ΙΣΤΟΡΙΑ - ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

Πολυτεχνείο 1973,

Από πού εκπορεύεται και πού αποσκοπεί η σπίλωση όλων των αγωνιστών του, που τσουβαλιάζονται συλλήβδην ως βολεμένοι, εζωνημένοι, (ζε)πουλημένοι κ.λπ. και στήνονται στο απόσπασμα ως υπαίτιοι για τη μεταπολιτευτική κατάντια της χώρας.

Του Ζήση I. Καραβά - Αιρετικά

Τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια ήταν μόδα να δηλώνουν κάποιοι/ες ότι ανήκουν στη «γενιά του Πολυτεχνείου» κι ας μην είχαν περάσει ούτε απέξω εκείνες τις «πύρινες μέρες» του Νοέμβρη 1973.

Τα αρκετά τελευταία χρόνια (ιδιαίτερα από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, αλλά πιο εμφατικά κατά τα χαλεπά χρόνια των μνημονίων) έγινε της μόδας να βάλλεται για όλα τα δεινά και τη ζοφερή κατάσταση -ου μην αλλά και την κατάντια της χώρας- η λεγάμενη «γενιά του Πολυτεχνείου»!
Η πολυεπίπεδη -και όχι μόνο οικονομική- χρεοκοπία, με την κατάπτωση αξιών και τις ποικίλες εκφάνσεις διαφθοράς σχεδόν σε όλους τους τομείς της δημόσιας ζωής, βρήκε τον αποδιοπομπαίο τράγο της...
Εξού και ο χαρακτηρισμός της ως «χαμένης γενιάς», που έχει προφανώς το αρνητικό πρόσημο της γενικευμένης/μαζικής σπίλωσης...

«Εκείνα τα (τότε) παιδιά του Πολυτεχνείου είναι που μας απογοήτευσαν, που μας πρόδωσαν, που ευθύνονται για την τωρινή κατάντια της χώρας/πατρίδας» δαχτυλοδείχνει ή και κραυγάζει όχι μόνον ο εσμός των φασιστοειδών/ναζιστοειδών νοσταλγών της χούντας (με τα παρακλάδια του ως το ρετιρέ της «δεξιάς πολυκατοικίας»), αλλά και διάφοροι φωστήρες τού, τάχα μου, «μετώπου της λογικής (τους)», που ομνύουν στον «ορθό λόγο» και τον «διαφωτισμό» (ευρωπαϊκό και νεοελληνικό, τρομάρα τους).

Πώς όμως (προσδι)ορίζεται αυτή η περιλάλητη «γενιά του Πολυτεχνείου» και ποιοι (μπορεί να) μπαίνουν στο... τσουβάλι της;
Καταρχάς, το να μιλάμε για «γενιά του Πολυτεχνείου» (όπως βεβαίως και για κάθε άλλη) αποτελεί απλουστευτική ομογενοποίηση, καθώς δεν ήταν -και εξακολουθεί να μην είναι- ενιαία.
Τουτέστιν, πέραν μιας σχετικά κοινής ηλικιακής συνισταμένης δεν έχει άλλα κοινά κοινωνικά, ταξικά και πολιτικοϊδεολογικά χαρακτηριστικά που να την ενοποιούν. Η ηλικία και μόνο όμως (εν προκειμένω στο Πολυτεχνείο η κύρια μάζα ήταν Ι8άχρονοι μέχρι 23χρονοι φοιτητές συν μερικές εκατοντάδες από 25άχρονους «φοιτητοπατέρες» και 16άχρονους - 18άχρονους μαθητές) δεν μπορεί να αποτελεί συνεκτικό ιστό μιας ολόκληρης γενιάς ή και μικρότερης κατηγορίας/ομάδας ανθρώπων, σε βαθμό μάλιστα που να τους προσδίδει ενιαία πολιτική ταυτότητα.

Αλλωστε η νεολαία ως (ηλικιακή) κοινωνική κατηγορία δεν αποτελεί ενιαία ταξική οντότητα, σε όποιον βαθμό κι αν εκφράζεται το εξεγερτικό/ανατρεπτικό πνεύμα, που από τη φύση τους διαπνέει τους νέους ανθρώπους. Συνεπώς, ακόμη κι όταν -όπως συνέβη με τα γεγονότα της κατάληψης/εξέγερσης του Πολυτεχνείου τον Νοέμβρη του 1973- το νεολαιίστικο κίνημα (εν προκειμένω εν πολλοίς φοιτητικό) βρέθηκε στην πρωτοπορία του αντι-δικτατορικού αγώνα και τον σηματοδότησε αλλά και σηματοδοτήθηκε απ’ αυτόν, δεν απέκτησε ενιαία πολιτική ταυτότητα που να το ομογενοποιεί ως γενιά («ένδοξη και νικηφόρα» ή «χαμένη»).

Πόσο μάλλον που και τότε, δηλαδή κατά την περίοδο της αντιδικτατορικής πάλης και της κορύφωσής της τις μέρες του Πολυτεχνείου, οι νέοι και οι νέες που συμμετείχαν στην εξέγερση (εντός ή εκτός κατάληψης) δεν είχαν ως γενιά κοινή ιδεολογική αφετηρία και πολιτική στόχευση.
Ισα ίσα που στους κόλπους του κινήματος τους υπήρχε έντονη ιδεολογικοπολιτική διαπάλη και κομματικές συγκρούσεις όσον αφορά τους οργανωμένους στα τότε παράνομα σχήματα μετωπικών φοιτητικών παρατάξεων και οργανώσεων νεολαίας του πολύμορφου και ποικιλώνυμου αριστερού χώρου (βασικά ΚΚΕ ΚΝΕ/ΑντιΕΦΕΕ/Πανσπουδαστική, ΚΚΕ Εσ./Ρήγας Φεραίος και οι μαοϊκοί αριστεριστές με κυριότερες συνιστώσες ΕΚΚΕ/ΑΑΣΠΕ και ΟΜΛΕ/ΠΠΣΠ).

Πολύ περισσότεροι, βεβαίως, ήταν οι ανένταχτοι αριστεροί φοιτητές, σπουδαστές, μαθητές και ευρύτερα αντιφασίστες - αντιχουντικοί δημοκράτες νέοι της σπουδάζουσας και εργαζόμενης νεολαίας, που μπορεί να μην είχαν τα κουμάντα στη Συντονιστική και στις άλλες επιτροπές κατάληψης του Πολυτεχνείου, ωστόσο ήταν αυτοί που γιγάντωσαν την εν πολλοίς αυθόρμητη εξέγερση.

Διότι, πέραν πάσης αμφιβολίας, η εξέγερση ήταν αυθόρμητη, καθώς δεν σχεδιάστηκε ούτε οργανώθηκε και καθοδηγήθηκε από κάποια κομματικά ή άλλα κέντρα. Εξάλλου το ιστορικό φοιτητικό κίνημα της περιόδου σε μεγάλο βαθμό αυτοοργανώθηκε και λειτούργησε δημοκρατικά με ανακλητούς αντιπροσώπους από τις συνελεύσεις των σχολών, οι οποίοι όμως συγκροτούσαν κατά βάση συντονιστικά και όχι καθοδηγητικά όργανα. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι το Πολυτεχνείο ’73 δεν ήταν... ουρανοκατέβατο, αφού υπήρξε η κορύφωση αντιδικτατορικών διεργασιών και εκδηλώσεων/κινητοποιήσεων στα πανεπιστήμια, όπου και... προψήθηκε από το φοιτητικό κίνημα μέσα από καταλήψεις σχολών τους προηγούμενους μήνες (ιδιαίτερα εκείνες της Νομικής τον Φλεβάρη και τον Μάρτη 1973), συνελεύσεις στα αμφιθέατρα, συλλαλητήρια, συγκεντρώσεις «μες στις υπόγειες στοές» της παρανομίας, αλλά και στις μπουάτ, τις φοιτητικές ταβέρνες κ.λπ.


