Ο ρόλος και η λειτουργία των διανοουμένων

Θα μπορούσε να υπάρχει μια κοινωνική λειτουργία για διανοούμενους πριν την επινόηση της γραφής; Δύσκολα. Υπήρχε πάντα μια κοινωνική λειτουργία για ιερείς μάγους, σαμάνους ή άλλους θεράποντες και κυρίους των τελετών και όλους εκείνους που σήμερα θα μπορούσαμε να τους ονομάσουμε καλλιτέχνες. Πως όμως θα μπορούσαν να υπάρχουν διανοούμενοι πριν την επινόηση της γραφής και της αρίθμησης, τα οποία χρειαζόταν να κατανοηθούν, να χειραγωγηθούν, να ερμηνευτούν, να διδαχθούν για διατηρηθούν; Όμως, από τη στιγμή που είχαν προκύψει τα σύγχρονα εργαλεία επικοινωνίας, υπολογισμού και κυρίως μνήμης. Οι ελάχιστες μειονότητες που ήταν οι κύριοι αυτών των δεξιοτήτων, πρέπει για ένα διάστημα να άσκησαν περισσότερη κοινωνική εξουσία από όση είχαν ποτέ οι διανοούμενοι.

Οι κύριοι της γραφής μπορούσαν, στις πρώιμες πόλεις των αγροτικών οικισμών της Μεσοποταμίας να γίνουν ο πρώτος «κλήρος», μια τάξη ιερατικών κυβερνητών. Ως τον 19ου αλλά και ως τον 20ο αιώνα το μονοπώλιο της γραφογνωσίας στον εγγράμματο, η αναγκαία εκπαίδευση για το χειρισμό της, συνεπάγονταν επίσης ένα μονοπώλιο εξουσίας, προστατευόμενο από το συναγωνισμό μέσω της εκπαίδευσης σε εξειδικευμένους, με λειτουργικό ή πολιτισμικό γόητρο, γραφτή γλώσσα.

Νίκη και συνεργασία

Η πένα δεν ήταν ποτέ ισχυρότερη από το σπαθί. Οι πολεμιστές μπορούσαν πάντα να νικήσουν τους γραφιάδες, χωρίς όμως τους δεύτερους δεν μπορούσαν να υπάρξουν ούτε πολιτείες, ούτε ευρύτερες οικονομίες, πόσο μάλλον οι μεγάλες ιστορικές αυτοκρατορίες του παλαιού κόσμου. Οι μορφωμένοι προμήθευαν τις ιδεολογίες της αυτοκρατορικής συνοχής και τα στελέχη της διοίκησης της. Στη Κίνα μετατρέψανε του Μογγόλους καταχτητές σε αυτοκρατορικές δυναστείες, ενώ οι αυτοκρατορίες του Τζένγκινς Χαν, του Ταμερλάνου και του Αττίλα διαλύθηκαν σύντομα ελλείψει αυτών.

Οι πρώτοι κύριοι του εκπαιδευτικού μονοπωλίου έμελλε να γίνουν αυτό που ο Αντόνιο Γκράμσι ονόμασε «οι οργανικοί διανοούμενοι» όλων των μεγάλων συστημάτων πολιτικής κυριαρχίας. Όλα αυτά όμως ανήκουν στο παρελθόν.

