραφεις τιποτα αυτη την εποχη;”. Λες λοιπον καποιες φορες, “ναι, ετοιμαζω ενα εργο που ειναι ετσι κι’ετσι, κλπ...”, οποτε εισπραττεις συνηθως την απαντηση “μπραβο, αυτο ειναι το πιο σημαντικο”.  Υποτιθεται δηλαδη πως το να γραφεις μουσικη ειναι πιο σημαντικο απο τα απλα “επαγγελματικα προβληματα” των “κοινων ανθρωπων”. Βεβαια, εννηα φορες στις δεκα, αυτοι που σε επαινουν για την “δημιουργικοτητα σου” συνηθως δεν ξερουν σχεδον καθολου τη μουσικη σου κι’ουτε προκειται να ακουσουν το εργο που γραφεις –το οποιο ουτως ή αλλως, εννηα φορες στις δεκα δεν προκειται ουτε να παρουσιαστει ποτε !-  ξερουν απλως το ονομα και την ιδιοτητα σου, θεωρειται ομως πολυ “καθως πρεπει” απο πολιτιστικης πλευρας να επαινειται η “δημιουργικοτητα” και να περιλαμβανεται η τεχνη μεσα στις αναντιρρητες "σοβαρες" κοινωνικες αξιες. Ε, λοιπον, εχω την εντυπωση πως η τεχνη στις μερες μας –ή τουλαχιστον, η λεγομενη “σοβαρη” ή “πρωτοποριακη” τεχνη, που αποκλειεται εκ προοιμιου απο τα μεσα επικοινωνιας και διανομης- συντηρειται σε μεγαλο βαθμο απ’ αυτη την κοινωνικη συμβαση που αξιωνει να της αποδιδεται σημασια, ανεξαρτητα απο την πραγματικη αναγκαιοτητα και επιδραση που μπορει να εχει στ’ αληθεια για τη ζωη ακομα και των λεγομενων “καλλιεργημενων” ανθρωπων. Στις μερες μας ελαχιστοι περιμενουν πλεον στ' αληθεια απο την τεχνη να λειτουργησει ως αλληγορια για αλλες στασεις απεναντι στη ζωη, ολοι προσποιουνται ομως οτι πιστευουν κατι τετοιο, γιατι ετσι απαιτουν οι "καλοι πολιτιστικοι τροποι". Ο "καλλιεργημενος" ανθρωπος υποτιθεται οτι ενδιαφερεται για την τεχνη με ενα βαθυτερο τροπο, οτι δεν την αντιμετωπιζει απλως σαν μια διαδικασια ανωδυνης διασκεδασης και γεμισματος του ελευθερου χρονου. Ο "καλλιεργημενος" ανθρωπος εχει μαθει  απλως να προσποιειται καλλιτερα.

Γιατι ομως τα λεω αυτα ;  Γιατι ολοι εμεις οι λεγομενοι "εντεχνοι" συνθετες –ακομα κι ο ορος εχει καταληξει να ειναι υποπτος !- περιχαρρακωνομαστε συνηθως, για καθαρα ψυχολογικους λογους, μεσα σε μικρα στεγανα που μας επιτρεπουν να διατηρουμε την ψευδαισθηση οτι "απευθυνομαστε" σε καποιο κοινωνικο συνολο που ενδιαφερεται για τη δουλεια μας. Οποιος απο μας ομως εχει το θαρρος να βγει εξω απ' αυτα τα στεγανα, μπορει ευκολα να διαπιστωσει ποσο μικρη ή, ανυπαρκτη ανταποκριση  εχει η  δουλεια μας στο κοινο και ποσο αδυνατον ειναι σημερα  για  ενα μουσικο εργο να γεννησει  νοηματα,  να αποτελεσει αντικειμενο σκεψης, συζητησεων, θετικων ή αρνητικων σχολιασμων και να επηρεασει με οποιοδηποτε τροπο τον χωρο των ιδεων.  Οπως συμβαινει με την ποιηση, που ενδιαφερει μονο μια μικρη παρεα ποιητων, οπως συμβαινει με τη ζωγραφικη, που αφορα μονο μικρους κυκλους φιλοτεχνων -και συνηθως ευπορων- συλλεκτων, ετσι συμβαινει και με τη λεγομενη "εντεχνη" μουσικη, που δεν  καταφερνει να  ξεπερασει  το  φραγμα  μιας εξ' ισου μικρης ομαδας φιλομουσων. Κι' αυτο ισως δεν θα αποτελουσε και τοσο σημαντικο προβλημα γιατι, σε τελευταια αναλυση, δεν ειναι υποχρεωτικο να στοχευει κανεις με το καλλιτεχνικο του εργο στις μεγαλες μαζες. Δεν ειναι ολοι οι καλλιτεχνες υποχρεωμενοι να λειτουργουν οπως οι πολιτικοι που μιλανε απο τα μπαλκονια. Με τον ιδιο τροπο που δεν εισαι υποχρεωμενος να "επικοινωνεις" με τους παντες αλλα διαλεγεις τους συνομιλητες σου, ετσι μπορεις να δεχτεις οτι φτιαχνεις μουσικη που δεν ενδιαφερει τους πολλους. 

Ωστοσο, το προβλημα αρχιζει να υπαρχει οταν συνειδητοποιεις πως, ακριβως επειδη η συγχρονη “εντεχνη” μουσικη δημιουργια–και κυριως στον τομεα της οργανικης μουσικης- εχει παψει να επιτελει στις μερες μας τις κοινωνικες λειτουργιες που επιτελουσε στο παρελθον, τουλαχιστον στα πλαισια μιας παλαι ποτε αστικης ταξης, το ενδιαφερον γι’ αυτην τεινει να μετατραπει σε ενα “hobby”, που εξυπηρετει περισσοτερο καποιες μορφες εκλεπτυσμενης “περιεργειας” μιας ειδικης κατηγοριας υπερεξειδικευμενων φιλομουσων που αναζητουν εξωτικα “συλλεκτικα αντικειμενα”, παρα εκφραζει πραγματικες αναγκες αντλησης νοηματων, στασεων ζωης και συναισθηματων. Και εαν για τα εργα της λεγομενης “κλασσικης” μουσικης που εχουν προλαβει να ενταχθουν στην ιστορικη προθηκη το κοινο επιφυλασσει εναν αναμενομενο συμβατικο -σχεδον εθιμοτυπικο- θαυμασμο, δεν ισχυει το ιδιο προκειμενου για τα εργα μιας συγχρονης μουσικης δημιουργιας, που δεν περιεχονται σε αναγνωρισμενους καταλογους για συλλεκτες, οταν και εαν συμβει –σπανιωτατα- να παρουσιαστουν.  Κι αν νομιζετε οτι υπερβαλλω, σκεφτειτε μονο σας :  Ποτε ηταν η τελευτσια φορα που ακουσατε, ή, που ακουσατε να σχολιαζονται στο περιβαλλον σας, νεα εργα συγχρονης μουσικης, οπως συνεβαινε πριν απο καποια χρονια με εργα του Ligetti, του Penderecky, του Ξενακη, του Χρηστου ;  Νεα μουσικα εργα εξακολουθουν φυσικα να γραφονται (αλλoτε καλα, αλλοτε μετρια, αλλοτε αφορητα !) ομως, η σημερινη πραγματικοτητα του μαζικου πολιτισμου τα αποκλειει εξαρχης απο τα δικτυα πληροφορησης και διανομης, με αποτελεσμα να μετατρεπονται σε ανυπαρκτα για τους πολλους και σε “συλλεκτικα αντικειμενα” για καποιους παρα πολυ λιγους. Η συγχρονη εντεχνη μουσικη δημιουργια αποτελει  ενα νεκρο χωρο μεσα στην τρεχουσα νεοελληνικη –αλλα και διεθνη- πολιτιστικη πραγματικοτητα κι' αυτο μονο ενας τυφλος δεν  μπορει να το δει. Συχνα σκεφτομαι πως στις μερες μας ενας συνθετης "εντεχνης" μουσικης αρχιζει να μοιαζει μ'εκεινους τους παληους τεχνιτες που σιγα-σιγα εξαφανιζονται, οπως οι κατασκευαστες διακοσμητικων οροφών, οι καλλιτεχνες σιδηρουργοι και -γιατι οχι- οι παληοι καραγκιοζοπαιχτες.

Τουτο δεν ισχυει βεβαια μονο για τον χωρο της μουσικης. Με την εξαιρεση του κινηματογραφου, οπου υπαρχει ακομα -σε καποιες περιπτωσεις- η λειτουργια του “εργου” που εχει την υπογραφη ενος δημιουργου και διεκδικει να μεταδοσει νοηματα, να αποτιμηθει και να κριθει μεσω αυτων, η ιδια μεταβολη διαπιστωνεται  και στον χωρο της λογοτεχνιας, οπου εχει σχεδον χαθει πλεον η εννοια κι η λειτουργια του μυθιστορηματος που διεκδικει αισθητικη κριτικη και σχολιασμο και εχει αντικατασταθει απο την εννοια και την λειτουργια του best seller που καταναλωνεται ως μεσον εφημερης αναψυχης και μετα πετιεται. Στον χωρο του θεατρου εχει εξαφανιστει σχεδον η εννοια κι η λειτουργια του πρωτοτυπου θεατρικου εργου και εχει αντικατασταθει απο διαφορες διασκευες παληων λογοτεχνικων εργων (ακομα και εντελως ακαταλληλων για θεατρικη επεξεργασια!) ή, απο πειραματικες performances που στοχευουν στην “συμμετοχη του κοινου”. (Θα μπορουσε να πει κανεις οτι στο θεατρο εχει επικρατησει μια αναλογη σταση μ’ εκεινη που χαρακτηριζει την Jazz, οπου το κεντρο βαρους πεφτει σ’ αυτο καθεαυτο το συμβαν και στην ατομικη προβολη των performers, χωρις να οδηγει τελικα στην δημιουργια “εργων” που διεκδικουν καποια αυτονομια και καποια ιστορικη διαρκεια). Στον χωρο της ζωγραφικης επισης τεινει σχεδον να εκλειψει η λειτουργια του ζωγραφικου πινακα ως συγκροτημενης στυλιστικης -και μαστορικης- προτασης, και εχει αντικατασταθει απο τις διαφορες “installations”, ως δηλωσεις μιας αοριστης “εικαστικης προτασης” (αλλα, συχνα, και καλλιτεχνικου ναρκισσισμου και ξιπασσιας), που αποσυναρμολογουνται μετα την εκθεση. Στο χωρο της γλυπτικης η εννοια του γλυπτου που επιχειρει να νικησει την υλη και να παγωσει την κινηση και τον χρονο εχει αντικατασταθει απο διαφορες “κατασκευες”, κλπ. Τελικα δε, στα πλαισια ενος αδηφαγου και ισοπεδωτικου μαζικου πολιτισμου, ολα τουτα καταναλωνονται με την ιδια συγκαταβατικη απαθεια και αδιαφορια, δεν αφηνουν κανεναν αποηχο, κανενα μεταισθημα. Δεν επιτελουν κανενα κοινωνικο ή και πολιτικο ρολο, δεν κινητοποιουν τις συνειδησεις. Εντασσονται στα “κατα συμβασει ψευδη” μικρων ομαδων “διανοουμενων” που λειτουργουν ως συλλεκτες εφημερων πολιτιστικων ερεθισματων. 

Υπο μια εννοια λοιπον θα μπορουσε να πει κανεις οτι ο μαζικος πολιτισμος εχει επαναφερει την ανθρωποτητα στα χρονια του Μεσαιωνα, οπου δεν ειχε αναπτυχθει ακομα η μορφη κι η λειτουργια του ολοκληρωμενου “μουσικου εργου” με αρχη, μεση και τελος ουτε του “μυθιστορηματος”, του θεατρικου “εργου”, του ζωγραφικου “πινακα”,  κλπ. Στον Μεσαιωνα δεν ειχαν αναπτυχθει ακομα η εννοια κι η λειτουργια της ατομικης καλλιτεχνικης εκφρασης κι οι εννοιες της ενοτητας των τεχνων και της ιστορικοτητας του πολιτισμου που επικρατησαν στα χρονια της Αναγεννησης και του Ρομαντισμου κι οι ανθρωποι βιωναν την ζωη στα πλαισια μιας αχρονικης ματιας. Στις μερες μας συμβαινει κατι αναλογο : ο ρολος του καλλιτεχνη εχει μετατραπει τις περισσοτερες φορες σε ενα μεσον προβολης του ατομικου ναρκισσισμου κι εχουν επισης χαθει οι εννοιες της ενοτητας των τεχνων και της ιστορικοτητας του πολιτισμου και εχουν αντικατασταθει απο τον βομβαρδισμο των ανθρωπων με ετερογενη ερεθισματα, απο τον αντιληπτικο κορεσμο των συνειδησεων κι απο την αποσπασματικοτητα της εμπειριας, που συνεπαγονται αναλογες αισθησεις αχρονικοτητας και ανιστορικοτητας, μεσω και της ρεπορταζιακης ασυνεχειας που επιβαλουν τα ΜΜΕ, κατι που εχει ως επιπλεον αποτελεσμα την απολιτικοποιηση και την απαθεια απεναντι στα εγκληματα και στις γενοκτονιες που διαπραττονται καθε μερα μπροστα στα ματια μας.

Ετσι, για να ξαναρθω σ’ αυτο που ελεγα προηγουμενως, η δικηα μας δραστηριοτητα  αρχιζει να ανηκει πλεον στην κατηγορια των παληων επαγγελματων και των παληων λειτουργιων που τεινουν να εξαφανιστουν και που η σημασια τους διατηρειται μονο στα μυαλα διαφορων ανθρωπων παληωτερης γενηας οι οποιοι εκπαιδευτηκαν πανω σε παληα αισθητικα προτυπα κι οι οποιοι προκειται επισης να εξαφανιστουν κι αυτοι μετα απο μερικα χρονια. Και τουτο το φαινομενο δεν νομιζω οτι περιοριζεται μονο στον χωρο της Ελλαδας –που αδυνατουσε αλλωστε ανεκαθεν να στηριξει εννοιες και λειτουργιες οι οποιες ειχαν αναπτυχθει στις περισσοτερο αστικοποιημενες δυτικες κοινωνιες- αλλα διεθνως. Δεν νομιζω δηλαδη οτι αν ζουσα σε καποια αλλη ευρωπαϊκη χωρα ή στις ΗΠΑ θα ησαν πολυ διαφορετικα τα πραγματα. Κι εκει οι συνθέτες συγχρονης μουσικης αντιμετωπιζονται ως γραφικες φιγουρες αλλων εποχων, απλως ειναι μεγαλυτερος ο αριθμος των εξειδικευμενων “συλλεκτων” στους οποιους απευθυνονται. Γι αυτο αλλωστε ο μαζικος πολιτισμος χαρακτηριζεται ως μαζικος.