Παρεμπιπτόντως, υπάρχει από χρόνια ένας ακόμη (αντιδραστικός) αστικός μύθος, ότι τάχα το Πολυτεχνείο ήταν μια μικρή μειοψηφία! Ασφαλώς, όχι απλώς ανακριβές αλλά καθ’ όλα ψευδές. Και ιδού οι αριθμοί: περίπου 5.000 «ελεύθεροι πολιορκημένοι» επί 56 ώρες, άλλες 5-10.000 δημοκράτες γύρω από τα κάγκελα του ΕΜΠ και, σταδιακά, 100-150.000 πολίτες σε διαδηλώσεις στην Αθήνα δεν αποτελούν κάποια «μικρή μειοψηφία» στις συνθήκες της δικτατορίας.
Μάλιστα, κοινή είναι η διαπίστωση ότι αν δεν εκκενωνόταν (διά των τανκς και των όπλων) το Πολυτεχνείο και δεν κηρυσσόταν στρατιωτικός νόμος, σχεδόν σε όλη την πρωτεύουσα και σε άλλες μεγάλες πόλεις θα πλημμύριζαν οι δρόμοι και οι πλατείες από διαδηλωτές.

Μιας και μιλάμε για αριθμούς, να δούμε και τα νούμερα για τους νεκρούς και τους τραυματίες της αιματοβαμμένης εξέγερσης, που οι αρνητές του Πολυτεχνείου επιχειρούν να σβήσουν, περιορίζοντας καταρχάς τα δρώμενα αποκλειστικά στο προαύλιο του ΕΜΠ και δη κατά το γκρέμισμα της πύλης από το τανκς και την «εφ’ όπλου λόγχη» εισβολή των φαντάρων στον χώρο.

Ομως χρονικά η εξέγερση δεν περιορίζεται μόνο στη νύχτα της 16ης προς 17η Νοεμβρίου, αλλά διαδραματίστηκε όλο το διάστημα 14-19 Νοεμβρίου. Ετσι, λοιπόν, με βάση το πόρισμα Τσεβά αλλά, κυρίως, την επιστημονική τεκμηρίωση του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών στη μελέτη «Τεκμηριώνοντας τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973», έχουν καταγραφεί 24 πλήρως τεκμηριωμένες δολοφονίες, συν κατάλογος 16 περιπτώσεων που «προκύπτουν βασίμως» ως νεκροί. Επιπλέον 30 επώνυμες περιπτώσεις εμφανίζονται επίμονα ως νεκροί από το 1974 δίχως να έχουν τεκμηριωθεί. Εξάλλου, με βάση περιστατικά που καταγράφτηκαν σε νοσοκομεία, κλινικές, κ.ά. οι τραυματίες ανέρχονταν σε περίπου 2.000 (!).

Ακόμη, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση αμέσως μετά τα γεγονότα, αναφέρθηκαν 2.060 συλλήψεις (!), εκ των οποίων οι 868 στο Πολυτεχνείο.
Μάλιστα, για να παρουσιαστεί η εξέγερση ως κομματικά/ κομμουνιστικά υποκινούμενη και άμαζη, αναφερόταν ότι 475 ήταν εργάτες - υπάλληλοι, μόλις 317 φοιτητές (49 του ΕΜΠ) και 74 μαθητές. Εξάλλου, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών για τα πυρομαχικά, «οι δυνάμεις της τάξεως» έριξαν συνολικά πάνω από 56.000 σφαίρες (!) - 30.000 οι στρατιωτικές δυνάμεις, 24.000 οι αστυνομικοί και 2.192 σφαίρες μόνον η φρουρά του υπουργείου Δημόσιας Τάξης!
Κατά τ’ άλλα, το παραμύθι της χούντας για το «αναίμακτο Πολυτεχνείο» συνεχίζεται μέχρι σήμερα από τους νοσταλγούς του «πουλιού και του μυστριού», αλλά και κάποιους «αντικειμενικούς» πλαστογράφους οι οποίοι επιδιώκουν να παραχαράξουν την Ιστορία, τις μνήμες και τα βιώματα που λειτουργούν ως αγωνιστικά σύμβολα του παρόντος και του μέλλοντος.

Οσο για τους διαβόητους «προβοκάτορες» (350,300 ή δεν ξέρω πόσους...), αν και κατά την έναρξη των γεγονότων υπήρξε μεγάλη σύγχυση, αμηχανία, επιφυλακτικότατα, καχυποψία ή και ανοιχτή έκφραση φόβου για την πιθανή αιματηρή τροπή των εξελίξεων, ακόμη και σε οργανωμένες αντιδικτατορικές δυνάμεις (κι όχι μόνο σε επίπεδο φοιτητικών παρατάξεων και πυρήνων) η κατάληψη του Πολυτεχνείου ούτε έργο προβοκατόρων ήταν ούτε σχέδιο σκοτεινών μηχανισμών. Αλλο αυτό βέβαια κι άλλο το γεγονός ότι ασφαλώς και έδρασαν ασφαλίτες, ΚΥΠατζήδες και λοιποί πράκτορες και προβοκάτορες εντός και εκτός Πολυτεχνείου.


Ας επανέλθουμε όμως στα περί «γενιάς του Πολυτεχνείου» και δη των αναλύσεων/θεωριών για τη «χαμένη γενιά» που αναρριχήθηκε στα (πολιτικά) πράγματα τη δεκαετία του 1980 και «έδρεψε (προς ίδιον όφελος) τους καρπούς των αγώνων της» - λες και όλοι έγιναν κυβερνητικοί και κρατικοί αξιωματούχοι. Διότι όσοι μιλούν και γράφουν για την εν λόγω γενιά αναφέρονται ευθέως (ή συνειρμικά) σε 10-20 σεσημασμένα γνωστά πρόσωπα που όντως, απ’ ό,τι έδειξε η μετέπειτα πολιτική διαδρομή τους εξαργύρωσαν ποικιλοτρόπως τη συμμετοχή τους στον αντιδικτατορικό αγώνα ή κατά το κοινώς λεγόμενο «έκαναν το Πολυτεχνείο καριέρα»...

