Έτσι εκπαιδεύουν στο ρατσισμό και το φασισμό

Ο άνεργος, ο φτωχός και ο νεόπτωχος δεν αντιδρούν, δεν αγανακτούν, αντίθετα η οργή σαπίζει εντός τους. Δεν υπάρχει πολιτικός θεσμός που να οργανώσει και να πολιτικοποιήσει την οργή, να την κάνει δύναμη, τέτοια που να αλλάξει το συσχετισμό των αισθημάτων και των δυνάμεων. 

Έτσι, χωρίς οργανωμένο πλαίσιο, χωρίς ρέουσα πηγή, ο λόγος της αξιοπρέπειας και της ανυπακοής θολώνει και στερεύει. Η ποιητική γλώσσα, που κάποτε λειτουργούσε ως δύναμη εντροπίας, ωθώντας στην ανατροπή της κρατούσας συμβολικής τάξης, στην ανάδευση της ακινησίας και στην παρεμπόδιση της σήψης, που δημιουργούσε μια νέα κοινωνικότητα, μία νέα συλλογικότητα, αντλώντας από την ποιητικότητα των δρόμων, από τον τόπο της υπερωρίας των νέων και του νέου λόγου, τώρα εξαντλείται στις αυτοεκδόσεις ποετάστρων ελάσσονος ποιότητας και μείζονος ναρκισσισμού. 

Τα γράφω αυτά γιατί ναι, χρειαζόμαστε «κουράγιο», χρειαζόμαστε ελπίδα. Γιατί η λογοτεχνία είναι ένας τρόπος να ουρλιάζει κανείς βουβά, φουσκώνοντας το μεγάλο ποτάμι της αγανάκτησης για την κοινωνική αδικία. Γιατί η τέχνη δεν είναι μόνο για τους «χορτάτους», η λογοτεχνία δεν είναι μόνο μία τεχνο-λογία της εξουσίας, αλλά και ο σπινθήρας που θα βάλει φωτιά στις ψυχές των περιφρονημένων, των απόκληρων, των ξεριζωμένων. Γι’ αυτό έχει σημασία για ποιους γράφει κανείς. Γι’ αυτό το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε, έλεγε ο Έντουαρντ Σαΐντ, είναι για ποιό λόγο ελάχιστοι καλλιτέχνες "αντιμετωπίζουν ευθέως τα μεγαλύτερα κοινωνικά και οικονομικά εξωτερικά γεγονότα της ύπαρξής τους», όπως είναι η αποικιοκρατία και η κοινωνική εκμετάλλευση. 

Πριν τη λευκή σελίδα

Γράφει ο Αλέξανδρος Στεργιόπουλος

Τι υπάρχει στο «πριν» κάθε συγγραφέα, κάθε ποιητή; Σαν αναγνώστες βρισκόμαστε πάντα στο «μετά», στη στιγμή που «περπατάει» το έργο του κάθε λογοτέχνη. Τη στιγμή που κατεβάζουμε το βιβλίο από το ράφι και το ξεσκονίζουμε, ο δημιουργός «ξεσκονίζει» τις σκέψεις του, τις προσλαμβάνουσες και τα ερεθίσματα που θα οδηγήσουν το χέρι του στο χαρτί για να γράψει κάτι καινούριο. Η διαδικασία ίσως είναι επίπονη και κοπιαστική πνευματικά για τον ίδιο, όμως θέλουμε να συμμετάσχουμε. Το διάβασμα είναι απόλαυση, αλλά τι ήταν αυτό που άναψε τη σπίθα για να πάρει φωτιά η πένα και να «ζωντανέψει» η λευκή σελίδα; Ποια ήταν η αφορμή για να «γεννηθούν» τα μεγάλα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας; Ψάχνουμε, βρίσκουμε και απαντάμε.

Πώς «γεννήθηκε» ο «Όλιβερ Τουίστ» του Καρόλου Ντίκενς

Η αρχή αυτού του κλασικού μυθιστορήματος βρίσκεται στο ιστορικό παρασκήνιο της εποχής που γράφτηκε. Όχι κάτι πρωτόγνωρο, μια και πάντα οι δραστικές αλλαγές επιδρούσαν καταλυτικά στα μεγαλεπήβολα λογοτεχνικά εγχειρήματα. Οι εξελίξεις στην παραγωγή και κατ’ επέκταση στο κοινωνικό σώμα της Αγγλίας ήταν που «έσπρωξαν» τον Ντίκενς να γράψει τον «Όλιβερ Τουίστ».