Η ανάδυση μιας τάξης εγγραμμάτων λαϊκών στις περιφερειακές κοινές γλώσσες κατά τον ύστερο Μεσαίωνα δημιούργησε τη δυνατότητα διανοουμένων που ήταν λιγότερο στενά προσδιορισμένοι από την κοινωνική λειτουργία, να απευθύνονται, ως παραγωγοί και καταναλωτές φιλολογικών και άλλων πληροφοριών, σε μια νέα -αρχικά μικρή-, δημόσια σφαίρα. Η ανάδυση του σύγχρονου εδαφικού κράτους απαίτησε, για μια ακόμα φορά, ένα αυξανόμενο σώμα λειτουργών και άλλων «οργανικών διανοουμένων». Αυτοί εκπαιδεύονταν όλο και πιο συχνά σε εκσυγχρονισμένα πανεπιστήμια ή από τους δασκάλους δευτεροβάθμιων σχολείων που είχαν αποφοιτήσει απ’ αυτά. Η πρόοδος της καθολικής πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης -κυρίως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο- η τεράστια επέκταση της δευτεροβάθμιας και πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Δημιούργησαν από κοινού ένα μεγάλο απόθεμα εγγράμματων και διανοητικά εκπαιδευμένων, απείρως μεγαλύτερη από κάθε προηγούμενη εποχή. Παράλληλα, η εξαιρετική επέκταση της βιομηχανίας και των νέων τεχνολογιών στον 20ο αιώνα διεύρυνε μαζικά το οικονομικό πεδίο δράσης για διανοούμενους ασύνδετους από κάθε επίσημο μηχανισμό.

Αλματώδη εξέλιξη

Ως τα μέσα του 19ου αιώνα, το σώμα των φοιτητών που έπαιξε σημαντικό ρόλο στις επαναστάσεις του 1848 αποτελούνταν από 4.000 νεαρούς, στην Πρωσία και 8.000 σε ολόκληρη την Αυτοκρατορία των Αψβούργων. Η καινοτομία αυτού του σώματος των «ελεύθερων διανοουμένων» δεν έγκειται απλά ότι μοιράζονταν την εκπαίδευση και την πολιτιστική γνώση των κυριάρχων τάξεων, -εξάλλου οι ίδιες αυτές τάξεις είχαν φιλολογική και πολιτιστική παιδεία,- αλλά το γεγονός πως είχαν μεγαλύτερες πιθανότητες να κερδίσουν τι ζωή τους ακριβώς ως ανεξάρτητοι. Νέες τεχνικές και επιστημονικές βιομηχανίες, θεσμοί για την παραγωγή επιστήμης και κουλτούρας, πανεπιστήμια, πεδία της δημοσιογραφίας, εκδόσεων και διαφήμισης, το θέατρο και την ψυχαγωγία, όλα αυτά προσέφεραν νέους τρόπους για να κερδίζει κάποιος το ψωμί του. Προς το τέλος του αιώνα η καπιταλιστική επιχείρηση είχε δημιουργήσει τόσο πολύ πλούτο, που ένας αριθμός παιδιών των άλλων εξαρτημένων τάξεων μπορούσαν να αφιερωθούν εξ ολοκλήρου σε διανοητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες.

Αν εξαιρέσουμε την περιθωριακή ομάδων των μποέμ, οι ελεύθεροι διανοούμενοι δεν είχαν αναγνωρισμένη κοινωνική ταυτότητα. Μπορούσαν όμως να θεωρηθούν απλά μέλη της καλλιεργημένης αστικής τάξης, ή το πολύ μιας υποομάδας της. Μέχρι το 1850 η ομάδα αυτή δεν είχε χαρακτηριστεί ως συλλογικότητα «διανοούμενοι» ή «ιντελιγκέντσια». Αυτό συνέβη το 1860 στην ταραγμένη τσαρική Ρωσία και στη συνέχεια στη Γαλλία που συνταράχθηκε από την υπόθεση Ντρέιφους. Και στις δυο περιπτώσεις, εκείνο που έκανε αναγνωρίσιμους ως ομάδα, ήταν ο συνδυασμός διανοητικών δραστηριοτήτων και κριτικών παρεμβάσεων στην πολιτική. Ακόμα και σήμερα, η τρέχουσα γλώσσα τείνει συχνά να συνδέει «διανοούμενος» και «αντιπολιτευόμενος σημαίνει «πολιτικά μη αξιόπιστος». Ωστόσο, η εμφάνιση ενός μαζικού αναγνωστικού κοινού, κι επομένως το προπαγανδιστικό δυναμικό των νέων μέσων, προσέφερε απροσδόκητες δυνατότητες προβολής σε πασίγνωστους διανοούμενους, τους οποίους μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν και οι κυβερνήσεις.