Ωστόσο, αυτές οι περιπτώσεις δεν μπορούν να χαράκτηρίσουν/στιγματίσουν μια ολόκληρη γενιά (ηλικιακή, επαναλαμβάνω), «κρεμώντας» δικαίους και αδίκους με την ενοχοποιητική θηλιά που δένεται στο λαϊκό συλλογικό υποσυνείδητο για εκείνους που εγκαλούνται ότι χρεοκόπησαν/πτώχευσαν τη χώρα.
Μια τέτοια παραδοχή, αν μη τι άλλο, αποτελεί προσβολή και ύβρη που θίγει βάναυσα χιλιάδες αγωνιστές εκείνης της περιόδου, οι οποίοι ουδόλως εξαργύρωσαν μεταπολιτευτικά την αντιχουντική τους δράση. Οπως βεβαίως και το αντίθετο: ότι δηλαδή η έντιμη και αξιοπρεπής στάση αρχών μεγάλης μερίδας ανιδιοτελών αγωνιστών (διάσημων και άσημων) δεν μπορεί να αποτελέσει κολυμβήθρα του Σιλωάμ για κάθε εξωνημένο πολιτικάντη (μεγάλου, μεσαίου ή και μικρότερου βεληνεκούς) που είχε να επιδείξει αντιστασιακή δράση την περίοδο της χούντας ή που «ήταν κι αυτός/ή εκεί» στο Πολυτεχνείο.

Αλλά και στατιστικά και προσωπικά να το δει κανείς: από τους περίπου 700-800 (άντε... βαριά 1.000) φοιτητές που πρωτοστάτησαν συνδικαλιστικά/πολιτικά στη συγκρότηση/οργάνωση του αντιδικτατορικού κινήματος της περιόδου Γενάρης 1972 - Νοέμβρης 1973, με κορύφωση την κατάληψη/εξέγερση του Πολυτεχνείου, λίγες δεκάδες (20-30, άντε 50 άτομα) ανέλαβαν πολιτικά, κυβερνητικά ή κρατικά αξιώματα στη μεταπολίτευση.
Και απ’ αυτούς/ές, όμως, δεν εκτέθηκαν όλοι/ες με τις πράξεις τους. Ενδεικτικά τα παραδείγματα: αλήθεια, ποιον/ποιους ή τι πρόδωσαν, (ξε)πούλησαν, έκλεψαν ο.κ. οι αγωνιστές του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος Νάντια Βαλαβάνη και Παναγιώτης Λαφαζάνης (αμφότεροι στελέχη στις γραμμές της ΑντιΕΦΕΕ/ ΚΝΕ τότε) που διετέλεσαν υπουργοί στην πρώτη κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ; Ωσαύτως, οι τότε αγωνιστές φοιτητές της ΑΣΟΕΕ/στελέχη του Ρήγα Φεραίου Στέλιος Παππάς (μέλος της Συντονιστικής Κατάληψης του Πολυτεχνείου και νυν πρόεδρος ΟΑΣΘ), Μάκης Μπαλαούρος (νυν βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ) και Ανδρέας Νεφελοϋδης (νυν γενικός γραμματέας υπουργείου Εργασίας).

Ή, ακόμη, πώς μπορεί να αποδοθεί ψόγος ότι π.χ. βγήκε πλούσιος ή έφυγε κραγμένος από την πολιτική ο πλειστάκις υπουργοποιηθείς επί ΠΑΣΟΚ Στέφανος Τζουμάκας (πρωτοστάτησε στην κατάληψη της Νομικής αλλά και στο Πολυτεχνείο), όταν η μετακυβερνητική πορεία του συνηγορεί για το αντίθετο;

Ποιος και πώς μπορεί να προσάψει στον Νίκο Ρεβελάκη (ανεξάρτητος αριστερός) ότι «έκανε καριέρα το Πολυτεχνείο»; Μια ηρωική μορφή (όχι μόνο της εξέγερσης, αλλά γενικά του ΕΜΠ) που ανέλαβε πρόεδρος του φοιτητικού Συλλόγου Τοπογράφων όταν οι προηγούμενοι δύο (Γιάννης Αλαβάνος και Γεράσιμος Ποταμιάνος) στρατεύτηκαν βίαια. Συνελήφθη πολλές φορές και βασανίστηκε με πρωτοφανή σκληρότητα, κλείστηκε σε ψυχιατρείο, αλλά δεν λύγισε.
Δεν δέχτηκε να φύγει στο εξωτερικό με υποτροφία της χούντας, αλλά έβριζε και ειρωνευόταν τους βασανιστές του, τους χαφιέδες και τους ασφαλίτες. Δεν πήρε πτυχίο ποτέ, δεν εξαργύρωσε καθ’ οιονδήποτε τρόπο τους αγώνες του. Απλός δημόσιος υπάλληλος.

Παρομοίως, η νυν εξαίρετη και βραβευμένη συγγραφέας Ιωάννα Καρυστιάνη (στέλεχος ΑντιΕΦΕΕ τότε), μια εμβληματική μορφή-πρωταγωνίστρια στις καταλήψεις Νομικής και Πολυτεχνείου, η οποία δεν έχτισε καμιά καριέρα ούτε περιουσία εκμεταλλευόμενη τις αγωνιστικές περγαμηνές και τα βασανιστήρια που υπέστη στη δικτατορία.

Μα και τι σχέση μπορεί να έχει με λογής λαμογιοειδείς, τσαρλατάνους και σαλτιμπάγκους που (μας) προέκυψαν και από εκείνη τη «γενιά» η περίπτωση του Γιώργου Παυλάκη; Τουτέστιν του φοιτητή Ιατρικής ο οποίος ήταν επικεφαλής του ιατρείου που στήθηκε στην κατάληψη του Πολυτεχνείου. Ενός αγωνιστή (ανένταχτος αριστερός, προσκείμενος στην ΑντιΕΦΕΕ τότε) που στα κατοπινά
χρόνια είχε διεθνώς αναγνωρισμένη επιστημονική ανέλιξη, όντας πλέον διαπρεπής γιατρός -ερευνητής στις ΗΠΑ και διευθυντής του τομέα Ανθρωπίνων Ρετροϊών στο Εθνικό Ινστιτούτο κατά του Καρκίνου, τιμώντας την Ελλάδα και το όνομά του, αλλά και -στο πρόσωπό του- τη γενιά των σεμνών αγωνιστών του «Εδώ Πολυτεχνείο».

Αλλά για να παινέψω και το σπίτι μου, τουτέστιν τη Φιλοσοφική Αθήνας, μια πλειάδα αγωνιστριών και αγωνιστών που πήραν μέρος στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα δεν εξαργύρωσαν κανένα Πολυτεχνείο ή την εν γένει αντιχουντική δράση/στάση τους.
Ενδεικτικά τα ονόματα: από την ΑντιΕΦΕΕ/ΚΝΕ η αείμνηστη Αγγελική Ξύδη (Επιτροπές Κατάληψης Νομικής, Α Συντονιστική Κατάληψης Πολυτεχνείου και πρώτη μεταδικτατορική πρόεδρος του φοιτητικού συλλόγου Φιλοσοφικής «Ο Πλάτων»), η Αριάδνη Αλαβάνου (Συντονιστική Κατάληψης Πολυτεχνείου), η Βέρα Δαμόφλη (Επιτροπές Κατάληψης Νομικής), ο θρυλικός Ρωμΰλος [«εισαγγελέας»] Αυδής, ο Τάκης Κατσιμάρδος, ο Γιάννης Αντωνίου, ο Κυριάκος Κορολής, η Χριστίνα Μαλανδράκη κ.ά. Από τον ΡΦ οι Σελήνη Σαββινίδου, Αντώνης Νικολόπουλος, Αλκμήνη Ψιλοπούλου, Κλειώ Κόντου, κ.ά. Οι ανεξάρτητοι αριστεροί Λίκα Κωστή (Συντονιστική Κατάληψης Πολυτεχνείου), Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, Δημήτρης Νταβέας κ.λπ.