Και πως, αληθεια, προσπαθουμε να διασωσουμε εμεις οι συνθετες κι οι ποιητες κι οι αλλοι καλλιτεχνες μιας παληωτερης γενηας καποιες παληες βεβαιοτητες και αξιες που τεινουν να μετατρεπονται πλεον ολο και πιο πολυ σε αναμνησεις νεανικων φαντασιωσεων, καθως και καποια υποτυπωδη αισθηση οτι εξακολουθουμε να ειμαστε υπαρκτοι κι οτι εχει “νοημα” ο,τι κανουμε ; Πολυ απλα: Στελνοντας “μηνυματα σε μπουκαλι” ! Τετοια  “μηνυματα σε μπουκαλι” εγω π.χ τα στελνω καθε τοσο, με το να ετοιμαζω αντιγραφα των εργων μου –φτιαγμενα ως demos με samples στο computer, αφου δεν μπορουν να παιχτουν απο κανονικες ορχηστρες-  και να τα δινω σε φιλους και γνωστους, αλλοτε υπο μορφη cd, αλλοτε σε μορφη mp3, μεσω mail. Προκειται για μια διαδικασια που την διαπιστωνω και με αλλους συναδελφους συνθετες,  αλλα και με διαφορους ποιητες, οι οποιοι μοιραζουν με πρωτη ευκαιρια τις συλλογες τους, ειτε ως ιδιωτικες εκδοσεις, ειτε μεσω mails –εαν ειναι τεχνολογικα ... εγγραμματοι. Μεσω του ταχυδρομειου μου ερχονται επισης κατα καιρους διαφορες ποιητικες συλλογες, απο ανθρωπους που δεν τους γνωριζω προσωπικα, με εχουν περιλαβει ομως εκεινοι σε καποιες δικες τους λιστες πιθανων αποδεκτων των δικων τους μηνυματων.

Αφετηρια για τις παραπανω σκεψεις υπηρξε κι ενα προσφατο περιστατικο. Πριν απο λιγες μερες ειχαμε βρεθει με την γυναικα μου στο μπαρακι ενος φιλου ποιητη, οπου ηρθε ο επισης φιλος εξαιρετικος συνθετης Νικος Π. στον οποιο εδωσα καποια cd με προσφατα ανεκδοτα –πιο σωστα, ανεκτελεστα- εργα μου. Ο Νικος μου ειπε οτι θα μου δωσει κι αυτος καποια εργα του που δεν τα ξερω γιατι δεν εχουν δισκογραφηθει. Λιγο αργοτερα ηρθε στην παρεα μας μια αλλη φιλη που ειχε μαζι της την τελευταια ποιητικη της συλλογη, την οποια εδωσε επισης στον Νικο. Κι αργοτερα ηρθε κι ο φιλος που εχει το μπαρακι και μας διαβασε ενα προσφατο ποιημα του, γραμμενο μαλιστα σε χαρτοπετσετα ! Τι εγινε λοιπον;  Επαναληφθηκε για μια ακομα φορα αυτη η γνωστη σκυταλλοδρομια, οπου διαφοροι ναυαγοι, ευρισκομενοι ο καθενας στο δικο του ερημο νησι, ανταλλασσαμε μηνυματα !  Οι χειρονομιες ειναι και γνωριμες και συμπαθητικες και καλυπτουν υπαρκτες αναγκες του καθενος μας. Το μονο προβλημα ειναι πως, προσπαθωντας να επικοινωνησουμε με τετοια “μηνυματα σε μπουκαλι”, παραμενουμε ο καθενας μας στο δικο του νησι. Τα “μπουκαλια” που στελνουμε ο ενας στον αλλο δεν υποκαθιστουν το πραγματικο ταχυδρομειο, πολυ περισσοτερο δε, δεν υποκαθιστουν την ακτοπλοϊκη συγκοινωνια αναμεσα στα νησια. Αυτο ειναι το διδαγμα που αποκομιζω, το οποιο μου απομυθοποιει αρκετα τη σημασια αυτης της “στρατηγικης” κοινοποιησης που επιστρατευω, καθως επιχειρω να αιτιολογησω στον εαυτο μου το νοημα του να φτιαχνω καινουργια εργα, τα οποια δεν προκειται μεν να παρουσιαστουν ποτε δημοσια, μπορω ομως να τα δινω σε φιλους και γνωστους, εστω και υπο μορφη των demos που κατασκευαζω στο computer. Θα προσεθετα πως εξ ισου απομυθοποιητικη μπορει να ειναι κι η πιο “μοντερνα” διαδικασια του να στηνεις καποιο site ή blog, στο οποιο να ανεβαζεις εργα σου και να τα απευθυνεις σε αγνωστους “περαστικους αποδεκτες”.

Aλλα βεβαια, εχει αποδειχτει εδω και χρονια, οτι εξ ισου απομυθοποιητικη ειναι κι η διαδικασια του να προσπαθεις να εκτελεστουν τα εργα σου απο διαφορους “θεσμους”, κι οταν καποια στιγμη, σπανιως, συμβαινει κι αυτο και τελειωσει η συναυλια και εισπραξεις τα αναμενομενα χειροκροτηματα ....διαπιστωνεις οτι οι κουβεντες στη συνεχεια περιστρεφονται κυριως γυρω απο το πιο μπαρακι ή εστιατοριο ειναι καταλληλο για να συναντηθουν μετα οι διαφορες παρεες. Ασε πια το να αγωνιζεσαι για να κυκλοφορησουν εργα σου μεσω της δισκογραφιας, μεσα σε μια υπερκορεσμενη και παντελως αδιαφορη πλεον αγορα –ακομα και με την αρχαιοελληνικη εννοια- τετοιων καταναλωτικων αντικειμενων που εχουν ημερομηνια ληξεως, οπως το γαλα. (Στην περιπτωση της δισκογραφιας αλλωστε ειναι γνωστο οτι εδω και πολλα χρονια, τοσο στην Ελλαδα, οσο και στο εξωτερικο, ο χωρος μονοπωλειται απο το τραγουδι ενος ορισμενου ειδους και αποκλειεται εκ προοιμιου η κυκλοφορια καθε μορφη συγχρονης οργανικης μουσικης, με μοναδικη ισως εξαιρεση τον τομεα της Τζαζ).

 

Θα μου πεις, τι ψαχνεις τωρα ; Στις περιπτωσεις οπου δινεις εργα σου σε φιλους, περιμενεις καποια στιγμη να σου πουν τη γνωμη τους κι ετσι εγκαθισταται καποια διαπροσωπικη επικοινωνια. Στην περιπτωση οπου ανεβαζεις εργα σου στο Internet, μπορει να υπαρχει καποιο feed back, μεσω σχολιων, likes, κλπ, κατι που υποκαθιστα επισης την αισθηση –ή, εστω την ψευδαισθηση- επικοινωνιας. Που βρισκεις σε ολα τουτα καποιο προβλημα ;  Θα ελεγα, και πουθενα, αλλα και παντου. Εξαρταται απο τις αξιωσεις σου κι αυτες εξαρτωνται με τη σειρα τους απο τις προσωπικες σου μυθολογιες, που σου εχουν διαμορφωθει σε ανυποπτους χρονους. Δεν υπαρχει λοιπον προβλημα εαν αντιμετωπιζεις την καλλιτεχνικη σου δραστηριοτητα ως μια μορφη “προσωπικης εκφρασης” που στοχευει σε μια διαπροσωπικη επικοινωνια.. Αυτη την διαπροσωπικη επικοινωνια, ειτε την αποκτας, ειτε οχι, αναλογα με τους αποδεκτες στους οποιους απευθυνεσαι. Υπαρχει ομως προβλημα εαν αντιμετωπιζεις την καλλιτεχνικη σου δραστηριοτητα, οχι απλως ως μια μορφη “προσωπικης εκφρασης”, αλλα κι ως μια μορφη “δημοσιας χειρονομιας” που απευθυνεται στην κοινωνια σου και που –εαν εισαι αρκετα αιθεροβαμων!- επειχειρει να συνομιλησει και με την ιστορια της τεχνης σου. Στην πρωτη περιπτωση τα πραγματα ποτε δεν ησαν διαφορετικα, ειτε εισαι εσυ, ειτε εισουνα ο “Beethoven”. Οσο ευκολο ή δυσκολο ειναι για σενα να αποκτησεις φιλους και συνομιλητες μεσω του εργου σου –γιατι περι αυτου προκειται- το ιδιο ευκολο ή δυσκολο ηταν και για τον oποιον “Beethoven” (ο συγκεκριμμενος μαλιστα εζησε και σε μια ιδιοτυπη μοναξια). Στη δευτερη περιπτωση ομως τα πραγματα εχουν οντως αλλαξει ριζικα στις μερες μας και τουτο οφειλεται φυσικα στην αναπτυξη του συγχρονου μαζικου πολιτισμου που εξαερωνει καθε αποπειρα για διεκδικηση κοινωνικου διαλογου, αλλα και “ιστορικοτητας” της καλλιτεχνικης χειρονομιας, δηλαδη για την διεκδικηση καποιας αισθηση συνεχειας και συνεκτικοτητας των νοηματων. Με αλλα λογια, στον τομεα των διαπροσωπικων σχεσεων –ακομα και με το εργαλειο της τεχνης κι ακομα και με κινητρο την θωπευση του ναρκισσισμου-  ανεκαθεν οι ανθρωποι μπορει να ενοιωθαν κι ως ναυαγοι σε ερημα νησια, που προσπαθουσαν να επικοινωνησουν μεσω “μηνυματων σε μπουκαλι”. Αλλοτε το καταφερναν κι αλλοτε οχι. Στον τομεα των κοινωνικων νοηματων ομως καποτε υπηρχε η αισθηση ή, εστω, η ψευδαισθηση, περι της υπαρξης και ταχυδρομειου και ακτοπλοϊκων συγκοινωνιων και τουτο λειτουργουσε προστατευτικα και υποστηρικτικα και για τις ατομικες συνειδησεις. Η καταρρευση αυτων των υπηρεσιων που δημιουργουσαν την αισθηση καποιας κοινωνικης συνοχης –και μαζι της, καποια αισθηση ασφαλειας στα μεμονωμενα μελη της κοινωνιας-  εχει ως αποτελεσμα να πληθαινουν τα ερημα νησια μεσα στην ιδια κοινωνια και μαζι τους κι οι διαφοροι ναυαγοι. Η αναπτυξη του μαζικου πολιτισμου εχει επιτεινει οσα προβληματα υπηρχαν, ουτως ή αλλως ανεκαθεν, στον τομεα των διαπροσωπικων σχεσεων. Πως το ελεγε αυτο παληα ο Marx παιδια;  Κοινωνικη Aλλοτριωση, “Social Allienation”, ενταξει ; 

 

Τι εκανα τωρα;  Εκανα ενα μεγαλο κυκλο για να καταληξω σε συμπερασματα στα οποια εχω καταληξει εδω και πολλα χρονια. Ισως θα ηταν σκοπιμο λοιπον να ολοκληρωσω τον κυκλο και να ξανακαταληξω στις αποφασεις τις οποιες εχω ηδη παρει, επισης εδω και χρονια : οτι ειναι δηλαδη απολυτως ανεδαφικο και ματαιο να κατηγορω για ανεδαφικοτητα και ματαιοτητα την υπαρξη χειρονομιων που ειναι εν γνωσει μου ανεδαφικες και ματαιες !  Οταν αποδεχτει κανεις το δικαιωμα στην φαντασιωση, τοτε ισως κατακταει ενα διαφορετικο βαθμο ελευθεριας που δεν του τον προσφερει ο κοινος “ρεαλισμος”. Τι αλλο εκανα επισης ;  Μα, κατι αναλογο μ’ αυτο που κανω απο παληα, οταν επιχειρω μερικες φορες να γραψω μουσικη πανω σε παληα styles:  Ξαναφτιαξα με τα χερια μου κατι γνωστο για να μπορεσω να το καταλαβω καλλιτερα. Ξαναειπα με δικα μου λογια χιλιοειπωμενα πραγματα για να τα χωνεψω καλλιτερα. Κατοπιν τουτου μπορω να προχωρησω αφοβα στη δημιουργια του επομενου εργου!

Μιχάλης Γρηγορίου: Ουτοπίες και δυστοπία

Ουτοπίες και δυστοπία

του Μιχάλη Γρηγορίου

Γραφτηκε για το τευχος 4  του περιοδικου ΑΙΤΙΟΝ, το οποιο εν τω μεταξυ εκλεισε !

Ποσο αυτονοητα μας φαινονται πλεον μερικα πραγματα που πριν απο καποια χρονια θα ανηκαν στον χωρο της επιστημονικης φαντασιας. Σκεψου, με ενα laptop μεγεθους βιβλιου και με ενα iPhone μεγεθους ενος πακεττου τσιγαρων εχω στην διαθεση μου γραφομηχανη, ραδιοφωνο, τηλεοραση, τηλεφωνο, videophone, dvd player, βιβλιοθηκη, δισκοθηκη, φωτογραφικη μηχανη, video camera, ταχυδρομειο-fax, GPS ... και ενα σωρο αλλα – εργαστηρι αρχιτεκτονικου σχεδιασμου, studio κινηματογραφικου montage... κλπ-  αρκει να φορτωσω τα καταλληλα software. Ως μουσικος δε, εχω στη διαθεση μου ενα πληρες studio ηχογραφησης, με πολυκαναλλα μαγνητοφωνα, mixer και effects, synthesizers και πληρεις συμφωνικες ορχηστρες με ηχους sampler. Μαζι με ενα μικρο keyboard, μια καρτα ηχου, ηχεια και ενα printer εχω μια απολυτη εργαλειακη αυτονομια που μου επιτρεπει να επικοινωνω, να διασκεδαζω και να εργαζομαι σε οποιοδηποτε σημειο της γης, ακομα και σε ενα αντισκηνο, αρκει να υπαρχει ηλεκτρικο ρευμα ή μπαταριες, δικτυο κινητης τηλεφωνιας και Internet.