Κριτικοί και κριτική

Ο 20ος αιώνας των επαναστάσεων και των ιδεολογικών θρησκευτικών πολέμων έμελε να γίνει η τυπική εποχή της πολιτικής στράτευσης των διανοουμένων. Δεν υπερασπίστηκαν μόνο την υπόθεσή τους στην εποχή των αντιφασισμού και αργότερα του κρατικού σοσιαλισμού, αλλά αναγνωρίστηκαν επιπλέον και από τις δυο πλευρές σαν καθιερωμένοι δημόσιοι πρωταγωνιστές του πνεύματος. Περίοδο δόξας τους στάθηκε το διάστημα ανάμεσα στο τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού. Αυτή ήταν η μεγάλη εποχή των κινητοποιήσεων ενάντια του πυρηνικού πολέμου, των τελευταίων ιμπεριαλιστικών πολέμων της παλαιάς Ευρώπης και των πρώτων της νέας παγκόσμια αμερικανικής Αυτοκρατορίας (Αλγερία, Σουέζ, Κούβα, Βιετνάμ κλπ), εναντίον των σοβιετικών εισβολών σε Ουγγαρία και Τσεχοσλοβακία, κ.ο.κ. Οι διανοούμενοι ήταν στην πρώτη γραμμή σχεδόν σε όλους αυτούς τους αγώνες.

Ένα τέτοιο παράδειγμα η βρετανική εκστρατεία για τον πυρηνικό εξοπλισμό, ξεκίνησε από τον γνωστό συγγραφέα και εκδότη του πιο φημισμένου εβδομαδιαίου περιοδικού της διανόησης της εποχής, ένα φυσικό και δύο δημοσιογράφους που εξέλεξαν πρόεδρο τον φιλόσοφο Μπέρτραντ Ράσελ. Κορυφαία ονόματα στην τέχνη και την λογοτεχνία έτρεξαν να πυκνώσουν τις γραμμές της από τον Μπέντζαμιν Μπρίτεν, Χέρνι Μουρ. Ε.Μ. Φόρστερ, Ε.Π. Τόμσον, δίνοντας εύρος και διάρκεια το ευρωπαϊκό κίνημα υπέρ του πυρηνικού αφοπλισμού. Οι πάντες γνώριζαν τα ονόματα μεγάλων Γάλλων διανοουμένων όπως οι Σαρτρ - Καμύ, όπως και των Ρώσων αντικαθεστωτικών Σολζενίτσιν και Ζαχάρωφ. Με λίγα λόγια ήταν επίσης η περίοδος εκείνη όπου, για πρώτη φορά από το 1848, τα πανεπιστήμια του δυτικού κόσμου, που τώρα είχαν επεκταθεί και πολλαπλασιαστεί, μπορούσαν να θεωρούνται από τις κυβερνήσεις του λίκνα πολιτικής και κοινωνικής αντιπολίτευσης και μερικές φορές επανάστασης. 

Η Αριστερά του Βολταίρου

«Γνωρίζω τον Κυριάκο Μητσοτάκη από παιδί. Σε μία εσωκομματική αντιπαράθεση στη Νέα Δημοκρατία είχα επέμβει και είχα μιλήσει υπέρ του. Του έχω εμπιστοσύνη. Αλλά δεν έγινα δεξιά. Είμαι πάντα αριστερή».

«Το βλέπεις;» μου είπε η γυναίκα μου, διαβάζοντάς μου ένα απόσπασμα από την συνέντευξη της Αρβελέρ. «Ακόμη και οι αριστεροί διανοούμενοι ένα καλό λόγο έχουν να πουν γι’ αυτό το παιδί. Άκουσες ποτέ τον Τατσόπουλο, την Τριανταφύλλου η τον Χωμενίδη να πει κάτι για τον Κυριάκο; Να του βρουν ένα κουσούρι; Όχι. Φαίνεται, λοιπόν, ότι τον εμπιστεύονται».

-Πολύ καλά κάνουν. Ο Κυριάκος μπορεί να είναι ο αυριανός Πρωθυπουργός.