Και σε κάποιο σύνολο, όπως καταγράφεται στο βιβλίο του Δημήτρη Φϋσσα «Η “γενιά του Πολυτεχνείου’’ 1973-1981/Ενα βιογραφικό λεξικό, 1.500 πρόσωπα» (έκδοση 1993). Πλην περίπου 100-150 που είναι ευρύτερα γνωστά ονόματα, τα υπόλοιπα τα ξέρουν μόνον οι συγγενείς και φίλοι τους...
Εκτοτε, μπορεί να τράβηξαν καθένας/μία τον δρόμο του, αποτελεί όμως τουλάχιστον πολιτική ανοησία να «βαφτίζονται» συλλήβδην συμβιβασμένοι και ενσωματωμένοι/βολεμένοι στο σύστημα και να εγκαλούνται για τη μεταπολιτευτική κατρακύλα και τη μνημονιακή εξαθλίωση της χώρας. Ή, όπως το ξεφούρνισε εκείνος ο πολιτικός ογκόλιθος Θόδωρος Πάγκαλος, «όλοι μαζί τα φάγαμε»! Ε, όχι, ΔΕΝ τα φάγαμε όλοι μαζί!


Ας τεθεί όμως κι αλλιώς το επίδικο: γιατί να δίνει το αρνητικό/μελανό στίγμα σε μια ολόκληρη γενιά εκείνη η μειονότητα των θλιβερών ατόμων που, φευ, μήδισαν ή εκπορνεύτηκαν ή «μαζί τα φάγανε»;
Εν ολίγοις όλοι κείνοι -όσοι είναι τέλος πάντων- οι λεγόμενοι «επώνυμοι» (γιατί όλοι έχουμε επώνυμο) που εξαργύρωσαν, τις όποιες αντιστασιακές τους περγαμηνές με αναρρίχηση/βόλεμα σε θώκους εξουσίας πολιτικά ή και οικονομικά προσοδοφόρους;
Και γιατί όχι το δικό της φωτεινό στίγμα μια πληθώρα αγνών και ανιδιοτελών αγωνιστών που δοκιμάστηκαν και διώχτηκαν σκληρά από το χουντικό καθεστώς με φυλακίσεις, βασανιστήρια, εκτοπίσεις/ εξορίες, βίαιη στράτευση κ.λπ., οι οποίοι/ες όχι μόνο δεν το εξαργύρωσαν στη μεταπολίτευση αλλά τους στοίχισε επαγγελματικά, ενώ σε κάποιους/ες άφησε και κουσούρια υγείας;

Να παραθέσω κι εδώ μια ονομαστική... αντιδιαστολή: προφανώς (και ορθώς) στιγματίζει τη «γενιά του Πολυτεχνείου» το (μετέπειτα) αποκρουστικό πρόσωπο του Γιάννη Σμπώκου, ο οποίος όντας φοιτητής στους πολιτικούς μηχανικούς του ΕΜΠ στρατεύτηκε βίαια και φυλακίστηκε επί δικτατορίας αλλά στη μεταπολίτευση μπήκε φυλακή όντας διαχειριστής (και αποδέκτης) των μιζών του πολυμήχανου Ακη Τσοχατζόπουλου, ο οποίος είχε διορίσει τον πασοκάρα «Bosko των Ανωγείων» γενικό διευθυντή εξοπλισμών του υπουργείου Εθνικής Αμυνας.

Στον αντίποδα, πόσοι γνωρίζουν την (μετέπειτα) ιστορία αλτρουισμού και αυτοθυσίας του τότε 18άχρονου «σημαιοφόρου του Πολυτεχνείου» Γιώργου Κηρύκου, του αφανούς ήρωα που τη ματωμένη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973 ανέμιζε μια ελληνική σημαία σκαρφαλωμένος στην κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου μέχρι και την εισβολή του τανκς;

Ενα από τα πέντε παιδιά φτωχής οικογένειας από την Ικαρία, ο Γιώργος (είχε έρθει στην Αθήνα δουλεύοντας κυρίως σε οικοδομές) επέζησε από το μάγκωμα της ερπύστριας αλλά συνελήφθη, φυλακίστηκε και βασανίστηκε.
Δεν διατυμπάνισε τα πάθη και τον ηρωισμό του, σιώπησε, μπάρκαρε, γύρισε, ξενιτεύτηκε στην Αμερική όπου έμεινε μια δεκαετία και το 1987 επέστρεψε στην Ικαρία παραδίδοντας μαθήματα κιθάρας (με ελάχιστη αμοιβή και το παρατσούκλι «Αλμπάνο»),
Ωσπου το καλοκαίρι του 1993 στη φονική πυρκαγιά που ξέσπασε στο νησί ο Κηρύκου, σαν έτοιμος από καιρό, σαν θαρραλέος (όπως ήταν από τα παλιά), πρόταξε πάλι τα στήθη του στη φωτιά και κάη-κε/θυσιάστηκε στην προσπάθειά του να απεγκλωβίσει από τον πύρινο κλοιό μια γερόντισσα που κουβαλούσε στους ώμους του!

Γιατί όμως να σηματοδοτεί και να αμαυρώνει ΟΛΟΚΛΗΡΗ εκείνη τη γενιά ο (κάθε) Σμπώκος ατομικά; Μήπως για τα πεπραγμένα του καθενός υπάρχει ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ευθύνη; Κι αν έτσι το αντιλαμβάνονται κάποιοι, τότε γιατί δεν συμβαίνει το ίδιο με την άλλη, τη φωτεινή όψη του νομίσματος όπως αποτυπώνεται στην ηρωική μορφή του Κηρύκου; 

Ακόμη κι αν για κάθε Κηρύκου υπάρχουν ασφαλώς (πολύ) περισσότεροι Σμπώκοι, όλες οι αμαρτίες και τα ανομήματα των δεύτερων δεν μπορεί να φορτώνονται συλλήβδην στη λεγάμενη «γενιά του Πολυτεχνείου».
Εκτός κι αν το θέμα είναι -που είναι δηλαδή- να της προσάψουν ό,τι σάπιο, σκάρτο και στραβό υπάρχει στην κοινωνία μας, με στόχο βεβαίως όχι μεμονωμένα πρόσωπα (όσο κι αν υπάρχουν κάποια ηθικά και πολιτικά επίορκα), αλλά το ίδιο το γεγονός της κατάληψης/εξέγερσης του Πολυτεχνείου κι ό,τι αυτό μπορεί να συμβολίζει για τις επόμενες γενιές ως προς τον διαχρονικό αγώνα για τη Δημοκρατία με «ψωμί - παιδεία -ελευθερία», «λαϊκή κυριαρχία» και «εθνική ανεξαρτησία».