Θα πει βεβαια κανεις πως ολα τουτα δεν ειναι παρα gadgets, μηχανικες διευκολυνσεις που εντυπωσιαζουν κυριως τους λατρεις τη τεχνολογιας. Αυτες οι διευκολυνσεις δεν παυουν ωστοσο να εχουν καθοριστικες συνεπειες στην καθημερινοτητα, στην επικοινωνια, στην εργασια και στην παραγωγη, ακομα και στην καλλιτεχνικη εμπνευση και στις δυνατοτητες κοινοποιησης του εργου σου!  Γιατι, μιλωντας π.χ ως συνθετης, ειναι τελειως διαφορετικο να εξαρταται το στησιμο, η εκτελεση, η ηχογραφηση κι η διακινηση του εργου σου απο την υπαρξη πολυπροσωπων ορχηστρων, ακριβων studios και εταιρειων διανομης, απο το να μπορεις να το δημιουργεις χειρονακτικα και να το ηχογραφεις,  εστω υπο μορφη demo, καθισμενος στο γραφειο σου, μπροστα σε ενα laptop και σε ενα keyboard και στη συνεχεια να μπορεις να το κοινοποιεις, ειτε “επαγγελματικα” (οπως συμβαινει π.χ πλεον με τις περισσοτερες μουσικες για κινηματογραφο), ειτε “ερασιτεχνικα”, καταγραφοντας το σε cd και στελνοντας το -ακομα και μεσω mail !-  σε επιλεγμενους αποδεκτες.  Ασε που αυτη καθεαυτη η “χειρονακτικη” σχεση με τη συνθεση μουσικης σου προσφερει μια πολυτιμη και καθοριστικη αισθηση σωματικοτητας, η οποια μπορει να λειτουργει συμπληρωματικα με την παραδοσιακη διαδικασια της γραφης σε παρτιτουρα ή, και να την υποκαθιστα εντελως μερικες φορες.  Γιατι ειναι αλλο πραγμα να “φανταζεσαι”  απλως την μουσικη στο μυαλο σου και να την γραφεις στο χαρτι και εντελως αλλο να μπορεις να την “ζωγραφιζεις”, να την “πλαθεις” με τα χερια σου, σαν ζωγραφος, σαν γλυπτης, ή και σαν μαριονετιστας των μουσικων ρολων, ακουγωντας την συγχρονως τη στιγμη που την φτιαχνεις ! Τουτο εχει καθοριστικες συνεπειες γι αυτη καθεαυτη την εμπνευση και για την φυση των ιδεων σου. Ειναι γνωστο αλλωστε πως η σημασια αυτης της “χειρονακτικης” σχεσης στη δημιουργια μουσικης ειχε επισημανθει, παρα πολλα χρονια πριν απο την εμφανιση των συγχρονων τεχνολογικων μεσων, απο συνθετες οπως ο Ravel ή, ο Stravinsky. Ο Stravinsky µάλιστα έλεγε χαρακτηριστικά –μιλωντας βεβαια τοτε για το πιανο- πως, «δεν πρέπει ποτέ να υποτιµάει κανείς τα δάχτυλα. Είναι σπουδαίοι σύµβουλοι της έµπνευσης. Όταν ακουµπούν σ’ ένα µουσικό όργανο µπορούν συχνά να οδηγήσουν στη γέννηση υποσυνείδητων ιδεών που διαφορετικά δεν θα έβλεπαν ποτέ το φως». Τετοιες τεχνολογικες επινοησεις και διευκολυνσεις εχουν λοιπον συνεπειες που δεν μπορει κανεις να τις υποτιμα, υποβιβαζοντας τις στο επιπεδο των απλων gadgets. (Για να μην παμε αλλωστε πολυ μακρια, ας σκεφτουμε πως ο Chopin ή ο Racmaninoff, ο Οscar Peterson ή o Keath Jarrett, κλπ δεν θα ειχαν υπαρξει, εαν δεν ειχε υπαρξει προηγουμενως το πιανο, που αποτελεσε κι αυτο μια μια μηχανολογικη, δηλαδη μια τεχνολογικη επιννοηση !)

Ξεφευγοντας ομως τωρα απο τον ειδικο χωρο της μουσικης και τις συνεπειες που μπορει να εχουν γι αυτην οι τεχνολογικες καινοτομιες και εφευρεσεις  και προεκτεινοντας αυτες τις σκεψεις, μπορει κανεις να φανταστει τις τεραστιες συνεπειες που θα ειχαν για τη ζωη μας μια απολυτη ενεργειακη αυτονομια, π.χ με μπαταριες σχεδον απειρης χωρητικοτητας και διαρκειας, με αξιοποιηση της fusion (ή, της fission !), μια απολυτη αυτονομια κινησης παντου στον πλανητη, με εναερια οχηματα που θα κινουνται με ηλιακη ενεργεια (ή και με αντιβαρυτητα ...οταν ανακαλυφθει !), μια απολυτη διατροφικη αυτονομια με υδροπονικες εγκαταστασεις (ή και με clonning χοιρινων μπριζολων !!), μια απολυτη ευελιξια στην αποκτηση κατοικιας, μηχανων και εξοπλισμου οπουδηποτε, με την τρισδιαστατη “υφανση” αντικειμενων που θα βρισκονται υπο μορφη data σε καποιο “σκληρο δισκο” (αναφερομαι στο λεγομενο 3D printing, που ηδη εχει τετοιες πρακτικες εφαρμογες), μια ακομα μεγαλυτερη ενεργοποιηση της φαντασιας μεσω παιγνιδιων τρισδιαστατης virtual reality, οπου θα συμμετεχεις και σωματικα, μια ακομα μεγαλυτερη δυνατοτητα αποκτησης δεξιοτητων, μεσω computer simulation (ηδη μπορεις να παρεις, ως ερασιτεχνης, τα πρωτα μαθηματα διακυβερνησης αεροπλανου μεσω προγραμματων flight simulation) ... και γιατι οχι, μια δραματικη αυξηση του μεσου ορου ζωης που θα τεινει ασυμπτωτικα στην αθανασια (μεσω clonning οργανων κι ισως, σε καποιο απωτατο μελλον,  μεσω scanning του εγκεφαλου που “θα αποθηκευει την συνειδηση σου” για να την “ξαναφορτωσει” σε ενα νεο σωμα, κλπ, κλπ !!) 

Πολλες απ αυτες τις ιδεες εχουν ηδη διατυπωθει, οχι μονο στον χωρο των science fiction, αλλα και στο χωρο της επιστημης, ορισμενες απ’ αυτες δε  βρισκονται ηδη στο σταδιο της ερευνας, της πειραματικης ή και της πρακτικης εφαρμογης. Τα βλαστοκυτταρα κι οι γονιδιακες θεραπειες, η δημιουργια τεχνητου ματιου (δηλαδη καμερας που προβαλει τις εικονες κατευθειαν στον αμφιβληστροειδη), καθως και τεχνητων μελων (ακομα και με προσομοιωση αφης !)  αποτελουν  ηδη γεγονος. Οσο κι αν ακουγεται επισης απιστευτο, η δυνατοτητα αδρης καταγραφης σε video των gestalt των ονειρων εχει ηδη επιτευχθει !!! H δυνατοτητα να ελεγχεις με την σκεψη τεχνητα μελη, αυτοκινητο ή ελικοπτερο (!) εχει επισης επιτευχθει σε πειραματικο επιπεδο. Χωρις να ειμαι βεβαιως ειδικος, υποθετω πως και οι δυο αυτες συγκλονιστικες ανακαλυψεις φαινεται οτι βασιζονται στην δυνατοτητα ελεγχου των απειροελαχιστων μεταβολων των κινησεων RAM του ματιου κατα τη διαρκεια του υπνου και μεταφρασης τους σε αδρες εικονες με την μεσολαβηση καποιων προγραμματων computer, καθως και στην δυνατοτητα ανιχνευσης των απειροελαχιστων μεταβολων του ηλεκτρικου φορτιου των νευρωνικων συναψεων του εγκεφαλου και στην, εν συνεχεια, δυνατοτητα μεταφρασης αυτων των μεταβολων σε σωματοκινητικες οδηγιες που δινει το ιδιο το ατομο με την “σκεψη” πλεον (!), παλι μεσω παρεμβολης προγραμματων computer.

Και μετα, εχεις ζητηματα που σχετιζονται, οχι απλως με τα ταξιδια στο διαστημα και με την υπερβαση της ταχυτητας του φωτος (υπαρχουν ηδη καποιες περιεργες, ανεπιβεβαιωτες εως σημερα, ενδειξεις περι αυτου), αλλα ισως και με ταξιδια που σχετιζονται μ’ αυτον καθεαυτο τον χρονο ως “διασταση” μεσα στην οποια μπορεις να κινεισαι ! Μην γελατε, εγκυροι επιστημονες, οπως π.χ o Kip Thorn, δεν δισταζουν να αναφερθουν με απολυτη σοβαροτητα σε τετοια ζητηματα, χωρις τον κινδυνο να αντιμετωπιστουν ως φαντασιοπληκτοι. Κι εκει εχει επεκταθει το ανθρωπινο θρασος, επιτρεποντας μας να μιλουμε για “μαυρες” και “ασπρες” τρυπες, για αντιϋλη, για “σκοτεινη υλη”, για σωματιδια που κινουνται “αντιστροφα στον χρονο”, για gluons, για υπερχορδες, για “κβαντικο αφρο”.... και δεν συμμαζευεται.

Κι ακομα, εχεις ολα τα ζητηματα “ταμπου”, που σχετιζονται με την παραψυχολογια, με την τηλεπαθεια, με τα προφητικα ονειρα, με τις προβλεψεις, με την τηλεκινηση, που καποτε ισως μεταβαλλουν ριζικα τον τροπο με τον οποιο αντιλαμβανομαστε τον εαυτο μας και την πραγματικοτητα.

Σε καθε περιπτωση, η ιστορια της επιστημης αποδεικνυει πως οταν γινει το πρωτο βημα, μετα ειναι θεμα χρονου μεχρι να γινουν και τα επομενα. Πραγματα που σημερα φαινονται ως αδιανοητα, οπως ειναι π.χ ο καθορισμος του τι ειναι η “συνειδηση”, η αισθηση της “προσωπικοτητας”, τα “συναισθηματα”, ενδεχεται μετα απο καποια χρονια να αποτελουν οχι απλως αντικειμενα ερευνας του τομεα της νευροφυσιολογιας και της τεχνητης νοημοσυνης, αλλα και πρακτικων εφαρμογων. Καποτε, στο απωτατο μελλον, μπορει ισως να γινει πραγματικοτητα, οχι μονο η δημιουργια τεχνητης ζωης, αλλα ακομα και τεχνητης συνειδησης (οπως την περιεγραφε π.χ ο Stanislav Lem στο συγκλονιστικο του διηγημα “Non Serviam”!). Καποια στιγμη μαλιστα ισως φτασουμε και στο εντελως γελοιο σημειο να ανακαλυψουμε και να αποδεχτουμε ακομα και την υπαρξη της ψυχης ! 

Κι αν με ρωτησεις, “μα, σε ολα αυτα που ειναι ο ανθρωπος ;” η απαντηση ειναι απλη: “μα, ακριβως σε ολα αυτα ειναι ο ανθρωπος”.

Κι υστερα απο ολα αυτα τα “φουτουριστικα”, ας προσθεσω τωρα το εξης, για να μην θεωρηθω ως εντελως χαζοχαρουμενος: επειδη “σε ολα αυτα ειναι ο ανθρωπος”, τετοιες καταπληκτικες ανακαλυψεις, εφευρεσεις και καινοτομιες δεν προκειται να ξεφυγουν απο την αρπακτικοτητα και την ελλειψη αλληλεγγυης που τον χαρακτηριζει ως ειδος σ’ ολη τη διαρκεια της ιστοριας του. Ναι, μπορει να αυξηθει ο μεσος ορος ζωης, μπορει να βλεπουν οι τυφλοι, μπορει να παιζουν πιανο ανθρωποι που τους εχουν κοπει τα χερια, μπορει να αυξηθουν οι δυνατοτητες επικοινωνιας και μετακινησης, μπορει να κινηθουμε στο διαστημα ή στον χρονο, μπορουν να γινουν παρα πολλα που θα μεταβαλλουν ριζικα την αντιληψη μας για τον ιδιο τον εαυτο μας, για την πραγματικοτητα και τις δυνατοτητες χειρισμου της. Ολα αυτα ομως δεν θα ισχυουν για ολους, παρα μονο για οσους θα ειναι αρκετα ισχυροι και αρκετα πλουσιοι, ωστε να τα αποκτησουν και να τα κρατανε για τον εαυτο τους, πολυ συχνα δε, στρεφοντας τα εναντιον των λιγωτερο προνομιουχων. Το αποτελεσμα θα ειναι οτι θα διευρυνθει ακομα περισσοτερο η ψαλιδα αναμεσα στην γνωση και στην αμαθεια, αναμεσα στην ευμαρεια και στην δυστυχια, αναμεσα στην επιβιωση και στον θανατο. Νοουμενος ο ανθρωπος συνολικα ως ειδος μπορει να κανει –και κανει-  τεραστια αλματα, αυτα τα αλματα ομως δεν καταμεριζονται ποτε ισοτιμα αναμεσα στις επιμερους ομαδες, αναμεσα στις επιμερους “ρατσες” ανθρωπων που καθοριζονται απο την κοινωνικη διαστρωματωση κι απο τα “μιμιδια” (δηλαδη απο τα πολιτιστικα στερεοτυπα που καθοριζουν τις μεταβολες, την εξελιξη ή την στασιμοτητα ή, ακομα, την εξαφανιση των κοινωνιων, στα πλαισια ενος πολιτισμου που λειτουργει ως μια “δευτερη φυση”). Καποιες τεχνικες καινοτομιες και υλικες βελτιωσεις της ζωης, που εμφανιζονται αρχικα στα προνομιουχα στρωματα, μπορει να διαχεονται σταδιακα –και υπο ορους-  και στα υπολοιπα, δεν διαχεονται ομως ολες, με αποτελεσμα να παραμενει ανοιχτη η ψαλιδα των κοινωνικων και των μορφωτικων διακρισεων. Η τηλεοραση, τα κινητα τηλεφωνα, ακομα και η ασπιρινη ή τα αντιβιωτικα, κλπ, μπορουν να φτανουν και στα πιο απομακρυσμενα και φτωχα μερη της γης, τα πιο εξειδικευμενα φαρμακα ομως κι η πιο εξειδικευμενη γνωση παραμενουν ως επι το πλειστον στα χερια των προνομιουχων ομαδων, γι αυτο ενα 20% των Αμερικανων χαρακτηριζεται απο λειτουργικο αναλφαβητισμο και πιστευει οτι η ηλιος γυρναει γυρω απο την Γη (βασει ερευνων!), γι αυτο οι δεισιδαιμονιες, οι θρησκευτικοι φανατισμοι κι οι προληψεις δεν εχουν εξαλειφθει –ακομα και  στην “πολιτισμενη” Δυση- γι αυτο 200 οικογενειες εχουν προσωπικο εισοδημα οσο το ακαθαριστο εθνικο προϊον της Κινας, γι αυτο το 0,7% του πληθυσμου κατεχει το 42% του παγκοσμιου πλουτου και γι αυτο ο μεσος ορος ζωης στην Αφρικη ειναι γυρω στα 37 χρονια, ενω ο μεσος ορος ζωης στην Ιαπωνια ειναι γυρω στα 85 !  Ετσι, για να μην ξεχνιωμαστε.

Kι αφου ξεκινησα αυτες τις σκεψεις με αφορμη την μουσικη, ας ξαναγυρισω σ’ αυτην κι ας παρατηρησω και το εξης:  Ναι, η σημερινη τεχνολογια μπορει να διευκολυνει σε μεγαλο βαθμο την συνθεση μουσικης, προσφεροντας στον συνθετη ενα τεραστιο πλουτο ηχητικων πηγων και μεγαλες διευκολυνσεις στον χειρισμο του υλικου του, πραγματα που εχουν καθοριστικη σημασια και γι αυτη καθεαυτη την μυθοποιημενη εννοια της “εμπνευσης”. Να ομως που η ιδια ακριβως τεχνολογια που -ειδικα στον χωρο των μεσων μαζικης επικοινωνιας- την διαχειριζονται και την ελεγχουν οι ιδιες κλειστες ομαδες των προνομιουχων κοινωνικων στρωματων, συνεβαλε στην αναπτυξη του συγχρονου μαζικου πολιτισμου ο οποιος τεινει να ισοπεδωνει τα παντα, να εκμηδενιζει και να ακυρωνει τις σημασιες, τις αξιες και τα νοηματα, να μετατρεπει την εννοια της ιστοριας σε ελεγχομενο ρεπορταζ και να οδηγει στην συλλογικη απαθεια και στην συλλογικη αμνησια, οδηγωντας την ανθρωποτητα σε ενα νεο μεσαιωνα. Ετσι, ενω  ποτε δεν ηταν πιο ευκολη η δημιουργια κι η διαδοση της μουσικης, ποτε επισης δεν ηταν πιο μικρη η σημασια κι η επιδραση της στις ατομικες συνειδησεις. Ετσι, παλι για να μην ξεχνιωμαστε !