Τον 18ο αιώνα η Βιομηχανική Επανάσταση οδήγησε σε σειρά σοβαρών συνεπειών. Στις αρχές του 19ουαιώνα η Αγγλία έζησε τις πιο έντονες κοινωνικές μεταλλάξεις στην ιστορία της. Η βιομηχανική και αστική ανάπτυξη δημιούργησαν τεράστια κοινωνικά προβλήματα. Ο πληθυσμός αυξήθηκε απότομα και πολλοί εργαζόμενοι μετανάστευσαν στις πόλεις. Το έθνος άκμαζε, εντούτοις η λαμπερή βιτρίνα έκρυβε τη φτώχεια, το έγκλημα και την αθλιότητα. Ο Ντίκενς προσπάθησε να τραβήξει την προσοχή του αναγνώστη στα μειονεκτήματα και τα δεινά της κοινωνικής μεταμόρφωσης.

Οι επικρατούσες κοινωνικές συνθήκες επέδρασαν σημαντικά στον δημιουργό που ήθελε να φέρει τον αναγνώστη αντιμέτωπο μ’ αυτές. Ο Ντίκενς ήθελε οι αναγνώστες του να αντιμετωπίσουν τη φοβερή δυστυχία των φτωχών και να δουν την ανεπάρκεια των θεσμικών οργάνων. Οι πένητες ήταν αναγκασμένοι να συγκεντρώνονται, να ζουν και να εργάζονται σε πτωχοκομεία όπου λάμβαναν στοργή και φροντίδα. Σταδιακά όμως αυτά τα ιδρύματα έγιναν σύμβολο ξεπεσμού μια και στα περισσότερα οι συνθήκες ήταν άθλιες. Οι σύζυγοι χωρίζονταν από τις γυναίκες τους, τα παιδιά δεν έπαιρναν την κατάλληλη φροντίδα, οι ασθένειες εξαπλώνονταν και το φαγητό ήταν ανεπαρκές. Στις αρχές του 19ου αιώνα νέοι νόμοι πέρασαν για να απαλύνουν τη δυστυχία. Φευ! Αντίθετα χειροτέρεψαν την κατάσταση.

Ο διάσημος ήρωας του Ντίκενς είναι ένας από τους πολλούς εξαθλιωμένους εκείνης της περιόδου. Στο πρόσωπό του αντανακλούσαν όλα τα βάσανα για ένα κομμάτι του πληθυσμού που δεν φαινόταν. Στην ουσία πρόκειται για αντίδραση – αντίσταση από τον συγγραφέα, μια και αυτά που έβλεπε δεν γινόταν να τα προσπεράσει. Το βιβλίο, στην ουσία, δεν γράφτηκε από τον Ντίκενς, αλλά από την ίδια την εποχή. Τη Βικτωριανή. Η σκληρότητα και η βίαιη εκτόπιση των μη προνομιούχων ήταν τα υλικά που ζυμώθηκαν στο μυαλό του και μας έδωσαν αυτό το διαχρονικό (δυστυχώς) έργο.

Αδημοσίευτα κείμενα του Εδουάρδο Γκαλεάνο

Της Ειρήνης Κοσμά

Στην επέτειο του θανάτου του Εδουάρδο Γκαλεάνο, έρχονται στο φως αδημοσίευτα κείμενα του ουρουγουανού λογοτέχνη, υπό τον γενικό τίτλο «Κυνηγός ιστοριών». Ο Γκαλεάνο γράφει για τη δημοκρατία, την εξουσία των μηχανών, την οικογένεια, τη ζωή, την αγροτική παραγωγή, αλλά και τις κινητοποιήσεις των προηγούμενων ετών στην Αθήνα, εστιάζοντας στον τετράποδο πρωταγωνιστή, τον Κανέλο


Ένας χρόνος συμπληρώθηκε από τότε που σίγησε η πιο εμβληματική φωνή αφύπνισης της Λατινικής Αμερικής: Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο, εχθρός των απολυταρχικών καθεστώτων και υπέρμαχος της ριζοσπαστικής, ανυπόταχτης ιστορίας πέθανε στις 13 Απριλίου του 2015, αφήνοντας πίσω του πλούσιο συγγραφικό έργο, μέρος του οποίου αδημοσίευτο.