Εν κατακλείδι, για την περιλάλητη «γενιά του Πολυτεχνείου», περισσότερο ισχύει ότι πολλά από εκείνα τα καλύτερα παιδιά-αγωνιστές «κουράστηκαν και γύρισαν στο σπίτι» παρά η στάμπα των εξωνημένων, ξεφωνημένων κι όποιες άλλες βαριές αιτιάσεις/ύβρεις αποδίδονται συλλήβδην σε όλους/ες, καθιστώντας τη γενιά αποδιοπομπαίο τράγο για την τραγική κατάσταση της χώρας. Μάλιστα αυτή η ατεκμηρίωτη απαξίωση και κατά μέτωπον επίθεση εναντίον της εν λόγω γενιάς εκφράζεται κι από λογής (αυτοπροσδιοριζόμενες) προοδευτικές γραφίδες/με αρθρογραφία, περισπούδαστες αναλύσεις ή και λογοτεχνήματα, υποκρύπτοντας ενίοτε και μια κομπλεξική απόπειρα δικής τους απενοχοποίησης ως μεγάλων απάντων στα γεγονότα, όσων φυσικά ηλικιακά μπορούσαν να είναι στις αντιδικτατορικές επάλξεις τότε αλλά δεν το έπραξαν...

«Σημαδεμένη και προδομένη έμεινε πάντα η δική μας η γενιά» που λέει και ο στίχος του Νίκου Γκάτσου σ’ εκείνο το εξαίρετο άσμα (1972) του Λουκιανού Κηλαηδόνη.
«Σημαδεμένη και προδομένη» και από κάποιους εξ ημών, που με κατοπινά έργα και ημέρες δώσαμε δικαιώματα σ’ όλους εκείνους που χρόνια τώρα έχουν βαλθεί να συκοφαντούν συλλήβδην την εν λόγω γενιά με στόχο τη λήθη και απαξίωση του «Εδώ Πολυτεχνείο» ως συμβόλου αντίστασης και αγώνα για τη δημοκρατία με «ψωμί - παιδεία - ελευθερία».

Αλλωστε υπάρχουν και διεμβολιστές από τα μέσα. Οπως ο εκ των «οπλαρχηγών του Πολυτεχνείου» Χρύσανθος Λαζαρίδης (τότε μέλος της Συντονιστικής Κατάληψης, ως στέλεχος του Ρήγα Φεραίου από το Οικονομικό Νομικής), ο οποίος στις 17/11/2012 -τουτέστιν όντας πλέον πρωτοπαλίκαρο του Αντώνη Σαμαρά και βουλευτής Επικράτειας της ΝΔ- σε άρθρο του στην ιστοσελίδα Antinews έγραψε μεταξύ άλλων... βαθυστόχαστων για «Είλωτες και Σπαρτιάτες»:
«Η γιορτή του Πολυτεχνείου, λοιπόν, δεν έχει καμία ιστορική αντιστοίχηση με τα πραγματικά γεγονότα. Υπήρξε καθαρά καθεστωτικό σύμβολο και για ένα λόγο ακόμη: Σηματοδοτεί μια περίοδο, όπου οι "ηττημένοι” του Εμφύλιου, κερδίζουν την ηγεμονία μέσα στη χώρα. Δεν άσκησαν ποτέ τη διακυβέρνηση, αλλά επέβαλαν τη δική τους λογική στο καθεστώς και στους ιδεολογικούς μηχανισμούς του: τα Πανεπιστήμια, τα σχολεία, τη διανόηση, τον Τύπο, τα ΜΜΕ. Είμαστε μια μοναδική περίπτωση που την πρόσφατη ιστορία την έγραψαν τελικά οι ηττημένοι, όχι οι νικητές. Και την έγραψαν εξ ίσου στρεβλά... Το Πολυτεχνείο λοιπόν, όχι ως γεγονός αλλά ως επέτειος, μύθος, σύμβολο, υπήρξε μια ‘‘κολυμβήθρα του Σιλωάμ”, για να δώσει στην Αριστερά, μετά από 27 χρόνια παρανομίας, μια “ηθική νίκη”».

Για να λάβει όμως πληρωμένη την απάντηση από τον πάλαι ποτέ σύντροφό του Δημήτρη Ψαρρά (επίσης «ΡΦ» και μέλος της Συντονιστικής από τους αρχιτέκτονες του ΕΜΠ), ο οποίος μέσα από την «ΕφΣυν» (26/11/2012) υπενθύμισε στον Χρ. Λαζαρίδη πως «άλλα έγραφε(ς) τότε που τα γεγονότα ήταν νωπά και η χάλκευση πιο δύσκολη» και συγκεκριμένα ότι: «Η Αριστερά επανασυνδέθηκε με τον λαό στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Οσο για τη Δεξιά, όχι μόνο ήταν απούσα, αλλά και πολέμησε το Πολυτεχνείο μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, σε βαθμό που η πρώτη ηγεσία της ΟΝΝΕΔ αποκαθηλώθηκε επειδή διανοήθη-κε να μετάσχει στον εορτασμό της πρώτης επετείου»!

Και κατέληγε ο Δ. Ψαρράς: «Ενοχλεί, λοιπόν, τον στενό συνεργάτη του Αντώνη Σαμαρά η ανάμνηση του Πολυτεχνείου. Τον ενοχλεί γιατί είναι μέρος της δικής του ιστορίας, την οποία δεν μπορεί να διαγράψει. Αλλά μ’αυτή την προσωπική πολιτική διαδρομή δεν μπορεί να σταθεί σε ένα κόμμα σαν τη σημερινή Νέα Δημοκρατία, παρά μόνο αν προσφερθεί ως ειδήμων περί τα “επαναστατικά” και πρόθυμος στο ξαναγράψιμο της ιστορίας, σύμψωνα με τις προδιαγραφές της σημερινής πολιτικής του ένταξης [...] Το στενόχωρο είναι ότι όλη αυτή η κινητοποίηση στελεχών της ΝΔ να συσκοτίσουν την ιστορία του Πολυτεχνείου συμβαίνει κάτω από την πίεση της Χρυσής Αυγής που επιτέθηκε στον “μύθο” της εξέγερσης, ακολουθώντας τον δρόμο που είχαν ανοίξει πριν από χρόνια ο Καρατζαφέρης και τα τότε στελέχη του (Γεωργιάδης, Βορίδης)».

Φυσικά, είναι ανάξια σχολιασμού τα χολερικά σχόλια για τον «εξεγερτικό Νοέμβρη 1973» από τους φαιοχίτωνες αρνητές του Πολυτεχνείου και δη τους χρυσαυγίτες φιρερίσκους και τους λοιπούς συμμορίτες της ακροδεξιάς και νοσταλγούς της χούντας, που αναμασούν το παραμύθι τους περί «κατασκευασμένου μύθου του (αναίμακτου) Πολυτεχνείου» από την Αριστερά, η οποία τάχα τον δημιούργησε για να τον καπηλεύεται, έχοντας καθιερώσει (ανελλιπώς από το 1974 και εντεύθεν) τις σχετικές ετήσιες επετειακές εκδηλώσεις για τον «εξεγερτικό/αντιστασιακό Νοέμβρη του 1973»!