Δεν της άρεσε της γυναίκας μου αυτή η απάντησή μου. Έξυνε τα νύχια της για πολιτικό καυγά.

-Δεν πιστεύω να υπονοείς ότι όλοι αυτοί οι αριστεροί περιμένουν κάτι από τον Κυριάκο. Οι περισσότεροι, από αυτούς που σήμερα σας βρίζουν, παλιοί σας σύντροφοι είναι. Στις κομματικές οργανώσεις του ΡΗΓΑ και της ΚΝΕ πέρασαν τα φοιτητικά τους χρόνια. Ξεκόλλησαν, όμως, από τα ιδεολογικά στερεότυπα του παρελθόντος. Ωριμάζοντας μέσα από τους αγώνες τους, είδαν το φως της αλήθειας.

-Μπράβο τους. Είναι φωτισμένοι. Βλέπουν το φως και μπαίνουν.

-Να αφήσεις τις εξυπνάδες. Είναι άνθρωποι με καθαρά οράματα και με σκέψη κριτική. Έκαναν ενδόμυχα τον απολογισμό για το παρελθόν και κατάλαβαν ότι χρειάζονται μεταρρυθμίσεις για να πάει ο τόπος μπροστά. Είχαν πολλές προσδοκίες από εσάς. Τους απογοητεύσατε. Και σήμερα, χωρίς παρωπίδες, βλέπουν το μπάχαλο που έχετε προκαλέσει.

-Καλά, ρε γυναίκα, και τόσα χρόνια που κυβερνούσαν οι προηγούμενοι, όλοι αυτοί οι αριστεροί ήταν ενθουσιασμένοι;

-Ενθουσιασμένοι μπορεί να μην ήταν, αλλά είχαν καταλάβει ότι η χώρα έπρεπε να μπει σε μία τάξη.

-Δηλαδή, είχε μπει σε τάξη ή χώρα και ήρθανε οι Συριζαίοι και τα διαλύσανε;

-Σε τάξη μπορεί να μην είχε μπει, αλλά οι προηγούμενοι φύγανε. Ό,τι έγινε, έγινε. Πάλι για το παρελθόν θα μιλάμε; Το μέλλον κοιτάζουν οι σώφρονες αριστεροί. Και τους σωστούς αριστερούς ο Κυριάκος, να μου το θυμηθείς, θα τους αξιοποιήσει. Ο Κυριάκος πιστεύει στην αξιοκρατία. Και στην κυβέρνηση που ετοιμάζει, οι άξιοι, ακόμη και οι αριστεροί, θα έχουν θέση. Δηλαδή θα είχες αντίρρηση να έβλεπες τον Λυκούδη Υπουργό Δημόσιας Διοίκησης ή τον Πανούση Υπουργό Δημόσιας Τάξης;».

Το εργοστάσιο των κουραδιών

by ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΩΝΑΚΟΣ

Πλάθουμε πολλές φορές στο μυαλό μας εικόνες για να σκοτώσουμε την κοσμική μας μοναξιά. Βλέπουμε στους βράχους πρόσωπα και στους ουρανούς θεούς, διαβόλους και αγγέλους.

Απ’ το παιχνίδι της παρατήρησης των πρωτόγονων ανθρώπων περάσαμε αισίως στις χατζάρες και στις σταυροφορίες και στις έξυπνες βόμβες των χριστιανών εναντίον των απίστων και των βαρβάρων.

Όταν ακούω την έκφραση ανοιχτή κοινωνία μου έρχεται να ξεριζώσω τις αρχιδότριχές μου.

Ένας συρφετός υπαλλήλων και μισθοφόρων της πιο άθλιας έκφρασης αυτού που ονομάζουμε δυτική κουλτούρα θρέφει το αυγό του φιδιού με τον πιο λεπτεπίλεπτο συγγραφικό οίστρο.