 

Αθηνα, Ιανουαριος 2016

"Μουσική αχρωματοψία", του Μιχάλη Γρηγορίου

Μουσικη αχρωματοψια

Τα ΜΜΕ και η καταστροφη της ανθρωπινης ευαισθησιας 

Εισηγηση στο “Σεμιναριο Λαϊκης Επιμορφωσης για τα ΜΜΕ”

Κερκυρα,  29 και 30 Ιανουαριου 2000 

Ειναι γνωστο πως σ’ολες τις κοινωνιες αναπτυχθηκαν με την παροδο του χρονου διαφορετικα ειδη μουσικης που αντιστοιχουσαν σε διαφορετικες λειτουργιες και περιστασεις. Σε ολες τις κοινωνιες, απο την αρχαιοτητα μεχρι προσφατα, τα ατομα μαθαιναν να αναγνωριζουν και να αποδιδουν διαφορετικα νοηματα και σημασιες στα διαφορετικα αυτα ειδη μουσικης (θρησκευτικη μουσικη, μουσικη της διασκεδασης, μουσικη του ερωτα, του πενθους, κλπ). Μαθαιναν επισης να συσχετιζουν αυτα τα διαφορετικα νοηματα με τα διαφορετικα συναισθηματα, αλλα και με τις διαφορετικες συμπεριφορες, που αντιστοιχουσαν σε καθε περισταση. Οπως λοιπον θα ηταν αδιανοητο να γελαει κανεις σε μια κηδεια, η να κλαιει σε ενα γαμο, ετσι θα ηταν αδιανοητο να συνοδευεται καποια θρησκευτικη τελετη με μια μουσικη που ειναι καταλληλη για το γλεντι, να εκδηλωνει κανεις τον ερωτα του με θανατερα μοιρολογια και ουτω καθεξης. 

Στην αρχαια Ελλαδα π.χ. υπηρχε ανεκαθεν ενας σαφης διαχωρισμος αναμεσα στην θρησκευτικη η, τελετουργικη μουσικη και στην κοσμικη μουσικη, ειχαν αναπτυχθει μαλιστα αυστηροι κανονες που καθοριζαν τη μορφη, το ρυθμο και τον μουσικο "τροπο" -δηλαδη τη μουσικη κλιμακα - στην οποια επρεπε να τραγουδιεται καθε ειδος μουσικης, αναλογα με το περιεχομενο του και την κοινωνικη περισταση. Οι αρχαιοι Ελληνες πιστευαν οτι καθε μουσικος τροπος εκφραζε διαφορετικες ηθικες και ψυχολογικες ποιοτητες γι' αυτο αλλωστε οι αρχαιες ελληνικες μουσικες κλιμακες ονομαζοντουσαν και "μουσικο ηθος". Για τους αρχαιους Ελληνες η μουσικη ηταν μια πολυ σοβαρη υποθεση που δεν ειχε σχεση μονο με την διασκεδαση αλλα και με βαθυτερες φιλοσοφικες, ηθικες και αισθητικες εννοιες καθως επισης και με την παιδεια. 

Παρομοια παραδειγματα ομως μπορουμε να συναντησουμε και σε αλλους λαους και πολιτισμους, οπως στην Ινδια, στην Κινα, κλπ. Στην Ινδικη μουσικη π.χ ησαν γνωστες τουλαχιστον εννεα διαφορετικες κατηγοριες συναισθηματων, σκεψεων και εννοιων (καθως και αλλων ενδιαμεσων αποχρωσεων τους) που μπορουσε να προκαλει σκοπιμα ο μουσικος με την καταλληλη χρηση των “ραγκας” και των αλλων στοιχειων της μουσικης οργανωσης ! Η εκλεπτυνση της ινδικης μουσικης εφτανε μεχρι του σημειου της διαφοροποιησης των μουσικων κλιμακων που ησαν καταλληλες για τα κομματια που παιζονταν τις πρωϊνες ωρες απο εκεινες που ησαν καταλληλες για τα κομματια που παιζοντουσαν τις απογευματικες και τις βραδινες ωρες. 

Στην Κινα παλι, οπου πιστευαν πως ο ρολος της μουσικης ηταν να εκφραζει την “ουρανια αρμονια και ταξη” που γεννιεται απο την ισορροπια των δυο συμπληρωματικων οργανωτικων αρχων του συμπαντος (το “Γιν” και το “Γιανγκ”) ειχαν θεσπισθει ιδιαιτερα αυστηροι κανονες μουσικης οργανωσης, αναλογα με τις κοινωνικες περιστασεις και τις λειτουργιες που αναμενονταν να υπηρετησει και να εκφρασει η μουσικη. Οι κανονες αυτοι ειχαν φτασει επισης σε σημεια μεγαλης εκλεπτυνσης ωστε να επιβαλλεται να παιζονται καθε φορα σε διαφορετικη τονικοτητα τα μουσικα κομματια, αναλογα με τον μηνα του ετους ή την ωρα που παιζονταν ή ακομα, αναλογα με την αυτοκρατορικη δυναστεια που βρισκονταν στην εξουσια. Η σημασια που εδιναν οι Κινεζοι στα ζητηματα της τηρησης των σωστων κανονων της μουσικης ηταν τοσο μεγαλη ωστε ηδη απο τον 2ο αιωνα π. Χ ειχε δημιουργηθει μια “αυτοκρατορικη υπηρεσια μουσικης” που ειχε σαν σκοπο να επιβλεπει τη χρηση των σωστων μουσικων κλιμακων και τη δημιουργια μουσικων αρχειων. 

Κανοντας ενα τεραστιο χρονικο και εθνολογικο αλμα μπορουμε να φτασουμε και στο δυτικο πολιτισμο των τελευταιων αιωνων, οπου σχηματοποιηθηκε και παγιωθηκε ο διαχωρισμος αναμεσα στον "μειζονα" και στον "ελασσονα" τροπο, που κατεληξαν να αντιστοιχουν στη σαφη ψυχολογικη διακριση αναμεσα σε "χαρουμενες" και σε "λυπημενες" διαθεσεις που, στην πορεια του χρονου, εμπλουτιστηκαν με ολες τις πιθανες διαβαθμισεις, απο το "ευθυμο" εως το "ξεφρενο", κι' απο το "μελαγχολικο" εως το "τραγικο". Μιλωντας λοιπον γενικα μπορουμε να πουμε πως με την παροδο του χρονου, διαμορφωθηκαν σε καθε κοινωνια ορισμενοι μουσικοι κωδικες που διδασκαν τα ατομα πως να συσχετιζουν διαφορετικα ειδη και μορφες μουσικης με διαφορετικες περιστασεις κι’ ακομα, πως να αναγνωριζουν τη σχεση που εχουν τα διαφορετικα ειδη κι’ οι μορφες μουσικης με διαφορετικες κατηγοριες νοηματων και συναισθηματων. Η γνωση αυτων των μουσικων κωδικων αποτελεσε για καθε κοινωνια ουσιαστικο συμπληρωμα της γνωσης ενος κοινου ρεπερτοριου επικοινωνιακων κωδικων, που δεν περιλαμβανει μονο την ομιλουμενη γλωσσα, αλλα και ενα πληθος αλλων εξωγλωσσικων κωδικων επικοινωνιας, οπως τις εκφρασεις του προσωπου και των στασεων του σωματος (το λεγομενο body language), τους τροπους εκφορας και χρωματισμου του λογου (ο λεγομενος “επιτονισμος” της ομιληας), τους τροπους ντυσιματος και συμπεριφορας σε διαφορες περιστασεις, κλπ. Ολα οσα ανηκουν δηλαδη στη γενικωτερη κατηγορια των λεγομενων κωδικων “επισημαντικης συμπεριφορας” (“designative behaviour”). Οι κωδικες αυτοι μπορουν να διαφερουν βεβαια απο κοινωνια σε κοινωνια, αλλα ακομα κι' αναμεσα σε διαφορετικα κοινωνικα στρωματα της ιδιας κοινωνιας. Τετοιες διαφορες μπορει κανεις να τις καταλαβει καλλιτερα οταν βρισκεται αντιμετωπος με διαφορετικους πολιτισμους. Ας σκεφτουμε π.χ ποσο παραδοξη μας φαινεται η τελετουργικη εκφορα του λογου στο παραδοσιακο γιαπωνεζικο θεατρο που στα δικα μας, δυτικα αυτια, μοιαζει να εκφραζει ενα διαρκη θυμο. Μεγαλυτερες, η μικροτερες διαφορες ομως μπορει κανεις να ανακαλυψει ακομα κι' αναμεσα σε διαφορετικα κοινωνικα στρωματα της ιδιας κοινωνιας. Οι τροποι σωματικης εκφρασης των συναισθηματων, οπως κι' οι τροποι χρωματισμου και εκφορας του λογου μπορουν να μας δινουν εξ' ισου σημαντικες πληροφοριες για τη θεση που εχουν τα ατομα μεσα στην κοινωνια οσο κι' ο τροπος με τον οποιο χρησιμοποιουν την γλωσσα .Η αγνοια τετοιων κωδικων εχει μερικες φορες τοσο μεγαλες συνεπειες για την επικοινωνια οσο κι' η αγνοια της ομιλουμενης γλωσσας. 

Ρολος ολων αυτων των εξωγλωσσικων κωδικων ειναι βεβαια η διευκολυνση της επικοινωνιας και της συνοχης μεσα στην κοινωνικη ομαδα. Εχουν ομως κι' αλλο ενα πολυ σημαντικο ρολο : Οι εξωγλωσσικοι κωδικες επικοινωνιας διδασκουν τα ατομα πως να οργανωνουν να ελεγχουν και να εκφραζουν τα συναισθηματα τους και σ' αυτους κυριαρχη θεση εχουν οι μουσικοι κωδικες. Το πως μπορει το ατομο να οργανωνει, να ελεγχει και να κοινοποιει τα συναισθηματα του μεσα απο τετοιους εξωγλωσσικους κωδικες επικοινωνιας σχετιζεται με ενα βασικο κανονα της ψυχολογιας που, καπως απλουστευτικα, μπορει να περιγραφει ως εξης: Κατα την εκφραση των συναισθηματων, συχνα, η μιμηση του αποτελεσματος μπορει να αναπαραγει το αιτιο. Οταν "ντυθει" το ατομο τις μιμικες και τις στασεις που αντιστοιχουν π.χ στα συναισθηματα "χαρα", ή, "λυπη", τοτε, οχι μονο μπορει να μεταδοσει στους τριτους το πως νοιωθει, αλλα μερικες φορες μπορει στ' αληθεια ν' αρχισει να νοιωθει πραγματικα χαρα, η λυπη ! Στη μουσικη ενα κλασσικο παραδειγμα συναντουμε στα μοιρολογια, οπου οι επαγγελματιες μοιρολογηστρες καταληγουν στο τελος να κλαινε κι' οι ιδιες ! 

Οι μουσικοι κωδικες καθε κοινωνιας διαμορφωνονται μεσα στην καθημερινη ζωη των ανθρωπων. Στις παραδοσιακες κοινωνιες αυτοι οι μουσικοι κωδικες διαμορφωνονταν μεσα σε διαφορες κοινωνικες περιστασεις οπως οι θρησκευτικες τελετες, τα γλεντια, κλπ. Αργοτερα, στις αστικες κοινωνιες της δυσης, σημαντικο ρολο αρχισε να εχει η οπερα, οι συναυλιες κι' ακομα πιο προσφατα ο κινηματογραφος, το ραδιοφωνο, οι δισκοι, κλπ. Ειναι γνωστο μαλιστα πως τοσο η οπερα του 19ου αιωνα, οσο κι'ο κινηματογραφος, ως τα μεσα του 20ου -που λειτουργησαν ως κατ' εξοχην λαϊκα ειδη- δεν συνεβαλλαν μονο στη διαμορφωση ενος κυριαρχου μουσικου γουστου, αλλα εφτασαν μερικες φορες να επιβαλλουν και γενικωτερες στασεις και ματιες απεναντι στη ζωη. Στις μερες μας βεβαια ενα μεγαλο μερος αυτων των μουσικων κωδικων -ισως το μεγαλυτερο- διαμορφωνεται πλεον μεσω των media, δηλαδη απο το ραδιοφωνο και την τηλεοραση, που για τους περισσοτερους ανθρωπους των δυτικων κοινωνιων εχουν καταληξει να λειτουργουν ως κυριαρχα μεσα πληροφορησης και κοινωνικης επικοινωνιας, αλλα και κοινωνικοποιησης. Το να πει κανεις πως τα media λειτουργουν τελικα ως κυριαρχα μεσα παραπληροφορησης και χειραγωγησης των συνειδησεων κι' ως κακεκτυπα κοινωνικης επικοινωνιας δεν αλλαζει στην ουσια το γεγονος της κυριαρχιας τους. 

Ενα μεγαλο μερος της διαμορφωσης των μουσικων κωδικων γινεται με αμεσο τροπο, μεσα απο τις μουσικες εκπομπες των media που σχετιζονται με τη λεγομενη "μουσικη βιομηχανια" και διαμορφωνουν ενα κυριαρχο μουσικο γουστο. Θα μπορουσε να βγαλει κανεις πολλα συμπερασματα για τον σημερινο νεοελληνικο πολιτισμο π.χ απο τα κυριαρχα ειδη τραγουδιου που προβαλλονται απο την τηλεοραση και το ραδιοφωνο. Η επαρχιωτικη μιμηση της rock, ο κομπλεξικος ερωτισμος του σεξουαλικα καταπιεσμενου, ο χυδαιος ευδαιμονισμος των νεοπλουτων της παραοικονομιας, ο τρομος μπροστα στην υποχρεωτικη δυτικοποιηση του τροπου ζωης κι' η μυθοποιηση μιας ανυπαρκτης πλεον "Ανατολης", κλπ, κλπ, ολα αυτα μπορουν να διαβαστουν μεσα απο το κυριαρχο μουσικο γουστο που διαμορφωνουν και επιβαλουν στις μερες μας τα ιδιωτικα media, ενα γουστο που αντιστοιχει σε κυριαρχες συμβολικες κατηγοριες που ισχυουν για ορισμενα κοινωνικα στρωματα και που τεινει να επιβληθει στο συνολο της κοινωνιας. Εξ' ισου πολλα συμπερασματα βεβαια θα μπορουσε να βγαλει κανεις για τον συγχρονο μαζικο δυτικο πολιτισμο απο τα κυριαρχα ειδη μουσικης που διανεμονται παγκοσμιως απο τα media προς καταναλωση των μαζων. Οι εξουθενωτικες εντασεις, η σπασμωδικοτητα ή, η μονοτονια του ρυθμου, που εκφραζουν καταστασεις διαρκους εκνευρισμου και οργης ή, νευρικης χαυνωσης και κατατονιας και εκφραζουν συναισθηματα αλλοτριωσης, θυμου, κοινωνικου αποκλεισμου και ακαθοριστης απογνωσης, η αποσπασματικοτητα των ακουστικων και οπτικων ερεθισματων των video clips που αντιστοιχουν σε μια αδυναμια εστιασης της προσοχη και σηματοδοτουν μια βαθυτερη αποσπασματικοτητα της συνειδησης, κλπ. Η μουσικη δεν εχει μυστικα, αρκει να μπορει κανεις να την διαβασει. 