Μιας και ο λόγος περί της «επάρατης Αριστεράς», που τάχα «κατασκεύασε τον μύθο του Πολυτεχνείου για να τον καπηλεύεται η ίδια», προσυπογράφω την ακόλουθη θέση από άρθρο στην «Αυγή» του ιστορικού στελέχους της Αριστεράς και αγωνιστή δημοσιογράφου Θανάση Καρτερού με τίτλο «Το Πολυτεχνείο δεν είναι του μεσαίου χώρου» (17/11/2009):

«[...] Οι νέοι εξεγέρθηκαν τότε για την ελευθερία! Καλώς, αλλά ποιοι νέοι και για ποια ελευθερία; Η αλήθεια είναι ότι το Πολυτεχνείο πρέπει να πιστωθεί στα αριστερά παιδιά της εποχής, στις αριστερές οργανώσεις στα πανεπιστήμια, αλλά και στις αριστερές αντιστασιακές ομάδες έξω από αυτά. Οτι οι αριστερές φοιτητικές παρατάξεις (των νεαρών προγόνων του ΠΑ-ΣΟΚ συμπεριλαμβανομένων) παρείχαν την απαραίτητη οργανωμένη δικτύωση, τα στελέχη, αλλά και την έμπνευση σε χιλιάδες φοιτητές, για να πυροδοτηθεί η εξέγερση. Την οποία παρά την πολυχρωμία τους διαχειρίστηκαν με αξιοθαύμαστη συλλογικότητα και ενότητα, με αποκορύφωμα τη Συντονιστική Επιτροπή.

Το Πολυτεχνείο λοιπόν δεν ανήκει στον μεσαίο χώρο, στη σιωπηρή πλειοψηφία, στους θιασώτες του εφικτού. Οσο κι αν άνθρωποι από κάθε τάξη και ιδεολογία στήριξαν με διάφορους τρόπους την εξέγερση, όσο κι αν η φοβισμένη πλειοψηφία πήρε θέση με τα παιδιά και όχι με τη χούντα, ήταν τα παιδιά που τόλμησαν την έφοδο στον ουρανό, για “ψωμί - παιδεία - ελευθερία”. Παιδιά εμπνευσμένα, ή και οργανωμένα, στις κάθε είδους παράνομες αριστερές οργανώσεις της εποχής. Μαμή αλλά και παιδί του Πολυτεχνείου είναι συνεπώς η σημερινή Αριστερά [...]».

Και πράγματι, όσον αφορά το οργανωμένο κομμάτι των δυνάμεων που έδιναν τον τόνο από το «στρατηγείο» του «Εδώ Πολυτεχνείο», η παραπάνω θέση για τον ρόλο της Αριστερός τεκμηριώνεται και από τη σύνθεση της Συντονιστικής Επιτροπής Κατάληψης, η οποία συγκροτήθηκε τη νύχτα της Πέμπτης 15 Νοέμβρη με την εκλογή 32 μελών που εκπροσωπούσαν σχολές/ τμήματα και όχι παρατάξεις/κόμματα. Υπήρχε φυσικά και ο παραταξιακός συσχετισμός, με τον Ρήγα Φεραίο/ ΚΚΕ Εσ. να έχει οκτώ μέλη και την ΑντιΕΦΕΕ/ΚΝΕ επτά μέλη, ενώ εννιά ήταν ανένταχτοι αριστεροί, επτά αριστεριστές (ποικιλώνυμοι) και ένας ΠΑΚ.

Ωστόσο, μπορεί αδιαμφισβήτητα οι πρωτοπορίες να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο -ενίοτε καταλυτικό-, αλλά δεν είναι πάντα αυτές που σφραγίζουν την τελική εξέλιξη των πραγμάτων. Εν προκειμένω, λοιπόν, πρέπει να ειπωθεί ότι η Αριστερά με τους κοινωνικούς/πολιτικούς αγώνες και τις θυσίες των αγωνιστών της όλη την προηγούμενη ταραγμένη περίοδο είχε μεν βάλει τον σπόρο, δεν είχε όμως καν προβλέψει αυτό το ξέσπασμα, πόσο μάλλον να το είχε σχεδιάσει/προετοιμάσει.

Ετσι, εν πολλοίς ξεπεράστηκε από το αυθόρμητο και αναγκάστηκε να το ακολουθήσει. Η υπόλοιπη κοινωνία, κακά τα ψέματα, βρέθηκε αντιμέτωπη με την ενοχική απάθεια και παραίτησή της όταν πλέον ο κύκλος του αίματος είχε αρχίσει να σχηματίζεται εντός και εκτός Πολυτεχνείου. Οπως και να ’χε, πάντως, ιδιαίτερα έξω από το Πολυτεχνείο οι δεκάδες χιλιάδες κόσμου -στην πλειονότητά τους νέοι και νέες- που ήταν εκεί κατά το τριήμερο της εξέγερσης, εκ των πραγμάτων (με εξαίρεση τη φωνή του ραδιοσταθμού και τα συνθήματα των μεγαφώνων) δεν συντονίζονταν από καμία Συντονιστική ούτε από τους οργανωμένους της ποικιλώνυμης Αριστερός (ΑντιΕΦΕΕ/ΚΝΕ, ΡΦ και διάφορα αριστερίστικα γκρουπ). Αλλωστε και οι περισσότεροι αριστεροί -και δη από τους δρώντες εκτός Πολυτεχνείου- ήταν ανένταχτοι.


Ενα άλλο κομμάτι στο παζλ της λεγάμενης «γενιάς του Πολυτεχνείου» έχει αναδείξει ο πάντα ρηξικέλευθος Μϊμης Ανδρουλάκης (στέλεχος ΑντιΕΦΕΕ/ΚΝΕ, μέλος της Συντονιστικής Κατάληψης από τους τοπογράφους του ΕΜΠ), εντοπίζοντας και μια άλλη κατηγορία νέων της εποχής που έδρασαν τις μέρες της εξέγερσης του Νοέμβρη 73.

 Να τι έγραφε σχετικά στην εφημερίδα της ΚΝΕ «Ο Οδηγητής» (10/11/1983), σε άρθρο του για τα δέκα χρόνια από την επέτειο του Πολυτεχνείου: «Η άλλη όψη της γενιάς μας ήταν η μαζική αλλοτρίωση της εποχής. Ο τρόπος που παρέλυε τη θέληση. Ηταν τότε που “αναστέναζε” η Ελλάδα στα γήπεδα. Ηταν η ψυχολογία του “τίποτα δεν γίνεται”, “δεν θέλω μπλεξίματα”, “κοίτα τη δουλειά σου”... Η γενιά μας ήταν δύο γενιές. Η δική μας της αντιδικτατορικής αντίστασης, αρχικά ολιγάριθμη. Και η άλλη του “Υβ” (σ.σ.: Υβ Τριαντάφυλλος, Ελληνογάλλος ποδοσφαιριστής που έπαιξε στον Ολυμπιακό 1971-74), των “γιεγιέδων”, των καμικάζι ή αυτών που “κοίταζαν τη δουλειά τους”. Οι δυο γενιές έγιναν μία μόνο με το Πολυτεχνείο. Το 1971 στην πρώτη διαδήλωση ο κόσμος μας κοιτούσε αμήχανος, ή και κλειδαμπάρωνε την πόρτα, όταν μας κυνηγούσε η αστυνομία. Το 1973 άνοιγαν όλες οι πόρτες. Το 1970 ένα μεγάλο μέρος της γενιάς μας μας έβλεπε σαν “εξωγήινους” όσους “ανακατευόμασταν”. Το 1973 οι “καμικάζι”, οι “αδιάφοροι”, τρέχοντας με δαιμονιαία ταχύτητα, έσπαζαν το μπλόκο της αστυνομίας και έφερναν φάρμακα στο αποκλεισμένο Πολυτεχνείο. Και φυσικά, δεν έκαναν την “πλάκα” τους. Το ένοιωθαν».