Όταν ξεσπαθώνεις εναντίον μιας θρησκείας, δηλαδή εναντίον μιας οργανωμένης μεταφυσικής μαλακίας, χωρίς να φανερώνεις τα αίτια που τη γεννούν και την αναπαράγουν τότε ξεσπαθώνεις εναντίον αθώων ανθρώπων, θυμάτων του ιερατείου και της στοχευμένα κακής εκπαίδευσης.

Όταν σε τρώει το μουνί σου ή ο πούτσος σου για το Ισλάμ και δε σε τρώει για το σαρκοβόρο Άγιο καπιταλισμό μέσα στον οποίο ενσωματώνεσαι καθημερινά με τον πιο χυδαίο τρόπο, τότε είσαι αμερικανοτσολιαδάκι με γαλλική κιλότα και οξυζενέ μαλλί.

Μα όλος αυτός ο βρωμερός αναρχισμός του μικροαστού που εκφράζεται συστηματικά από την αμερικάνικη πρεσβεία και τα έντυπά της κουμπώνει πάνω στη νεοελληνική φαρσοκωμωδία.

Ο Διανοούμενος Πλην Όμως Ηλίθιος

Nassim Nicholas Taleb

Δοκιμιογράφος, Ακαδημαϊκός, Στατιστικολόγος, Αναλυτής ρίσκου, Flauneur

Πηγή: e-kozani

Αυτό το οποίο βιώνουμε διεθνώς, από την Ινδία μέχρι το Ηνωμένο Βασίλειο και τις ΗΠΑ, είναι η επανάσταση ενάντια στον κλειστό κύκλο όσων «χαρτογιακάδων» χαράσσουν πολιτική χωρίς «να παίζεται το δικό τους κεφάλι» (που δεν έχουν να χάσουν κάτι) και ενάντια σε δημοσιογράφους που έχουν πληροφορίες «εκ των έσω», ενάντια σε αυτήν την τάξη πατερναλιστικών ημί-διανοουμένων ειδικών με πτυχία από τα πρωτοκλασάτα Ivy League Πανεπιστήμια της Αμερικής, την Οξφόρδη - το Καιμπριτζ, ή με πτυχία παρόμοιας κατηγορίας με βάση το όνομα του Πανεπιστημίου, οι οποίοι υποδεικνύουν σε όλους εμάς τους υπόλοιπους 1) τι να κάνουμε, 2) τι να τρώμε, 3) πώς να μιλούμε, 4) πώς να σκεφτόμαστε.... και 5) ποιον να ψηφίζουμε.

Το πρόβλημα όμως είναι ότι ο μονόφθαλμος στην συγκεκριμένη περίπτωση ακολουθεί τον τυφλό: αυτά τα αυτό-προσδιοριζόμενα μέλη της «ιντελιγκέντσια», δεν μπορούν να δουν την τύφλα τους, πράγμα που σημαίνει ότι δεν είναι αρκετά έξυπνοι, ώστε να ορίσουν την εξυπνάδα και κατά συνέπεια «κυνηγούν την ουρά τους» - η κύρια τους όμως δεξιότητα είναι η ικανότητα να περνούν εξετάσεις τις οποίες γράφουν άνθρωποι σαν κι αυτούς. Με εργασίες ψυχολογίας οι οποίες είναι αντιγραφές σε ποσοστό λιγότερο από 40%, με διατροφικές συμβουλές που αντιστρέφονται έπειτα από 30 χρόνια λιποφοβίας, με μακροοικονομικές αναλύσεις που λειτουργούν χειρότερα κι από αστρολογικές προβλέψεις, με τον διορισμό του Μπερνάνκε (ως Προέδρου στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών), ο οποίος δεν ήξερε απολύτως τίποτε για τους κινδύνους, και με φαρμακευτικές δοκιμές που αντιγράφουν στην καλύτερη περίπτωση η μία την άλλη μόνον κατά το 1/3 των περιπτώσεων, οι άνθρωποι δικαιούνται απολύτως να βασίζονται στο δικό τους προγονικό ένστικτο και να ακούνε τις γιαγιάδες τους (ή τον Μονταίν και τέτοιου είδους φιλτραρισμένη κλασσική γνώση) που έχουν πολύ καλύτερα καταγεγραμμένα αποτελέσματα από εκείνους τους άσχετους που χαράσσουν πολιτική.