Δεν ειναι ομως μονο οι ειδικες μουσικες εκπομπες αυτες που διαμορφωνουν τους μουσικους κωδικες της κοινωνιας μας. Ενα μεγαλο μερος αυτης της διαμορφωσης των μουσικων κωδικων περναει και μεσα απο τις εκπομπες επικαιροτητας, μεσα απο τα δελτια ειδησεων και μεσα απο τις διαφημισεις που συνοδευονται σχεδον κατα κανονα απο μουσικη. Σ' ολες αυτες τις περιπτωσεις η μουσικη δεν αποτελει ισως το κυριαρχο μηνυμα, το συνοδευει ομως με καθοριστικους τροπους που δεν γινονται ευθεως αντιληπτοι απο τον ακροατη, αλλα που δεν παυουν να λειτουργουν σε δευτερα επιπεδα της συνειδησης του. Μπορουμε μαλιστα να πουμε πως, ακριβως επειδη η μουσικη σ'αυτες τις περιπτωσεις λειτουργει, τροπον τινα, με "πλαγιους τροπους", παρεμβαινει ισως βαθυτερα και πιο καθοριστικα στη συνειδηση και στον ψυχισμο του ακροατη, χωρις ο ιδιος να το γνωριζει και χωρις να μπορει να αντισταθει. 

Ας σκεφτουμε το εξης : Σχεδον καθημερινα παρακολουθουμε στη τηλεοραση διαφορα ρεπορταζ για πολεμικες επιχειρησεις, για δυστυχηματα, για σφαγες σε διαφορα σημεια του πλανητη, κλπ, κι' ενω στην οθονη ξετυλισσονται εικονες συγκλονιστικης βαρβαροτητας και δυστυχιας, οι ιδιες αυτες εικονες συνοδευονται απο μια μουσικη χολλυγουντιανου υφους που παραπεμπει σε αντιστοιχες ταινιες που εχουν ως στοχο την αναψυχη του θεατη. Ο εκφωνητης μπορει να μιλαει για σοβαρα, η και για τραγικα θεματα, κατω απο τα λογια του ομως υπαρχει ενα διαρκες μουσικο φοντο -το λεγομενο "χαλι", ετσι ωστε ο ακροατης "να μην πληττει", η ακομα και να "διασκεδαζει" ! Ο εκφωνητης λεει δυο-τρεις κουβεντες, μετα σταματαει κι' η μουσικη δυναμωνει για λιγο, μετα χαμηλωνει και ξανακουγονται τα λογια, κλπ. Η προθεση για "επεξηγηση" του δραματικου περιεχομενου ειναι τοσο εμφανης που μετατρεπει τελικα την ειδηση σε συμπληρωμα της μουσικης υποκρουσης. Μ' αυτο τον τροπο του διαρκους fade-in, fade-out ακομα κι' η σημαντικωτερη πληροφορια μετατρεπεται εμμεσως σε προϊον αναψυχης, δεν περναει στην συνειδηση του ακροατη, δεν υποχρεωνει σε καμμια σκεψη η κριτικη. 

Αλλα ακομα κι οταν δεν χρησιμοποιειται στα δελτια ειδησεων αυτη η τεχνικη τoυ μουσικου "χαλιου", υπαρχει ωστοσο παντoτε η διαρκης παρεμβολη των διαφημισεων, που αποτελουν φυσικα το πραγματικο προϊον των media, αρα εχουν παντα απολυτη προτεραιοτητα. Οσο σημαντικο ή συγκλονιστικο κι' αν ειναι το αντικειμενο του ρεπορταζ, μια σπουδαια επιστημονικη ανακαλυψη, ο θανατος ενος μεγαλου καλλιτεχνη, η γενοκτονια ενος ολοκληρου λαου, αναγκαστικα το ρεπορταζ διακοπτεται για να παρεμβληθουν τα απαραιτητα διαφημιστικα spots με τη δικηα τους χαζοχαρουμενη μουσικουλα, που βρισκεται σε πληρη αντιθεση με το νοημα των πληροφοριων που προηγουνται και επονται. Αυτη η ακριτη συνυπαρξη σημαντικων ειδησεων και διαφημισεων εξομοιωνει τελικα τα δυο ειδη πληροφοριας στις συνειδησεις. Ετσι, μπορει κανεις να πει πως, μεσω των media, τεινει να εξαπλωνεται και να κυριαρχει ενα γενικευμενο φαινομενο μουσικης αχρωματοψιας, υπο την εννοια του ακριτου -η και ασεβους- συσχετισμου της μουσικης με διαφορα νοηματα. 

Το φαινομενο αυτο εντασσεται στην γενικωτερη λειτουργια και στρατηγικη των media τα οποια, για καθαρα εμπορικους –αλλα και πολιτικους- λογους, κατασκευαζουν συστηματικα μια διδιαστατη πραγματικοτητα, οπου τα παντα προβαλλονται, άλλοτε ως εξ' ισου σημαντικα και κρισιμα, αλλοτε ως εξ' ισου αδιαφορα και ανωδυνα. Οι "σατανιστες" και ο πολεμος στο Ιρακ, η συλληψη ενος διαρρηκτη κι' η χρεωκοπια του ασφαλιστικου συστηματος, η βαθμολογια στις πανελληνιες εξετασεις και η καταστροφη της χωρας απο τις πυρκαγιες, κλπ, ολα εξομοιωνονται και μετατρεπονται σε απλα "ερεθισματα" προς μαζικη καταναλωση. Τα παντα εξαρτωνται απο το σερβιρισμα κι' οχι απο το περιεχομενο, με αποτελεσμα να καταστρεφεται στη συνειδηση των θεατων η αισθηση της προτεραιοτητας και της διαβαθμισης σε σοβαροτητα και κρισιμοτητα των γεγονοτων. 

Οι πολιτικες προεκτασεις που εχει τουτο ειναι βεβαια προφανεις. Οταν τα δελτια ειδησεων συντασσονται με βασει τους δεικτες της “ακροαματικοτητας” τοτε υποσκαπτεται στα θεμελια της η εννοια της δημοκρατιας. Γιατι, για να μπορει καποιος να κρινει και να αποφασισει για τα κοινα πρεπει προηγουμενως να ειναι ενημερωμενος για τα πραγματικα γεγονοτα. Οταν ομως τα γεγονοτα επιλεγονται ή αποσιωπονται και εν τελει φιλτραρονται σκοπιμως, τοτε η πραγματικοτητα φτανει στους πολιτες παραμορφωμενη, με ολες τις συνεπειες που εχει τουτο. Ωστοσο, η ζημια ομως δεν σταματαει στο πολιτικο επιπεδο. Η ισοπεδωση που επιβαλλουν τα media εχει ως αποτελεσμα και μια βαθυτερη διαστρεβλωση και μια απονεκρωση του ιδιου του συναισθηματικου κοσμου του κοινου. Για να ξαναγυρισουμε στη μουσικη, δεν θα ηταν υπερβολη αν ελεγε κανεις πως στις μερες μας και στη δικηα μας κοινωνια, λογω των media, αρχιζουν να καταστρεφονται καποιοι μουσικοι κωδικες που μπορουν να συσχετιζουν την μουσικη με νοηματα. Κι’ αναρρωτιεμαι, οταν καταστραφουν αυτοι οι κωδικες, δεν εχουν αραγε καταστραφει και καποιοι κωδικες, βασει των οποιων το ατομο μαθαινει να οργανωνει τα συναισθηματα του και να τα συσχετιζει επισης με νοηματα; Πιστευω πως σε μεγαλο βαθμο ισχυει τουτο. 

Το οτι η μουσικη μπορει να εκφραζει τις μεταλλαγες των συναισθηματικων διαθεσεων ειναι αναντιρρητο. Μπορει αλλωστε να το διαπιστωσει ο καθενας για λογαριασμο του. Η “ευθυμη” μουσικη π.χ παραπεμπει σε “ευθυμη” διαθεση, η “μελαγχολικη” μουσικη παραπεμπει στην αντιστοιχη διαθεση,κλπ. Συχνα μαλιστα μπορει κανεις να “παιζει” με τις διαθεσεις του, διαλεγοντας να ακουσει τα αντιστοιχα ειδη μουσικης. Η ικανοτητα του ανθρωπινου ψυχισμου να συντονιζεται με διαφορετικα ειδη μουσικης ειναι δεδομενη. Ομως, περα απο τις οποιες αισθητικες ή "ψυχολογικες" κατηγοριες μπορει να εφαρμοσει κανεις στην μουσικη ακροαση, πρεπει να τονιστει πως αυτη η ικανοτητα του ψυχισμου εξυπηρετει και βαθυτερες ψυχοσωματικες αναγκες. Η φυση δεν προικισε τυχαια τον ανθρωπο με την ικανοτητα της μουσικης αντιληψης, μια ικανοτητα η οποια εξελιχθηκε μαζι με την αναπτυξη του νευρικου συστηματος, της γλωσσικης ικανοτητας και της ανθρωπινης συνειδησης. Μια ικανοτητα που -ας τονιστει- δεν υπαρχει στα ζωα γιατι συνδεεται με την ικανοτητα κατηγοριοποιησης των νοηματων και την αναπτυξη της λεγομενης συμβολικης μνημης στις οποιες βασιστηκαν οι ανωτερες λειτουργιες της νοησης. 

Ξεκινωντας απο το επιπεδο της νευροφυσιολογιας, ειναι γνωστο πως υπαρχουν εξειδικευμενες περιοχες του εγκεφαλου που διαχειριζονται τις διαφορετικες παραμετρους της μουσικης. Οι αρμονικες σχεσεις π,χ γινονται αντιληπτες κυριως μεσω του δεξηου ημισφαιριου, το οποιο επεξεργαζεται τα συγχρονικα ερεθισματα και τις μορφολογικες ενοτητες που γινονται αντιληπτες ως “ολον” (“gestalt), το ιδιο ισχυει και για τη μελωδια, η οποια γινεται αντιληπτη απο τους περισσοτερους ανθρωπους ως περιβαλλουσα αρμονικων σχεσεων μεσω του δεξηου ημισφαιριου. Το ηχοχρωμα επισης γινεται αντιληπτο απο το δεξι ημισφαιριο Ομως, το φραζαρισμα της μελωδιας κι' η δυνατοτητα αναγνωρισης και συσχετισμου των επι μερους συντακτικων ενοτητων της μουσικης απασχολουν κυριως το αριστερο ημισφαιριο, που ειναι υπευθυνο για την επεξεργασια των ερεθισματων που εξελισσονται στο χρονο. (Οπως συμβαινει και με την συντακτικη διαχειριση της γλωσσας, που απασχολει επισης το αριστερο ημισφαιριο). Το ιδιο ισχυει και για την αντιληψη του ρυθμου που τον διαχειριζονται περιοχες του εγκεφαλου οι οποιες ελεγχουν τις σωματοκινητικες λειτουργιες (“motor system”), δηλαδη την διαδοχη των κινησεων του σωματος μεσα στο χωρο και το χρονο. 

Η στενη διασυνδεση της μουσικης με τις νευρολογικες λειτουργιες του εγκεφαλου μπορει να γινει φανερη απο ιατρικα παραδειγματα οπου, παιδια που επασχαν απο αυτισμο και δεν ειχαν αναπτυξει το γλωσσικο αισθητηριο και την ικανοτητα επικοινωνιας με το περιβαλλον, μπορουσαν ωστοσο να παιζουν απο μνημης συνθετα μουσικα κομματια. Στις περιπτωσεις αυτες η μουσικη ικανοτητα μοιαζει να ειναι αποκομμενη απο τις ανωτερες διανοητικες λειτουργιες και παραπεμπει μαλλον σε ενα ειδος "σωματοκινητικης" μνημης. Περα ομως απο τις περιπτωσεις τετοιων "μουσικων αυτοματων", ειναι γνωστο π.χ πως η μουσικη μπορει να λειτουργησει ρυθμιστικα στις περιπτωσεις ατομων που πασχουν απο τραυλισμο (ο οποιος εξαφανιζεται οταν οι ανθρωποι, αντι να επιχειρησουν να μιλησουν, τραγουδουν οσα θελουν να πουν !). Ακομα πιο ενδιαφερον εχει το οτι η μουσικη μπορει να λειτουργησει θεραπευτικα σε περιπτωσεις ασθενων που πασχουν απο τη νοσο του Parkinson. Στις περιπτωσεις αυτες η αντιληψη της μουσικης οργανωσης, που σχετιζεται αμεσα με τις σωματοκινητικες λειτουργιες λειτουργει, τροπον τινα, “ισομορφικα”, προσφεροντας ειδος εναλλακτικου νευρολογικου “κανναβου” που μπορει να υποκαθιστα –τουλαχιστον προσωρινα- τις βραχυκυκλωμενες νευρωνικες συναψεις που σχετιζονται με τη διαχειριση των κινησεων του σωματος. Σημαντικο ομως ειναι να τονιστει πως τουτο ισχυει μονο για ορισμενα ειδη μουσικης που εμφανιζουν υψηλο βαθμο οργανωσης και υπο την προϋποθεση πως ο ασθενης ειναι σε θεση να τα αναγνωριζει και να συντονιζεται μ' αυτα λογω της πολιτιστικης του εξοικειωσης που του εχει διαμορφωσει τις απαραιτητες αντιληπτικες “αποκρισεις εθισμου” (“habit responses”) στις οργανωτικες διαδικασιες της μουσικης. Η ακροαση εργων του Mozart η του Bach π.χ μπορει να εχει ευνοϊκα αποτελεσματα στις περιπτωσεις ασθενων που ειναι ικανοι να αναγνωριζουν τη μουσικη οργανωση αυτων των μουσικων ειδων, ετσι ωστε να μπορουν συντονιστουν ψυχοσωματικα μ’αυτες. Η ιδια μουσικη δεν εχει αποτελεσματα στην περιπτωση ατομων που εχουν διαφορετικη πολιτιστικη διαμορφωση και δεν μπορουν να αναγνωρισουν τετοιους μουσικους κωδικες. Εδω δηλαδη εχουμε ενα χαρακτηριστικο παραδειγμα που συνδεει τα στυλ δηλαδη τους μουσικους κωδικες -που διαμορφωνονται και εμπεδωνονται κοινωνικα- με τη νευροφυσιολογια. Εχουμε ενα παραδειγμα που συνδεει το εξω με το μεσα, την κοινωνια με την βιολογικη συγκροτηση του ατομου. 