Στο ίδιο άρθρο του ο Μ.Α. (όντας τότε μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ) εστίαζε και στις ιδεολογικοπολιτικές ψευδαισθήσεις της εν λόγω αντιστασιακής γενιάς, υπογραμμίζοντας ότι σημαδεύτηκε όχι μόνο από το «έπος του Βιετνάμ», αλλά και από το άδοξο τέλος της «κινέζικης “μορφωτικής” επανάστασης», την «τσεχοσλοβάκικη κρίση» και κυρίως τον «σεισμό του Γαλλικού Μάη του '68», σημειώνοντας χαρακτηριστικά:

«Πόσες ελπίδες και πόσες πελώριες αυταπάτες δεν έφερε ο Μάης εκείνος; Και τι δεν τραβήξαμε για να διαλύσουμε τις ψευδαισθήσεις εκείνων που φαντάζονταν ότι η Νομική και το Πολυτεχνείο δεν ήταν παρά ο καθυστερημένος ερχομός του ελληνικού “Μάη”. Οι φοιτητές της Σορβόννης το Μάη του '68 έγραφαν στους τοίχους “Ζητούμε το αδύνατο”, “Η φαντασία στην εξουσία”... Εμείς δεν ζητούσαμε το αδύνατο. Γράφαμε στους τοίχους “Κάτω η χούντα”, Έξω οι Αμερικάνοι”, “Ψωμί - παιδεία - ελευθερία”».

Παρεμπιπτόντως, ήταν αυτός ο ίδιος Μίμης Ανδρουλάκης που, όντας σπεσιαλίστας ατακαδόρος, σε κάποια (στρογγυλή) επετειακή μάζωξη 50-100 πρωτοκλασάτων στελεχών του ιστορικού φοιτητικού κινήματος και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, έριξε προς την ομήγυρη την ατάκα «Αυτό είναι το κόμμα μας!».
Δεν θυμάμαι ακριβώς πότε, αλλά νομίζω πως πρέπει να ήταν κάποια χρονιά μέσα στη δεύτερη διακυβέρνηση ΠΑΣΟΚ (1985-89), όταν ήδη από το 1981 είχε αρχίσει να παίζει το βιολί πως «η γενιά του Πολυτεχνείου ενσωματώθηκε στο σύστημα»...
Οπότε κι αν συνέβη πάντως, από την πλευρά μου ο υπογράφων αισθάνομαι την ανάγκη να εξομολογηθώ ότι αν το 1980, ενδεχομένως και με ενθουσιώδη διάθεση, μπορεί να εντασσόμουν στο εν λόγω κατά φαντασίαν «κόμμα», στα κατοπινά χρόνια και δη σήμερα δεν θα πέρναγα ούτε απέξω...

ΥΓ. L Ενδιαφέρον έχει και το γιατί επιλέχτηκε από τους φοιτητές η κατάληψη του Πολυτεχνείου (κι όχι κάποιας άλλης σχολής, π.χ. πάλι Νομική/Φιλοσοφική ή ΑΣΟΕΕ, ή ΦΜΣ) εκείνον τον εξεγερτικό Νοέμβρη του 1973. Πέραν του προφανούς, ότι δηλαδή το ΕΜΠ βόλευε χωροταξικά (κέντρο Αθήνας, πάνω στην οδό Πατησίων, μεγάλος προαύλιος χώρος με σχετικά υψηλή καγκελόφραξη), υπάρχει και μια άλλη λησμονημένη παράμετρος που σχεδόν ποτέ δεν αναφέρεται αν δεν με απατά η μνήμη μου, λοιπόν, την περίοδο εκείνη το Πολυτεχνείο ήδη τελούσε υπό φοιτητική κατάληψη!

Συγκεκριμένα, οι φοιτητές των τμημάτων Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανολόγων - Ηλεκτρολόγων (πιθανόν και Τοπογράφων) του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου είχαν προχωρήσει σε κατάληψη των σχολών τους διαμαρτυρόμενοι για υποβάθμιση των πτυχίων τους αν γινόταν κάποιου είδους εξίσωση με εκείνα του λεγάμενου «Μικρού Πολυτεχνείου», όπως διεκδικούσαν οι σπουδαστές και οι καθηγητές του εν λόγω εκπαιδευτικού ιδρύματος, που ήταν Ανώτερη (κι όχι Ανώτατη) Σχολή στεγαζόμενη στο νεοκλασικό κτίριο επί των οδών Πατησίων και Αγίου Μελετίου.

Ειδικότερα, από το «Μικρό Πολυτεχνείο» αποφοιτούσαν τότε οι λεγόμενοι υπομηχανικοί με τρεις ειδικότητες (πολιτικοί μηχανικοί, ηλεκτρολόγοι, μηχανολόγοι), που όμως δεν είχαν δικαίωμα υπογραφής/ ανάληψης έργου αντίστοιχου με των πτυχιούχων ΕΜΠ, καθώς ανάλογες ειδικότητες είχε και το Μετσόβιο. Ετσι, σπουδαστές και καθηγητές του «Μικρού» είχαν ξεκινήσει αγώνα με συνεχείς διαδηλώσεις για την αναβάθμισή του, στην οποία όμως αντιδρούσαν οι «θιγόμενοι» του Μετσόβιου. Τελικά, κάποια στιγμή ιδρύθηκαν τα Τεχνολογικά Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΤΕΙ) και το «Μικρό Πολυτεχνείο» έκλεισε τον κύκλο του...

ΥΓ. 2: Από τα παραλειπόμενα των πρώτων μεταπολιτευτικών επετειακών εκδηλώσεων για την εξέγερση του Πολυτεχνείου υπάρχουν και κάποια εντελώς ξεχασμένα, σχετικά με τα συνθήματα που ακούγονταν κατά τη διάρκεια της πορείας προς την αμερικανική πρεσβεία. Σ’ εκείνες, λοιπόν, τις ανεπανάληπτα μεγαλειώδεις σε όγκο και παλμό πρώτες πορείες (1974-75-76), το ΚΚΕδικο στρατόπεδο με τα πράγματι εντυπωσιακά σε μαζικότητα και οργάνωση/πειθαρχία μπλοκ του είχε να αντιμετωπίσει και μια συνθηματολογία που ουδόλως εξέφραζε την τότε ηγεσία του κόμματος.