Τα άγνωστα κείμενα που φέρνει στο φως η ισπανική εφημερίδα El País σε ελεύθερη μετάφραση:

Οδός Αβύσσου Αριθμός 0 - Ανεξίτηλο

Ξαναδιαβάζοντας το "Οδός Αβύσσου Αριθμός 0", γράφονται πολλά στην ψυχή μας, όχι μόνο συναισθήματα κι ιδέες, αλλά ιστορικά γεγονότα και πανανθρώπινες, αξίες. Από τα πολλά που μου χαράχτηκαν, κατά την τρίτη ανάγνωση του βιβλίου μέσα στα χρόνια, μεταφέρω μικρά αποσπάσματα, με την προτροπή να ξαναδιαβάσουμε Μενέλαο Λουντέμη, ίσως τον πιο αυθεντικό Έλληνα συγγραφέα, σύγχρονο και διαχρονικό - παντοτινό.

«Ο θάνατος έγινε εύκολος. Μα από τότε που άρχισε να γίνεται εύκολος ο θάνατος έγινε δύσκολη η ζωή. Ας είναι...»
«Αλλά οι ευτυχίες των φτωχών κρατούνε όσο και τα κεράσια.»

«Όσοι έχουν πολλά δάκρυα μέσα τους κλαίνε πάντα λίγο»

«Στον κόσμο αυτό, αν δεν ήρθες μόνο για να μετρήσεις τα χρόνια σου και να φύγεις, δεν έχει να φοβηθείς από τίποτα. Ποτέ τον φρόνιμο άνθρωπο δεν τον πειράζουν... Μα αν είναι να χαθεί κάποτε ο κόσμος θα χαθεί από τους φρόνιμούς του. Γιατί οι φρόνιμοι, με τη φρονιμάδα τους, βοήθησαν τους σκληρούς να γίνουν σκληρότεροι. Οι λιπόψυχοι - πολλές φορές - βλάψαν πιο πολύ κι απ’ τους καταδότες και θαρρώ πως αυτοί είναι κι οι μεγαλύτεροι καταδότες. Ο καταδότης μπορεί να βλάψει μόνο έναν. Μα όταν η ψυχή του δειλού διαλυθεί η αναθυμίασή της θα δηλητηριάσει όλον τον κόσμο»

Στο πρώτο υπόγειο του Κουν

“Human kind cannot bear very much reality”

Four Quartets, T.S. Eliot


Η ελαττωματικότητα του ανθρώπινου είδους μπορεί να συνοψιστεί σε μια αμφιβόλου εγκυρότητας φράση: «Ο άνθρωπος απέκτησε πιο μεγάλη νοημοσύνη απ’ ό,τι χρειαζόταν, αλλά όχι αρκετά μεγάλη όσο χρειάζεται».

Και ένα παράδειγμα: Ο άνθρωπος έχει τόσο μεγάλη νοημοσύνη ώστε να μπορεί να φτιάξει πυρηνικά όπλα, αλλά όχι αρκετά μεγάλη για να μην τα φτιάξει.

Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ζώα ο άνθρωπος μπορεί να κατανοεί πολύ περισσότερα απ’ τα τέσσερα Fs (feeding, fleeing, fighting, fucking).

Δυστυχώς όμως η γνώση του για τον εξωτερικό κόσμο και τα φαινόμενα του εξελίχτηκε πολύ πιο ραγδαία από τη γνώση του για τον εσωτερικό κόσμο και τα φαντάσματα του. Για να αντισταθμίσει την αβάσταχτη ελαφρότητα της πραγματικότητας –και τις φρικαλέες εκφάνσεις της- ο ανθρώπινος εγκέφαλος ανέπτυξε μια ιδιαίτερη ικανότητα, ένα πέμπτο f: Τη φαντασία (f, for fantasy) ή αλλιώς την απάτη (f, for fake).

Και ήταν η μέγιστη απάτη, η Απάτη της Τέχνης, που έσωσε τον Καμπανέλλη από την πραγματικότητα.