Προχωροντας περα απο τα πρωτογενη επιπεδα της αναγνωρισης και επεξεργασιας των μουσικων ερεθισματων, που εντοπιζονται σε επι μερους περιοχες του εγκεφαλου, και της στενης συνδεσης της μουσικης με τις σωματοκινητικες λειτουργιες του εγκεφαλου, αποδεικνυεται πως η ικανοτητα της μουσικης αντιληψης σχετιζεται με τις υψηλωτερες ιεραρχιες της λειτουργιας του νου, με τους μηχανισμους και την ικανοτητα διαμορφωσης κατηγοριων, αφηρημενων εννοιων και συσχετισμου τους. Πραγματι, εχουν γινει κατα καιρους πειραματα με σπουδαστες μαθηματικων, οπου εχει παρατηρηθει πως, για λιγη ωρα μετα την ακροαση ορισμενων ειδων μουσικης που εχουν υψηλη οργανωση, υπηρξε μια αυξημενη ικανοτητα πολλων φοιτητων στην επιλυση μαθηματικων προβληματων –ιδιαιτερα δε προβληματων που αφορουν σε γεωμετρικες σχεσεις. Φυσικα, και στις περιπτωσεις αυτες προϋποτιθεται οτι οι φοιτητες με τους οποιους εγιναν τετοια πειραματα ησαν εξοικειωμενοι με τα ειδη μουσικης που ακουγαν. Ειχε διαμορφωθει δηλαδη μεσα τους –λογω της αντιληπτικης τους διαμορφωσης σε συγκεκριμμενα πολιτιστικα πλαισια- καποιος “ισομορφισμος” αναμεσα στη δυνατοτητα αντιληψης και ψυχοσωματικης αποκρισης σε συγκεκριμμενες μορφες μουσικης οργανωσης και αντιστοιχισης τους με νοητικες δραστηριοτητες που σχετιζονται με την αφαιρετικη σκεψη, με τις ικανοτητες κατηγοριοποιησης, συσχετισμου των συμβολων, κλπ. 

Απο τα παραπανω παραδειγματα λοιπον προκυπτει πως διαφορες μορφες μουσικης μπορουν να σχετιζονται, τοσο με τη ρυθμιση σωματοκινητικων λειτουργιων, οσο και με υψηλωτερoυς μηχανισμους της νοητικης δραστηριοτητας, αλλοτε ανεξαρτητα απο τα εκαστοτε θεσμοποιημενα νοηματα που τους αποδιδουμε ως "αισθητικες μορφες", κι αλλοτε σε συναρτηση μ’αυτα ! (Στην περιπτωση του τραυλισμου ή των αυτιστικων παιδιων π.χ η μουσικη φαινεται πως επιδρα “ισομορφικα” με την νευρολογικη συγκροτηση του εγκεφαλου, επιτρεποντας την ρυθμιση ή, την μηχανικη επαναληψη καποιων σωματοκινητικων λειτουργιων, οπως ειναι ο ελεγχος των μυων του στοματος που ελεγχουν την ομιληα ή, το παιξιμο ενος μουσικου οργανου. Στην περιπτωση ομως των επιληπτικων ατομων ή των φοιτητων, προϋποτιθεται η βιωματικη εξοικειωση με συγκεκριμμενα μουσικα στυλ, ετσι ωστε να μπορει να γινει αντιληπτη απο τον εγκεφαλο τους η μουσικη οργανωση τους και να επιδρασει ρυθμιστικα πανω τους). Το φαινομενο της μουσικης αντιληψης λοιπον ειναι αποτελεσμα μιας αλληλεξαρτησης παρα πολλων επι μερους μηχανισμων, που ξεκινουν απο το επιπεδο της νευρολογικης συγκροτησης του εγκεφαλου και φτανουν στα υψηλωτερα ιεραρχικα επιπεδα της συνειδησης. Ειναι ενα "ολιστικο" φαινομενο, οπως ολιστικο φαινομενο ειναι κι' η ιδια η ανθρωπινη συνειδηση. 

Ωστοσο, περα απο το πρωτογενες επιπεδο της νευροφυσιολογιας, που εξεταζει το πως η μουσικη μπορει να σχετιζεται με τετοιες διαδικασιες αυτοματης “μεταφρασης”, απο ενα επιπεδο νευρωνικων λειτουργιων σε ενα αλλο, η μουσικη αντιληψη σχετιζεται αμεσα με τις ανωτερες διαδικασιες της συνειδησης, μεταξυ των οποιων κυριαρχη θεση εχει η διαχειριση των συναισθηματων. Μεσω της μουσικης, οι συγκινησιακες αποκρισεις (“emotions”) σε ηχητικα ερεθισματα, που απο μονες τους ειναι νοηματικα αδιαφορο-ποιητες, καθως ανηκουν στην κατηγορια των ενστικτων ή των αντανακλαστικων, μπορουν να “μεταφραζονται” και να γινονται αντιληπτες ως διαφοροποιημενες “συναισθηματικες ποιοτητες” (που ο Edelmann χαρακτηριζει ως “values” = αξιολογικες διαφοροποιησεις). Το ατομο μαθαινει –λογω της πολιτιστικης του διαμορφωσης- να συσχετιζει τετοιες αδιαφοροποιητες συγκινησιακες αποκρισεις σε ηχητικα ερεθισματα (“δυνατο-σιγανο”, “ψηλο-χαμηλο”, “γρηγορο-αργο”, “οξυ-μαλακο”, κλπ, σε συνδυασμο και με διαμορφωμενες αποκρισεις εθισμου σε μουσικες διαδικασιες, οπως ειναι, π.χ στον δυτικο πολιτισμο, η αναγνωριση του “μειζονος” και του “ελασσονος” τροπου, των “συμφωνων” και των “διαφωνων” διαστηματων, η “αρμονικη αναμονη”, κλπ) με συγκεκριμμενες κατηγοριες συναισθηματικων ποιοτητων, τις οποιες μπορει να τις κατηγορικοποιει, να τις διαφοροποιει και να τις ιεραρχει με τροπους αναλογους με τους οποιους μπορει να κατηγορικοποιει και να ιεραρχει τα νοηματα της γλωσσας. Καθως η μουσικη κινειται μεσα στο χρονο, μπορει να καθοριζει την αρθρωμενη διαδοχη και μεταλλαγη τετοιων συναισθηματικων ποιοτητων, προσφεροντας στο ατομο ενα παλλωμενο “ερμηνευτικο κανναβο” που του επιτρεπει να βιωνει με αρθρωμενο τροπο την μεταλλαγη αυτων καθεαυτων των συναισθηματων του (“feelings”). Για να το πουμε ποιητικα, ειναι σαν να ριχνει κανεις αλευρι πανω σε ενα φαντασμα, προκειμενου να δει το περιγραμμα του! 

Κι οπως συμβαινει με την γλωσσα, οπου η ικανοτητα κατανοησης και χειρισμου ορισμενων περισσοτερο ή λιγωτερο εξειδικευμενων νοηματων εχει συνεπειες στην δυνατοτητα κατανοησης ή μη διαφορων πτυχων της πραγματικοτητας, ετσι κι η ικανοτητα αντιληψης καποιων περισσοτερο ή λιγωτερο λεπτων μουσικων διαδικασιων και ψυχοσωματικης ανταποκρισης σ’ αυτες ισοδυναμει με την ικανοτητα βιωσης ή μη, αντιστοιχων συναισθηματικων ποιοτητων. Ενα ατομο που μπορει -λογω βιωματικης εξοικειωσης- να συντονιζεται με τις διαφορες οργανωτικες διαδικασιες της μουσικης εχει αναπτυξει μεσα του αυτο τον υποβοηθητικο “ερμηνευτικο κανναβο” που του επιτρεπει να αποκτα μεγαλυτερη συνειδηση των συγκινησιακων του διακυμανσεων και, εν τελει, μεγαλυτερη αυτοσυνειδησια. Ο υποβοηθητικος κανναβος χειρισμου των συναισθη-ματικων ποιοτητων που προσφερει η μουσικη επιτελει αναλογες λειτουργιες και εχει αναλογες συνεπειες για την αναπτυξη της συναισθηματικης νοημοσυνης με εκεινες που επιτελει ο συμβολικος κανναβος που προσφερει η γλωσσα, πανω στον οποιο αρθρωνεται η σκεψη. 

Τουτο μας οδηγει να αναφερθουμε στη στενη σχεση που εχει η μουσικη με την γλωσσα. Τοσο η αντιληψη της γλωσσας, οσο και της μουσικης, βασιζονται στην αναπτυξη της συμβολικης μνημης που επιτρεπει την κατηγοριοποιηση των νοηματων και τη διαχειριση της χρονικης αλληλουχιας τους μεσω “επανατροφοδοτουμενων βροχων αναδρασης” (“Recursive Transition Networks- RTN”). Στην περιπτωση της γλωσσας, η λειτουργια της “RTN” επιτρεπει τη διαχειριση της χρονικης αλληλουχιας και του συσχετισμου των νοηματων μεσα απο συντακτικες διαδικασιες, κατι που συμπιπτει με τον ειρμο της ιδιας της σκεψης. Οι γλωσσες μπορουν να περιγραφουν ως μεσα συμβολο-ποιησης και διαχειρισης των νοηματων που διαχειριζεται η σκεψη, ο δε τροπος χρησης της γλωσσας αντανακλα εν πολλοις και τον τροπο λειτουργιας της σκεψης. Στην περιπτωση της μουσικης, η λειτουργια της “RTN” επιτρεπει, επισης μεσα απο συντακτικες διαδικασιες, τη διαχειριση της χρονικης αλληλουχιας και συσχετισμου των διαφορετικων “συναισθηματικων ποιοτητων” που σηματοδοτουν οι μουσικες διαδικασιες, κατι που συμπιπτει με την υποκειμενικη βιωση του ειρμου των συναισθηματικων μεταβολων. Υπ’ αυτη την εννοια, τα διαφορετικα μουσικα ιδιωματα και στυλ μπορουν να περιγραφουν ως διαφορετικες “μουσικες γραμματικες” (ή, ως διαφορετικα “μουσικα συντακτικα”) που οργανωνουν και κατευθυνουν με διαφορετικους τροπους τις μεταβολες των συναισθηματικων ποιοτητων και των ψυχολογικων διαθεσεων που διαχειριζεται η συνειδηση του ακροατη. Το γεγονος πως η μουσικη μπορει να “απεικονιζει” τετοιες συναισθηματικες ποιοτητες και μεταβολες των συναισθηματικων διαθεσεων σημαινει πως διευκολυνει το ατομο να αποκτα συνειδηση αυτων των συναισθηματικων ποιοτητων και διαθεσεων. Διαφορετικες συναισθηματικες ποιοτητες και ψυχολογικες διαθεσεις μπορουν, μεσω της μουσικης, να “μεταφραζονται” σε κατηγοριες που μπορει να τις διαχειριστει η συνειδηση με τροπους αναλογους μ’ εκεινους που εφαρμοζει στη διαχειριση των εννοιολογικων κατηγοριοποιησεων. 

Εδω εντοπιζονται λοιπον τοσο οι αναλογιες, οσο και οι διαφορες αναμεσα στους τροπους λειτουργιας και στα περιεχομενα της γλωσσικης και της μουσικης αντιληψης. Η γλωσσα λειτουργει ως μια “οθονη” ή, ως ενα “ικριωμα”, που επιτρεπει την κατηγοριο-ποιηση των εννοιων και την αρθρωση της σκεψης. Η μουσικη παλι λειτουργει ως μια “οθονη” ή, ως ενα “ικριωμα”, που επιτρεπει την κατηγορικοποιηση και την αρθρωση της μεταβαλλομενης υποκειμενικης εμπειριας η οποια περιλαμβανει, οχι μονο τα νοηματα που διαχειριζεται η σκεψη, αλλα και τις αισθησεις, τους ψυχολογικους συνειρμους και τα συναισθηματα. Καθως η γλωσσα επιτρεπει την κατηγοριοποιηση και την οργανωση της σκεψης, επιτρεπει στη συνειδηση να “αντανακλαται στον εαυτο της”, οδηγωντας την αναπτυξη αυτου που θα μπορουσε να χαρακτηριστει ως “επιγνωση του εγω”, ή, ως “αυτοσυνειδησια”. Αντιστοιχα, καθως η μουσικη επιτρεπει την κατηγοριοποιηση και την οργανωση της εναλλαγης των συναισθηματων μεσα στη ροη του χρονου, οδηγει το ατομο σε μια διαφορετικη μορφη “αυτοεπιγνωσης” που θα μπορουσε να χαρακτηριστει κι’ ως “αυτοσυναισθηση”. Μπορουμε λοιπον να πουμε πως οι λειτουργιες της γλωσσικης και της μουσικης αντιληψης ειναι συμπληρωματικες. 

Επιπλεον, καθως η μουσικη μπορει, οχι μονο να εκφραζει, αλλα και να διαμορφωνει την συγκινησιακη δραστηριοτητα, μπορει να την οργανωνει και να επιτρεπει στο ατομο να εχει ενα μεγαλυτερο ελεγχο πανω της. Σε ορισμενες περιπτωσεις μαλιστα μπορει να πει κανεις πως ορισμενες κατηγοριες συναισθηματων γεννιουνται και υπαρχουν για το ατομο, μονο οταν μπορουν να απεικονιζονται μεσω καποιων μορφων μουσικης. Για να φερω ενα καπως σχηματικο παραδειγμα : οι λεπτες συναισθηματικες αποχρωσεις της "ραθυμης νοσταλγιας", οπως αυτη εκφραζεται στον Debussy, οι καταστασεις “ενδωστρε-φους συγκρουσης” οπως εκφραζεται σε διαφορα ειδη ρομαντικης μουσικης, οι καταστασεις “κυνικης απογοητευσης”, οπως εκφραζεται μεσα απο μουσικες του εξπρεσσιονισμου, η “ακατεργαστη οργη”, οπως εκφραζεται μεσα απο διαφορες εκδοχες της heavy metal, κλπ,κλπ. Τετοιες συναισθηματικες αποχρωσεις και εναλλαγες σχετιζονται αμεσα με τη μουσικη που τις εκφραζει και, εν πολλοις, τις επιννοει. 

Προεκτεινοντας την προηγουμενη παρατηρηση καταλαβαινουμε πως η δυνατοτητα αναγνωρισης καποιων περισσοτερο, ή λιγωτερο λεπτων μουσικων αποχρωσεων -που εξαρταται απο την βιωματικη εμπεδωση του μουσικου ιδιωματος και του στυλ, αρα κι’ απο την “πολιτιστικη καλλιεργεια” του ακροατη- ισοδυναμει και με την δυνατοτητα βιωσης, σε επιπεδο υποκειμενικης εμπειριας, των αντιστοιχων συναισθηματικων ποιοτητων που σηματοδοτουνται απ’ αυτες, ενω αντιθετως, η αδυναμια αναγνωρισης τετοιων μουσικων αποχρωσεων συνεπαγεται και την αδυναμια βιωσης τετοιων συναισθηματικων ποιοτητων και αποχρωσεων τους. Γινεται λοιπον φανερη η σημασια που εχει για την αναπτυξη της συναισθηματικης νοημοσυνης η βιωματικη εμπεδωση των μουσικων κωδικων, που μπορουν να μετατρεπουν τα ηχητικα “σημαινοντα” σε ψυχολογικα “σημαινομενα” και τους επιτρεπουν να αρθρωνονται με γλωσσικους-συντακτικους μηχανισμους μεσα στο χρονο. Και φυσικα, τοσο οι γλωσσικοι, οσο κι οι μουσικοι κωδικες, διδασκονται και εμπεδωνονται στα σταδια της κοινωνικοποιησης. Οταν λοιπον μια κοινωνια καταστρεφει τους μουσικους κωδικες ειναι σαν να καταστρεφει καποιες δυνατοτητες του ατομου για υποκειμενικη βιωση ορισμενων συναισθηματικων ποιοτητων και, εν τελει, για αυτοσυνειδησια κι αυτοσυναισθηση. 

