Α. Το κείμενο επιχειρεί με ολοκληρωμένο τρόπο να εξηγήσει τις ανατροπές, αναλύοντας την οικονομική βάση ανάπτυξης του σοσιαλισμού - κομμουνισμού και τις παρεκκλίσεις που έγιναν στους οικονομικούς νόμους του νέου κοινωνικοοικονομικού συστήματος. Ομως εκεί που υπάρχει ελλειπτική αναφορά είναι η ανάλυση πλευρών που έχουν να κάνουν με ζητήματα όπως η ενεργητική και συνειδητή εργατική συμμετοχή στην οργάνωση της εργασίας και της παραγωγής, τον εργατικό έλεγχο της διεύθυνσης από τα κάτω προς τα πάνω, ο ρόλος του κόμματος ως καθοδηγητή ασφαλώς της εργατικής τάξης στην άσκηση της εξουσίας της, αλλά όχι ως κατέχοντος την εξουσία για λογαριασμό, αλλά πέρα και μακριά από το σύνολο της εργατικής τάξης, η λειτουργία του κόμματος και η ολόπλευρη εφαρμογή των αρχών λειτουργίας του «κόμματος νέου τύπου», η μονιμότητα - ανακλητότητα κρατικών οργάνων, διαφοροποιήσεις - προνόμια κομματικών και κρατικών στελεχών κ.ά.
Ομως, η ολοκληρωμένη ανάλυση των πιο πάνω πλευρών, σε συνδυασμό με την εξέταση της οικονομικής βάσης, μπορεί να δώσει μια πιο πειστική απάντηση σε ζητήματα όπως γιατί έγιναν οι συγκεκριμένες επιλογές από το 20ό Συνέδριο του ΚΚΣΕ και μετά, που στην πορεία οδήγησαν στον εκφυλισμό, ή στο τι άλλο, πέρα από την όξυνση της αντίθεσης ανάμεσα στα ιδιαίτερα ατομικά και ομαδικά συμφέροντα και το κοινωνικό - συλλογικό συμφέρον, οδήγησε στην απομάκρυνση των μαζών από τη συμμετοχή στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού, στην παθητικότητα, την αδιαφορία, τον ατομισμό, την έλλειψη οποιασδήποτε ουσιαστικά αντίστασης του λαού απέναντι στην αντεπανάσταση και την καπιταλιστική παλινόρθωση. Κύρια όμως, η ανάλυση των πιο πάνω πλευρών μπορεί να εμπλουτίσει αποφασιστικά την πρόταση εξουσίας του Κόμματος. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε, που κάποια στοιχεία από τις παραπάνω πλευρές έχουν συμπεριληφθεί στο κεφάλαιο των Θέσεων που αφορά την προγραμματική αντίληψή μας για το σοσιαλισμό.
Δεν είναι αρκετό ότι πλευρές σαν τις παραπάνω αναφέρονται στο κείμενο του 1995. Και τούτο γιατί εκεί αναφέρονται με μια γενικότητα και έχουν μεσολαβήσει 13 και πλέον χρόνια, μέσα στα οποία θα μπορούσε να γίνει πιο ολοκληρωμένη μελέτη, ενώ εξάλλου το κείμενο των Θέσεων για το Σοσιαλισμό είναι εκείνο που θα αποτελέσει και απόφαση του 18ου Συνεδρίου, του ανώτατου οργάνου του κόμματος.
Σε κάθε περίπτωση έχει τεράστια σημασία να προχωρήσει άμεσα, χωρίς χρονοτριβή, η μελέτη σχετικών ζητημάτων που αφήνονται ανοιχτά από τις Θέσεις, όπως αυτά που συνδέονται με τις αλλαγές στην ταξική σύνθεση, στη δομή και τη λειτουργία του ΚΚΣΕ ή με τη μελέτη και εξαγωγή συμπερασμάτων για τις μορφές οργάνωσης της εργατικής συμμετοχής, αλλά και άλλων εκ των προαναφερθέντων ζητημάτων, που εντάσσονται στο λεγόμενο υποκειμενικό παράγοντα.