Πράγματι, μπορεί κανείς να δει ότι αυτοί οι ακαδημαϊκό-γραφειοκράτες που αισθάνονται ότι δικαιούνται να ελέγχουν την ζωή μας δεν είναι καν ενδελεχείς και σχολαστικοί, είτε αυτό αφορά ιατρικές στατιστικές, είτε χάραξη πολιτικής. Δεν μπορούν να διακρίνουν την επιστήμη από τον επιστημονισμό - στην πραγματικότητα, στο μυαλό τους που προσανατολίζεται στην εικόνα, ο επιστημονισμός φαίνεται πιο επιστημονικός από την πραγματική επιστήμη. (Για παράδειγμα, είναι συνηθισμένο να δείχνεις το ακόλουθο: πολλά από αυτά που θα ταξινομούσαν ως «λογικά» ή «παράλογα» (ή κάποιες κατηγορίες που είναι ενδεικτικές παρέκκλισης από ένα επιθυμητό ή προδιαγεγραμμένο πρωτόκολλο) οι άνθρωποι τύπου Cass-Sunstein- Richard Thaler (εκείνοι που θέλουν να μας «ωθήσουν» σε κάποια συμπεριφορά), προέρχονται από την δική τους εσφαλμένη αντίληψη της θεωρίας των πιθανοτήτων και της διακοσμητικής χρήσης μοντέλων πρώτης τάξης). Είναι επίσης επιρρεπείς να μπερδέψουν το σύνολο με την γραμμική συνάθροιση (συσσώρευση) των συστατικών του, όπως είδαμε στο κεφάλαιο που επεκτείνει τον κανόνα της μειονότητας.

Άθεοι σταυροφόροι

Οι «νέοι άθεοι» επιστρέφουν στο προσκήνιο με αφορμή την εξάπλωση του Κράτους του Ισλάμ. Και ο λόγος τους έχει και πάλι κάτι από το φανατισμό των χριστιανών σταυροφόρων του 11ου αιώνα.

Δεν υπάρχει τίποτα κακό στην ειρήνη και την αγάπη. Κρίμα που τόσοι Χριστιανοί διαφωνούν.Ρίτσαρντ Ντόκινς

«Το κράτος του Ισλάμ αποτελείται από αναιδείς καριόληδες και θα πρότεινα να τους χώσουμε μια τόσο δυνατή κλωτσιά στον κ**ο που να τους φτάσει στο λαιμό». Το πρόσφατο tweet του διάσημου Αμερικανού σχολιαστή Μπιλ Μάχερ δεν άφηνε πολλά περιθώρια αμφιβολιών για τη στάση που θα ήθελε να κρατήσουν οι ΗΠΑ απέναντι στους τζιχαντιστές του Ιράκ και της Συρίας. Ελαφρώς πιο κόσμιος στις εκφράσεις του αλλά απόλυτος στις θέσεις ο καθηγητής Ρίτσαρντ Ντόκινς έγραφε στο δικό λογαριασμό στο twitter: «Μακάριοι οι Μουσουλμάνοι που κρατούν την πίστη τους γιατί αυτοί θα σώσουν το κεφάλι τους».

Τα δυο σχόλια θα ήταν ασύνδετες σταγόνες στον ωκεανό όσων γράφτηκαν τις τελευταίες ημέρες για τη δράση του Κράτους του Ισλάμ στη Μέση Ανατολή εάν ο Μάχερ και ο Ντόκινς δεν αποτελούσαν δυο από τα πλέον προβεβλημένα μέλη της των λεγόμενων «νέων άθεων». Για αυτούς το ISIS δεν αποτελεί ένα δημιούργημα της αμερικανικής πολιτικής στο Ιράκ και τη Συρία αλλά η απόλυτη απόδειξη για τον «παραλογισμό» της θρησκείας των Μουσουλμάνων που αντιστρατεύεται τη «λογική» της Δύσης.