Σε οτι αφορα τη γλωσσα, ειναι φανερο οτι το πολιτιστικο πλαισιο καθοριζει σε μαγαλο βαθμο, οχι μονο τον πλουτο του λεξιλογιου, αλλα και την συντακτικη ικανοτητα ενος ανθρωπου, αρα καθοριζει σε μεγαλο βαθμο και τη δυνατοτητα του να αντιλαμβανεται και να εκφραζει η οχι ορισμενα πραγματα και με ποιο τροπο. Αν σκεφτει μαλιστα κανεις οτι ορισμενες εννοιες -συχνα καιριες για την επιβιωση και την αυτοσυνειδησια- δεν υπαρχουν για το ατομο εαν δεν καταφερουν να διατυπωθουν σε καποια γλωσσα, τοτε καταλαβαινει την σημασια που μπορει να εχει ο βαθμος πολυπλοκοτητας και η δυνατοτητα χειρισμου των κωδικων της γλωσσικης επικοινωνιας. Τουτο ομως ισχυει επισης και για τους εξωγλωσσικους κωδικες επικοινωνιας. Εχει επισημανθει εδω και πολλα χρονια (απο τους Ch. Blondel, Μ. Halbwachs κλπ) πως η “γλωσσα των συγκινησεων”, οι μιμικες του προσωπου, οι στασεις του σωματος -και κατ’ επεκταση κι’ ο ιδιος ο συγκινησιακος πλουτος που μπορει να βιωνεται απο τα ατομα σε επιπεδο υποκειμενικης εμπειριας- εχει διαφορές που καθοριζονται απο το κοινωνικο πλαισιο. Ενας ορεσιβειος τσοπανος που ζει σε μια μικρη απομονωμενη κοινοτητα κι’ ενας κατοικος μιας πολης δεν εχουν το ιδιο “συγκινησιακο λεξιλογιο” γιατι διαφερουν οι επικοινωνιακες απαιτησεις των κοινωνικων τους πλαισιων. Προσεξτε: οι διαφορές αναμεσα στο συγκινησιακο λεξιλογιο δεν οφειλονται μονο στο γεγονος οτι διαφερουν οι καταστασεις που βιωνουν και που καλουνται να εκφρασουν οι ανθρωποι μεσω της γλωσσα των συγκινησεων, αλλα και στο οτι διαφερουν οι κωδικες “επισημαντικης συμπεριφορας” που εχουν διαμορφωθει στα αντιστοιχα κοινωνικα τους πλαισια. Αυτο αραγε σημαινει οτι υπαρχει μια μεγαλυτερη, η μικροτερη “εκφραστικη γκαμμα συγκινησεων” και κατ' επεκταση ο "βουνισιος", ή ο "αστος", "χαιρονται" η "λυπουνται", ο καθενας με διαφορε-τικους τροπους ; Σημαινει αραγε αυτο πως υπαρχει μια διαβαθμιση ως προς την εκλεπτυνση των συγκινησεων που μπορει να νοιωθει ενας ανθρωπος, αναλογα με την διαπαιδαγωγηση του; Αναλογα με την ικανοτητα του να διαχειριζεται περισσοτερο η λιγωτερο πολυπλοκους κωδικες επικοινωνιας ; Πραγματι, φαινεται πως ισχυει κατι τετοιο. 

Κι’ακομα πιο σημαντικο: Μηπως τελικα οι διαφορές πολυπλοκοτητας των κωδικων επικοινωνιας εχουν και νευροφυσιολογικες προεκτασεις για τον ανθρωπο; Μηπως παρεμβαινουν με βαθυτερο τροπο ακομα και στον τροπο με τον οποιο λειτουργει το ιδιο του το σωμα; Οσο κι'αν ακουγεται τολμηρη αυτη η σκεψη, υπαρχουν ωστοσο ενδειξεις που θα μπορουσαν να την στηριξουν. Ειναι γνωστο π.χ πως στα σταδια αναπτυξης του εγκεφαλου υπαρχει η λεγομενη "κρισιμη περιοδος" για την ενεργοποιηση των γλωσσικων "κεντρων", που τοποθετειται περιπου μεχρι τα 8 χρονια, μετα την οποια αυτα τα κεντρα αδρανοποιουνται και καθισταται αδυνατη η εκμαθηση οποιασδηποτε γλωσσας. Αν δηλαδη το περιβαλλον δεν προσφερει εγκαιρως στο παιδι τα καταλληλα γλωσσικα ερεθισματα, τοτε δεν αναπτυσσονται στον εγκεφαλο του οι καταλληλοι νευρολογικοι μηχανισμοι που επιτρεπουν την αναπτυξη της γλωσσικης ικανοτητας και, εν τελει, της νοησης. Κατι αναλογο εχει αποδειχτει πως συμβαινει και με τη μουσικη. Νεωτερες ερευνες εχουν αποδειξει πως η ικανοτητα αναγνωρισης της μελωδιας και της αρμονιας, εξαρταται κι' αυτη απο καποιες "κρισιμες περιοδους" της αναπτυξης της νευρολογικης συγκροτησης του εγκεφαλου που τοποθετουνται μεταξυ των 8 και των 10 ετων. Εαν το περιβαλλον δεν προσφερει εγκαιρως τα καταλληλα μουσικα ερεθισματα, τοτε δεν αναπτυσσονται ορισμενοι μηχανισμοι που σχετιζονται με τη μουσικη αντιληψη. 

Ακομα πιο σημαντικες ενδειξεις για τη στενη σχεση που μπορει να υπαρχει αναμεσα στη διαμορφωση της νευρολογικης συγκροτησης του εγκεφαλου και στους κωδικες επικοινωνιας, αναμεσα στο "μεσα" του εγκεφαλου και στο "εξω" της κοινωνιας, μας προσφερουν ορισμενες επαναστατικες ερευνες της νευροφυσιολογιες που αναφερουν το εξης καταπληκτικο: Σε περιπτωσεις τραυματων στον εγκεφαλο που ειχαν ως αποτελεσμα την μερικη -η και την ολικη παραλυση καποιων μελων- τα ατομα που ειχαν υψηλωτερο δεικτη νοημοσυνης -αλλα και μεγαλυτερη “πνευματικη καλλιεργεια” -οτι κι’αν σημαινει αυτο!- καταφερναν να αυτοθεραπευονται πολυ πιο γρηγορα απο ατομα με λιγωτερη ευφυϊα και καλλιεργεια. Ο εγκεφαλος τους ηταν σε θεση να υποκαταστησει τις κατεστραμμενες περιοχες, μεταφεροντας καποιες λειτουργιες σε αλλες που δεν ειχαν φθαρει κι' ετσι καταφερνε να επανορθωσει την ζημια ! Θα μπορουσε δηλαδη να υποθεσει κανεις οτι η “πνευματικη καλλιεργεια” -δηλαδη η δυνατοτητα διαχειρισης διαφορων κωδικων επικοινωνιας- ειναι κατι αναλογο με την διαδικασια προγραμματισμου ενος computer. Kαθως ο εγκεφαλος καλειται να επεξεργαστει μεγαλυτερα ποσα πληροφοριας, αναπτυσσει ενα πιο πολυπλοκο δικτυο νευρωνικων συναψεων. Αποκτα ετσι ενα πιο συνθετο “κανναβο” που του επιτρεπει μια μεγαλυτερη ευελιξια στην διαχειριση καθε ειδους πληροφοριας, μεταξυ των οποιων περιλαμβανονται και πληροφοριες που σχετιζονται με τη λειτουργια του ιδιου του σωματος ! 

Τι θα σημαινε αραγε τουτο ; Θα σημαινε πως υπαρχει μια στενη αλληλεξαρτηση αναμεσα στη διαμορφωση της ανθρωπινης συνειδησης και στην κοινωνια, αναμεσα στην αναπτυξη του νου και στους συμβολικους κωδικες επικοινωνιας. Ο ανθρωπος δηλαδη μπορει να γεννιεται με τη γενετικη δυνατοτητα να φτασει σε ενα συγκεκριμμενο βαθμο νοητικης αναπτυξης. Καπου ομως παρεμβαινει καθοριστικα το κοινωνικο πλαισιο που αναλαμβανει να “προγραμματισει” τα ατομα, αλλοτε αξιοποιωντας τις γενετικες προδιαγραφες τους κι’ αλλοτε περιοριζοντας τις. Τουτο μεταφραζομενο σε επιπεδο νευροφυσιολογιας σημαινει πως : ειτε αναπτυσσονται, ειτε οχι οι απαραιτητες νευρωνικες συναψεις που επιτρεπουν τις καταλληλες νοηματικες και συμβολικες δικτυωσεις. Κατ’ αυτο τον τροπο οι εξωτερικοι παραγοντες μπορουν να μεταφραζονται σε βιολογικους. Τουτο το εχουμε δει απειρες φορες να συμβαινει στα ζωα, οπου ειναι συνηθες το φαινομενο της βιολογικης προσαρμογης του οργανισμου σε εξωτερικους παραγοντες, (γουνα, προστατευτικος χρωματισμος “παραλλαγης”, αναλογα με τους κινδυνους του περιβαλλοντος, διαμορφωση των μελων του σωματος, κλπ), γι’ αυτο αλλωστε υπαρχουν και τοσες πολλες ρατσες ζωων της ιδιας οικογενειας ! 

Μιλωντας καπως αλληγορικα θα μπορουσαμε να παρομοιασουμε τον τροπο με τον οποιο αναπτυσσεται η συνειδηση με τον τροπο με τον οποιο ορισμενα οστρακοειδη "υφαινουν" το σκληρο τους περιβλημα και μεσα απ'αυτη την "υφανση" αναδυεται η εξωτερικη τους μορφη. Μπορουμε δηλαδη να φανταστουμε τη νοηση σαν ενα “κανναβο”, σαν ενα παλωμενο δικτυο απο αλληλεξαρτουμενες συνειδητες και ασυνειδητες αποκρισεις, απο αυτοματισμους και συσχετισμους και κατηγοριοποιησεις που λειτουργουν σε διαφορα επιπεδα ιεραρχιας και που περιλαμβανουν και τις λογικες και τις συναισθηματικες διαστασεις. Μεσα απο την "υφανση" ενος τετοιου αϋλου κανναβου -που θα μπορουσαμε να τον παρομοιασουμε επισης πολυ απλοϊκα με ενα ειδος software- αναδυεται η μορφη της συνειδησης. Ο βαθμος της συνθετοτητας αυτου του "κανναβου", μεσω του οποιου αναδυεται και λειτουργει η συνειδηση εξαρταται απο τις επικοινωνιακες απαιτησεις του πλαισιου. Υπαρχει δηλαδη μια αμεση αλληλεπιδραση αναμεσα στα συμβολα, τις σημασιες και τις εννοιες αλλα και τις συγκινησιακα ερεθισματα που επικρατουν στο κοινωνικο περιβαλλον και που καλειται να χειριστει το ατομο και στον τροπο με τον οποιο αναπτυσσεται και διαμορφωνεται η συνειδηση του. Οσο πιο σύνθετες ειναι οι επικοινωνιακες απαιτησεις του κοινωνικου πλαισιου τοσο πιο πλουσιοι ειναι οι γλωσσικοι και οι εξωγλωσσικοι κωδικες που καλειται να διαχειριστει το ατομο. Ειναι φανερο πως ατομα που εκπαιδευονται μεσα σ' ενα πλουσιο νοηματικο, αλλα και συγκινησιακο, περιβαλλον αναπτυσσουν πιο συνθετες και πιο ολοκληρωμενες προσωπι-κοτητες. Η, για να το πουμε και διαφορετικα : οσο πιο συνθετα ειναι τα “προγραμματα” που καλειται να διαχειριστει η συνειδηση, τοσο πιο συνθετη ειναι κι' η διαμορφωση της ιδιας της συνειδησης. 

Αυτη η στενη αλληλεξαρτηση αναμεσα στη διαμορφωση της ατομικης συνειδησης και το πολιτιστικο πλαισιο εχει διατυπωθει μεταξυ αλλων κι’ απο τον R. Dawkins ο οποιος εισηγαγε την εννοια των “μιμιδιων” (“memes”). Συμφωνα με τον Dawkins η αντιληψη της πραγματικοτητας, αλλα κι’ η ιδια η συνειδηση επιτυγχανονται μεσω της συμβολο-ποιησης του φυσικου κοσμου που μας περιβαλλει. Καθως η επικοινωνια μεσω της γλωσσας δημιουργει συμβολα, τα οποια μεταβαλλονται ακολουθωντας τις μεταβολες του πολιτισμικου πλαισιου, μαζι τους μεταβαλλεται κι’ η ανθρωπινη συνειδηση. Τουτο περιγραφει ενα νεο κυκλο εξελιξης με φορεις οχι πλεον τα γονιδια αλλα τα “μιμιδια”, δηλαδη τις ιδεες και τα πολιτιστικα στερεοτυπα που γεννιουνται μεσα στον πολιτισμο. Υπ’ αυτη την εννοια ο πολιτισμος μπορει να περιγραφει ως μια “δευτερη φυση”, η δε εννοια της “εξελιξης” μπορει να περιλαβει και την “πολιτιστικη εξελιξη”. 

Εδω λοιπον πρεπει να τονιστει ιδιαιτερα η μεγαλη σημασια που εχουν οι εξωγλωσσικοι κωδικες επικοινωνιας, μεταξυ των οποιων κυριαρχη θεση εχει η μουσικη, στη διαμορφωση της συνειδησης. Γιατι, οταν μιλαμε για πλουσιους κωδικες δεν αναφερομαστε μονο στη γνωση που μεταφερεται μεσω της γλωσσας. Ο "μορφωμενος" -με τη στενη εννοια- ανθρωπος δεν ειναι αναγκαστικα πιο ολοκληρωμενος ψυχικα απο τον "αμορφωτο". Η συναισθηματικη ωριμοτητα απο την οποια εξαρταται η αρμονικη και πολυδιαστατη αναπτυξη της προσωπικοτητας ειναι συναρτηση της διαμορφωσης του ατομου και μεσω των εξωγλωσσικων κωδικων επικοινωνιας. νας Ινδιανος του Αμαζονιου μπορει να ειναι πολυ πιο ωριμος συναισθηματικα και πιο συνθετος ως συνολικη προσωπικοτητα απο ενα καθηγητη Πανεπιστημιου ! 

Ας ξαναγυρισουμε τωρα στα media και στην μονοδιαστατη πραγματικοτητα που αναπαραγουν καθημερινα. Πισω απο τον μανδυα ενος ψευτικου "πλουραλισμου" τα media βομβαρδιζουν τις συνειδησεις με μια πληθωρα αντιφατικων πληροφοριων, χωρις διαβαθμιση σε σοβαροτητα και σε προτεραιοτητα αναμεσα τους. Συνεπεια αυτου του φαινομενου ειναι πως τα ατομα οδηγουνται σταδιακα, ειτε σε νευρωσεις και σε αγχη, ειτε στην αδιαφορια και στη συναισθηματικη απαθεια. 