Β. Φοβάμαι ότι ο απόλυτος τρόπος στη διατύπωση ορισμένων σκέψεων της Θέσης 22, π.χ. αναφορικά με την ταχύτατη ανάπτυξη και επικράτηση των αναθεωρητικών ιδεολογικών απόψεων και οπορτουνιστικών πολιτικών, τη σταδιακή οπορτουνιστική διάβρωση του ΚΚΣΕ, σε συνδυασμό με τη Θέση 29 και ειδικότερα οι αναφορές στη στάση, πολλών ΚΚ απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία, στη στρατηγική των σταδίων ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό, τη θέση για ποικιλία μορφών μετάβασης στο σοσιαλισμό, αλλά σε συνδυασμό και με τη Θέση 30, όπου, σε σχέση με την εκτίμηση της στάσης του ΚΚΕ, αναφέρεται πως «σε μεγάλο βαθμό ως κόμμα υιοθετήσαμε λανθασμένες θεωρητικές εκτιμήσεις και πολιτικές επιλογές του ΚΚΣΕ», χωρίς να αναφέρεται για ποιες συγκεκριμένα εκτιμήσεις και πολιτικές γίνεται λόγος στη Θέση αυτή, μπορεί να δημιουργήσουν ορισμένα ερωτηματικά και παρερμηνείες, οι οποίες πρέπει να ξεκαθαριστούν. Ειδικότερα:
1. Ο απόλυτος τρόπος με τον οποίο φαίνεται να χαρακτηρίζεται αρνητικά ολόκληρη η περίοδος από το 1956 και μετά, με βάση διατυπώσεις της Θέσης 22, φοβάμαι ότι μπορεί από ορισμένους να ερμηνευτεί ως δικαίωση των αριστερίστικων απόψεων που θεωρούν ότι όλη αυτή την περίοδο δεν υπήρξε σοσιαλιστική οικοδόμηση στην ΕΣΣΔ. Ταυτόχρονα, δεν εξηγεί τις, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, επαναστατικού χαρακτήρα ενέργειες της ΕΣΣΔ, όπως η υπεράσπιση και υποστήριξη δεκάδων εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων και η πλήρης εναντίωση στην αποικιοκρατία, μια σειρά επεμβάσεις για να σωθεί ο σοσιαλισμός (Ουγγαρία 1956, Τσεχοσλοβακία 1968), η άνθηση του πολιτισμού και των επιστημών, η εξασφάλιση εργατικών δικαιωμάτων για τους λαούς της ΕΣΣΔ τέτοιων, που επέδρασαν σημαντικά στις διεκδικήσεις των εργαζομένων των καπιταλιστικών κρατών.
2. Η πιο πάνω απόλυτη διατύπωση της Θέσης 22 για ταχύτατη ανάπτυξη και επικράτηση των αναθεωρητικών απόψεων και οπορτουνιστικών πολιτικών και οπορτουνιστική διάβρωση του ΚΚΣΕ, σε συνδυασμό με την πιο πάνω αναφερθείσα κριτική στο Κόμμα μας στη Θέση 30, χωρίς συγκεκριμένη αναφορά στο ποιες συγκεκριμένες λανθασμένες, θεωρητικές εκτιμήσεις και πολιτικές επιλογές του ΚΚΣΕ υιοθέτησε το ΚΚΕ, θα μπορούσε να παρερμηνευτεί σαν μια συνολική ή έστω σημαντική απόρριψη της πολιτικής του Κόμματός μας, για όλη αυτή την περίοδο από το 1956, μέχρι πότε άραγε; Αυτό θα ήταν νομίζω λάθος και επικίνδυνο, γιατί θα μπορούσε να αμφισβητηθεί ο διαχρονικά επαναστατικός χαρακτήρας του ΚΚΕ. Παρά τα όποια λάθη (όπως η διάλυση των κομματικών οργανώσεων το 1956) το ΚΚΕ υποστήριξε την αναγκαιότητα της σοσιαλιστικής επανάστασης και την καθιέρωση της δικτατορίας του προλεταριάτου ως εργατικής εξουσίας για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού.
3. Η αναφορά στα πλαίσια της στρατηγικής του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος (Θέση 29), ως προφανώς οπορτουνιστικών επιλογών, που πράγματι ήταν, α. της στάσης απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία, μέσω σοβαρών ιδεολογικών και πολιτικών υποχωρήσεων β. της στρατηγικής της αντιμονοπωλιακής διακυβέρνησης, ως μορφής σταδίου ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό, γ. της θέσης για ποικιλία μορφών μετάβασης στο σοσιαλισμό, που έκαναν πολλά ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης, σε συνδυασμό με την ισοπεδωτική θεωρώ και χωρίς συγκεκριμένη ανάλυση, κριτική της στάσης του Κόμματός μας, απέναντι στο ΚΚΣΕ, μπορεί να ερμηνευτεί ως έμμεση, εκ πλαγίου, αλλά σαφής κριτική, σε παλαιότερες επιλογές, του Κόμματός μας, όπως η στάση μας απέναντι στο ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία 1974-1984, ή σε σχέση με θέσεις παλαιότερων Συνεδρίων μας για τα στάδια. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, πρέπει να βγούμε και να το πούμε καθαρά. Πάντως, καμία αναφορά δε γίνεται για τα πιο πάνω ζητήματα σε σημαντικά ντοκουμέντα του Κόμματος, όπως η Διακήρυξη της ΚΕ για τα 90 χρόνια του ΚΚΕ. Σε κάθε περίπτωση θεωρώ ότι οι θέσεις και η στρατηγική του Κόμματός μας, όλα τα χρόνια που ακολούθησαν το 1956, δεν έχει καμία σχέση με τις θέσεις και την αντίστοιχη στρατηγική των προαναφερθέντων ΚΚ της Δυτικής Ευρώπης.
Νίκος Νικητόπουλος
ΚΟΒ Δικηγόρων Αθήνας
Ριζοσπάστης - 11 Φεβρουαρίου 2009