Απο την ψυχολογια -αλλα κι'απο την νευροφυσιολογια- ειναι γνωστο πως η ελλειψη ερεθισματων οδηγει ορισμενους μηχανισμους σε ατροφια. Αναφερθηκαμε προηγουμενως στις λεγομενες "κρισιμες περιοδους" για την ενεργοποιηση των γλωσσικων κεντρων του εγκεφαλου, αλλα και αλλων κεντρων που συνδεονται με την ικανοτητα της μουσικης αντιληψης. Οταν δεν προσφερθουν στο παιδι εγκαιρως τα καταλληλα γλωσσικα και μουσικα ερεθισματα, τοτε ορισμενοι μηχανισμοι της νοησης ατροφουν. Δεν αναπτυσσονται οι απαραιτητες νευρωνικες συναψεις. Τουτο ισχυει και για αλλα επιπεδα της διαμορφωσης της συνειδησης. Ειναι γνωστο π.χ πως οι συγχρονοι παιδοψυχολογοι ενθαρρυνουν τους γονεις να προσφερουν χρωματικα και ακουστικα ερεθισματα στα βρεφη απο τις πρωτες ηδη μερες της ζωης τους. Ολοι μας γνωριζουμε αυτα τα πολυχρωμα παιγνιδακια, τα mobiles, που κρεμονται πανω απο την κουνια του μωρου και που αναδευουν με την παραμικρη κινηση. Ο ρολος τους ειναι ακριβως η προσφορα ερεθισματων στο μικρο παιδι, ερεθισματων που λειτουργουν ως τροφη για την αναπτυξη νευρωνικων συναψεων. Παιδια που εχουν μεγαλωσει σε συνθηκες στερησης συγκινησιακων ερεθισματων και πληροφοριων – π.χ σε απομονωμενες αγροτικες περιοχες, ή, σε ιδιαιτερες οικογενειακες συνθηκες- μπορει να εμφανιζουν νοητικες και συναισθηματικες δυσλειτουργιες σ' ολη την υπολοιπη ζωη τους. Δεν εχουν αναπτυχθει εγκαιρως ορισμενα νευρωνικα δικτυα στον εγκεφαλο τους. 

Αντιστοιχα, απο την ψυχολογια -αλλα κι' απο την νευροφυσιολογια- γνωριζουμε πως η υπερβολικη προσφορα ερεθισματων οδηγει τη συνειδηση στο φαινομενο του "κορεσμου" (“saturation»). Ο ανθρωπινος εγκεφαλος δεν εχει απειρη χωρητικοτητα, ουτε απειρη δυνατοτητα επεξεργασιας πολλων πληροφοριων ταυτοχρονα. Απο την ψυχολογια της αντιληψης εχει μαλιστα μετρηθει πως ο νους δεν μπορει να συγκρατησει και να επεξεργαστει συγχρονως πανω απο 7 κατηγοριες εννοιων ή ερεθισματων. Οταν η προσφορα ερεθισματων υπερβει ενα ορισμενο οριο, τοτε ο νους υπερφορτωνεται και, για να προστατευθει, παυει να επεξεργαζεται τις πληροφοριες που τον βομβαρδιζουν. Κλεινει τις εισοδους πληροφοριας, παυει να τις επεξεργαζεται. Ο "κορεσμος" οδηγει στην αδιαφορια και στην απαθεια. 

Μια τριτη σημαντικη παρατηρηση ειναι πως η συστηματικη προσφορα πληθωρας αντιφατικων ερεθισματων και πληροφοριων μπορει να οδηγησει το ατομο ακομα και σε ψυχωσεις. Ειναι γνωστα τα πειραματα του Παβλοφ με τους σκυλους, οπου η συγχυση των αναμονων αναμεσα στην ανταμοιβη και στην τιμωρια τρελλαινε κυριολεκτικα τα ζωα. Τουτο ομως δεν ισχυει μονο για τους σκυλους του Παβλοφ. Και οι ανθρωποι μπορουν να οδηγηθουν σε ψυχωσεις οταν βομβαρδιζονται με αντιφατικες πληροφοριες, η καθεμια απο τις οποιες συνεπαγεται διαφορετικες αναμονες. Υπαρχουν παρα πολλα παραδειγματα που το αποδεικνυουν αυτο, ιδιαιτερα στην περιπτωση της εκπαιδευσης των παιδιων. Η συγχυση των αναμονων βραχυκυκλωνει την συνειδηση. 

Ας σκεφτουμε μια στιγμη τι μπορει να συμβαινει στη συνειδηση μας οταν ακουμε μια τραγικη π.χ πληροφορια, ενω απο κατω της ακουγεται ταυτοχρονα μια ευχαριστη μουσικη. Η εννοια του "τραγικου" γινεται αντιληπτη ως εννοιολογικη κατηγορια μεσω του συσχετισμου της με με πληθος αλλων πληροφοριων και συνειρμων . Ο καθενας μας αυτοματως αναπλαθει στη συνειδηση του διαφορες καταστασεις που εχουν σχεση με δυσαρεστα γεγονοτα, με εικονες απο δυσαρεστα γεγονοτα που εχουμε δει η ακουσει, με αξιολογησεις και καταταξεις ως προς την κλιμακα και στο βαθμο εντασης αυτων των συναφων κατηγοριων. Ταυτοχρονα ενεργοποιουνται ψυχολογικοι μηχανισμοι που εχουν μαθει να συσχετιζουν τις δυσαρεστες ή τραγικες αυτες εννοιες με συγκεκριμμενες κατηγοριες συναισθηματων και συγκινησεων, που επισης περνανε απο επεξεργασια ως προς τον βαθμο εντασης τους, αναλογα με την ευαισθησια που εχει αναπτυξει ο καθενας μας, αναλογα με τη δυνατοτητα ταυτισης, αναλογα με την προσωπικη εμπειρια μας απο παρομοια συναισθηματα,κλπ,κλπ. Μαζι με τα συναισθηματα που προκαλει η εννοια του "τραγικου" ενεργοποιουνται και σωματικες αποκρισεις που μπορει να ειναι απο απειροελαχιστες εως και εντονες (οταν μαθαινουμε π,χ οτι επεσε ενα αεροπλανο στο οποιο ταξιδευει καποιο αγαπητο μας προσωπο, κλπ). 

Απο την αλλη μερηα το μυαλο μας καλειται να επεξεργαστει συγχρονως τα μουσικα ερεθισματα, που κι' αυτα εχουμε μαθει να τα κατηγοριοποιουμε, να τα κατατασσουμε και να τους αποδιδουμε σημασιες ως προς το εννοιολογικο και συγκινησιακο τους περιεχομενο. Ενεργοποιειται λοιπον μια αντιστοιχη σειρα νοητικων και συγκινησιακων μηχανισμων που εχουμε μαθει να τους συσχετιζουμε με την "ευχαριστη" μουσικη και που λειτουργουν σε ενα προγλωσσικο επιπεδο . Συγχρονως, χωρις να το καταλαβαινουμε, το ιδιο μας το σωμα αντιδρα μεσω απειροελαχιστων μεταβολων του μυϊκου τονου, μεσω ταυτισης με τον ρυθμο, με την ενταση της μουσικης, κλπ. (Τετοιες μεταβολες εχουν μετρηθει επανειλλημενως εργαστηριακα μεσω PET- τομογραφιας εκπομπης ποζιτρονιων). Το τελικο αποτελεσμα ειναι πως η συνειδηση μας "βραχυκυκλωνεται", τροπον τινα, καθως καλειται να επεξεργαστει συγχρονως πολλα συστηματα απο αντιφατικες αναμονες. 

Ο ανθρωπινος νους μπορει φυσικα να διαχειριστει τετοιες αντιφασεις. Ενας τροπος ειναι να τους αποδοσει τον χαρακτηρα του "παραδοξου", ή ακομα, του "κωμικου" ή, του "γελοιου", ο οποιος με τη σειρα του γεννα τα δικα του δικτυα απο συνειρμους, συσχετισμους και αναμονες,που παραπεμπουν σε αντιστοιχες καταστασεις "παραδοξου", γελοιου", κλπ. Η δυνατοτητα του νου να αντιμετωπιζει τις αντιφασεις εξαρταται απο την εκπαιδευση του ατομου. Οσο πιο καλλιεργημενος ειναι ενας ανθρωπος -κι' εδω μιλαμε και για συναισθηματικη καλλιεργεια- τοσο πιο ικανος ειναι να αντιμετωπισει σύνθετες η αντιφατικες καταστασεις. Οταν ομως το φαινομενο του βομβαρδισμου με αντιφατικα ερεθισματα υπερβει καποια ορια, τοτε ακομα κι' ο πιο εξασκημενος νους κουραζεται και οδηγειται σε κορεσμο. Παυει να ενδιαφερεται για την πληροφορια, παυει να συγκινειται και να ταυτιζεται. 

Εαν επεκτεινουμε αυτο το φαινομενο στην πραγματικη του κλιμακα κι' εαν σκεφτουμε οτι τα media βομβαρδιζουν καθημερινα εκατομμυρια ανθρωπων με αντιφατικες πληροφοριες και ερεθισματα, οπου διαρκως συγκρουονται μεταξυ τους οι λογικες κι' οι συναισθηματικες αναμονες, τοτε αρχιζουμε να εχουμε την εικονα ενος μαζικου πολιτισμου οπου οι συμβολικοι κωδικες επικοινωνιας, τοσο οι γλωσσικοι, οσο και οι εξωγλωσσικοι, αρχιζουν σταδιακα να παραμορφωνονται, να αδρανουν και να φτωχαινουν με αποτελεσμα τα ατομα να εθιζονται σιγα-σιγα, να βραχυκυκλωνονται οι συνειδησεις τους και να οδηγουνται στην αδιαφορια και στη συναισθηματικη απαθεια (αλλα, συγχρονως, σε συναισθηματα αγχους και σε διαφορες νευρωσεις). Αν μαλιστα σκεφτουμε οτι τα media δεν απευθυνονται μονο σε ηδη διαμορφωμενες συνειδησεις -που μπορουν ισως να προστατευθουν επιστρατευοντας τα καταλληλα “φιλτρα” - αλλα και σε εκατομμυρια ανθρωπους με μικρους βαθμους αμυνας και αντιστασης, κι' ακομα πιο σημαντικο : στην επομενη γενηα, της οποιας διαμορφωνουν τη συνειδηση εκ του μηδενος, τοτε μπορουμε ισως να καταλαβουμε καλλιτερα τη ζημια που προκαλειται. 

Ειναι φανερο πως το θεμα με το οποιο επιχειρησα να καταπιαστω ειναι τεραστιο και δεν μπορει να εξαντληθει εδω. Αυτο που θαθελα να μεινει ως καταληξη ειναι μια επισημανση : Οι συνεπειες που εχουν τα media στην διαμορφωση των συνειδησεων ισως να ειναι μεγαλυτερες απο οσο φανταζομαστε. Οπως οι μεγαλες βιομηχανιες που κινουνται με αποκλειστικο γνωμονα το κερδος καταστρεφουν τον πλανητη και δημιουργουν τεραστια οικολογικα προβληματα, που μπορει να εχουν συνεπειες για τις επομενες γενηες, ετσι και οι μεγαλες βιομηχανιες της παθητικης αναψυχης και της πλαστης ενημερωσης, που κινουνται επισης με γνωμονα το κερδος, ενδεχεται να εχουν ηδη αρχισει να δημιουργουν μεγαλα προβληματα στον τομεα πλεον μιας "οικολογιας των σημασιων και των ανθρωπινων συνειδησεων", προβληματα που μπορουν επισης να εχουν συνεπειες και για τις επομενες γενηες. Ενα μερος των προβληματων μπορει ισως να περιγραφεται με τους γνωριμους ορους μιας πολιτικης αναλυσης που αποκαλυπτει την ταση για μια συστηματικη χειραγωγηση των μαζων, ετσι ωστε να μην προβαλουν αντιστασεις στις επιλογες οσων επιδιωκουν πασει θυσια την εξουσια και τα οικονομικα ωφελη. Ισως ομως ενα αλλο μερος αυτων των προβληματων να χρειαζεται και τη συμβολη αλλων επιστημονικων εργαλειων και μεθοδων που θα αποκαλυπταν πως στις μερες μας μεγαλες μεριδες πληθυσμου σε ολο τον πλανητη διαμορφωνονται συστηματικα, ετσι ωστε να αποκτουν μειωμενο βαθμο συναισθηματικης ευαισθησιας, φαντασιας και, εν τελει, αυτοσυνειδησιας και αυτοσυναισθησης. 

Ο ανθρωπος ειναι φυσικα ενα ιδιαιτερα ανθεκτικο και προσαρμοστικο ζωο κι' η ανθρωπινη νοηση εχει μηχανισμους αυτορρυθμισης και βαθμους ευελιξιας που μπορουν να ξεπερνανε ακομα και την πιο στρεβλη και καταστρεπτικη εκπαιδευση. Αλλοιμονο αν ολα τα παιδια των εγκληματιων γινοντουσαν κι' αυτα εγκληματιες. Αλλοιμονο αν η διαμορφωση της ανθρωπινης συνειδησης ηταν μια απλη αντανακλαση των διαφορων εκπαιδευτικων συστηματων. Δεν πρεπει ομως να ξεχναμε επισης οτι, οντως, η εκπαιδευση εχει συνεπειες για τον ανθρωπο. Δεν πρεπει επισης να ξεχναμε οτι ανθρωπος ειναι κι' αυτος ζωο κι' οτι ακομα και τα ζωα, στη προσπαθεια τους να προσαρμοστουν στις μεταβολες του περιβαλλοντος, μπορουν να οδηγουνται και στον εκφυλισμο.

Τελειωνοντας θα πω κατι που μπορει να ακουστει ως υπερβολικο ή, ως παραδοξο. Ενδεχεται το ολο και πιο συχνο φαινομενο της παιδικης και εφηβικης βιας, που φτανει μεχρι την εγκληματικοτητα (οπως αποδεικνυεται απο φαινομενα τυπου Colombine, κλπ) να σχετιζεται και με τα ειδη της μουσικης που ακουει συστηματικα μεγαλο τμημα της νεολαιας απο μια εποχη και μετα. Ειδη που συμβαλλουν στο βραχυκυκλωμα των συναισθηματικων αναμονων και στην απονεκρωση ή, διαστρεβλωση του συναισθηματος. Aς μη μας παραξενευει ιδιαιτερα αυτο. Θα πρεπει να σκεφτουμε το εξης : Οπως τα greeklish με τα οποια επικοινωνουν πλεον μεγαλες μεριδες της νεολαιας εχουν συνεπειες στο φτωχεμα της γλωσσας και εν τελει της σκεψης και της συνειδησης, ετσι κι οι μονοδιαστατες, απλοϊκες και σπασμωδικες μορφες της μουσικης με τις οποιες βομβαρδιζεται καθημερινα αυτη η νεολαια απο τα media ενδεχεται να εχουν συνεπειες στο φτωχεμα και στην απονεκρωση της συναισθηματικης της νοημοσυνης.

Μιχάλης Γρηγορίου