* «Λαέ, ντροπή σου, για την εκλογή σου» και «Το Πολυτεχνείο ήταν η αρχή, θα 'ρθει κι η σειρά του Καραμανλή», που φώναζαν οι αριστεριστές (αλλά και πολύς ανοργάνωτος κόσμος από το μέγα πλήθος) στην πρώτη πορεία για την εξέγερση του Νοέμβρη 73 μετά τις βουλευτικές εκλογές του 1974 και τη νίκη του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

* «ΕΑΜ - ΕΛΑΣ - Πολυτεχνείο» και «Εμπρός στο δρόμο που χάραξε ο Νοέμβρης», που τα φώναζαν όχι μόνο οι αριστεριστές και το «ανώνυμο» πλήθος των διαδηλωτών, αλλά και «επιρροές» του ΚΚΕ, καθώς τα έβρισκαν αρκούντως «λογικά και επαναστατικά».
Ελα, όμως, που για την τότε κομματική ηγεσία (γραμματέας Χαρίλαος Φλωράκης) θεωρούνταν εκτός γραμμής! Γιατί; Πέραν του επικοινωνιακά προφανούς, ότι δηλαδή δεν ήθελαν να ταυτίζονται με τους αντικειμενικά -όπως έλεγαν- «χαφιεδοπροβοκάτορες» μαοϊκούς και άλλους αριστεριστές (τροτσκιστές κ.λπ.) που καπηλεύονταν, οι ¨βέβηλοι" όχι μόνο το Πολυτεχνείο αλλά και το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, υπήρχε και ουσιαστική εναντίωση πολιτικοϊδεολογικής φύσεως.
Συγκεκριμένα, στο ΚΚΕ θεωρούσαν τότε ότι η τετραήμερη εξέγερση του Νοέμβρη 73 δεν μπορεί να έχει αναλογίες με την παλλαϊκού χαρακτήρα τετράχρονη εποποιία της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης, που και νικηφόρα κατάληξη είχε αλλά και (κυρίως αυτό) τον αναμφισβήτητο ηγετικό και πρωταγωνιστικό ρόλο τον διαδραμάτισε το τιμημένο ΚΚΕ (σε αντίθεση με το Πολυτεχνείο, όπου τη σφραγίδα του έβαλε εν πολλοίς το αυθόρμητο στοιχείο).

Πάντως σε μεταγενέστερα χρόνια και καθώς συνεχιζόταν αμείωτη η προσπάθεια της «άρχουσας τάξης» ή αλλιώς της αντίδρασης (ακροδεξιάς μορφής κι όχι μόνο) να μειώσει και να σπιλώσει τις μνήμες και τους συμβολισμούς/μηνύματα του «Εδώ Πολυτεχνείο», επήλθε αλλαγή πλεύσης: ΚΚΕ/ΚΝΕ πλέον όχι μόνο βροντοφωνάζουν «ΕΑΜ - ΕΛΑΣ - Πολυτεχνείο» και «Εμπρός στο δρόμο που χάραξε ο Νοέμβρης», αλλά προσάρμοσαν αναλόγως και τις σχετικές κομματικές επεξεργασίες/ θέσεις μιλώντας για το νήμα που συνδέει τους αγώνες της γενιάς της Εθνικής Αντίστασης μ’ εκείνους της γενιάς του «1-1-4» και του 15% για την παιδεία και της γενιάς του Πολυτεχνείου.

«Εμπρός», λοιπόν, «στο δρόμο που χάραξε ο Νοέμβρης» και σε πείσμα όλων αυτών που στήνουν στο απόσπασμα συλλήβδην τους αγωνιστές της γενιάς του «Εδώ Πολυτεχνείο»!

ΣΗΜ.: Τα στοιχεία για τους διάφορους αριθμούς της εξέγερσης έχουν αντληθεί εν πολλοίς από ένα εξαίρετο και τεκμηριωμένο κείμενο με τίτλο «13 απαντήσεις στους αρνητές του Πολυτεχνείου» («Εθνος», 17/11/2013) του αγωνιστή συμφοιτητή μου στη Φιλοσοφική και συνοδοιπόρου δημοσιογράφου/αρχισυντάκτη στον «Ριζοσπάστη» Τάκη Κατσιμάρδου, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στο αντιδικτατορικό κίνημα, συνελήφθη και βασανίστηκε επί χούντας ως μέλος της ΚΝΕ/ΑντιΕΦΕΕ και αποφυλακίστηκε με τη μεταπολίτευση τον Ιούλιο του 1974.

Ο δημοσιογράφος Ζ. I. Καραβάς πήρε μέρος στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα και συμμετείχε στην κατάληψη/εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973 ως πρωτοετής φοιτητής της Φιλοσοφικής Αθήνας και πολιτικά ανένταχτος στην Αριστερά, ενώ μεταπολιτευτικά εντάχθηκε σε ΚΝΕ/ΚΚΕ απ’ όπου αποχώρησε τον Μάρτη του 1991, παραμένοντας έκτοτε ανένταχτος αριστερός

Πολυτεχνείο 1973,

Η γκάμα των κοινωνικών και πολιτικών προταγμάτων στην έντυπη και προφορική ρητορική της εξέγερσης σε μια αρμονική συνύπαρξη τάσεων, ρευμάτων και «αντοχών» του καθενός

Της Βασιλικής Λάζου, Ιστορικού, διδάσκουσας τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, - Documento

Tις ημέρες του Πολυτεχνείου και αμέσως μετά κυκλοφόρησαν εκατοντάδες τρικ (σε χιλιάδες αντίτυπα) και προκηρύξεις, χειρόγραφες και πολυγραφημένες, ακούστηκαν δεκάδες συνθήματα που μετέδιδαν το αγωνιστικό κάλεσμα των φοιτητών και μετέφεραν τα μηνύματα του ξεσηκωμού ενάντια στη χούντα.

Η συνθηματολογία των τρικ/προκηρύξεων (πολύ περισσότερο των φωνητικών, συνθήματα που ήταν σχετικά ανεξέλεγκτα) κάλυπτε μια εξαιρετικά ευρεία πολιτική γκάμα. Από «ακραία», «υπερεπαναστατικά» και «λυσσασμένα» μέχρι «λογικά», «συμβιβαστικά» ή «συμβιβασμένα» ανάλογα με την πολιτική άποψη των ομάδων και σχηματισμών που δρούσαν στον χώρο.
Πάντα όμως αντιχουντικά/δημοκρατικά και με κοινωνικά προτάγματα, «όσο άντεχε ο καθένας». Αποτύπωναν το αιώνιο δίλημμα «όλα τώρα» ή «βήμα βήμα». Ευθύς αντιαμερικανισμός («Εξω οι ΗΠΑ» ήταν εμβληματικά γραμμένο στην κολόνα της πύλης) ή στόχευση στον αντιπρόσωπο του εχθρού, την αμερικανοκίνητη χούντα; Το αίτημα θα είναι σοσιαλισμός ή δημοκρατία «απλώς».

Χαρακτηριστικό είναι ότι όλα αυτά συνυπήρξαν σχεδόν αρμονικά, χωρίς εσωτερικές συγκρούσεις. Αλλά με περίτεχνους «ενωτικούς» διαξιφισμούς στις γενικές συνελεύσεις και στα αμφιθέατρα όπου έκαστος προσπαθούσε να κερδίσει με το μέρος του τις πολυθρύλητες «μάζες» τις οποίες ήξερε μόνο από τα επαναστατικά εγχειρίδια.

Και αυτή η «ειρηνική συνύπαρξη» φιλοσοβιετικών κομμουνιστών, μαοϊκών, τροτσκιστών, φιλοευρωπαίων σοσιαλδημοκρατών (ακόμη και τρομαγμένων μικροαστών που λίγες ώρες αργότερα θα άνοιγαν τις πόρτες τους για να προσφέρουν καταφύγιο στα κυνηγημένα παιδιά που είχαν πιστέψει ότι θα έκαναν την πρώτη νικηφόρα αυθεντική λαϊκή εξέγερση) είναι το χαρακτηριστικό όχι μόνο του τριημέρου αλλά ολόκληρης της ύστερης περιόδου του αντιδικτατορικού αγώνα.


Από την πρώτη μέρα, Τετάρτη 14 Νοεμβρίου, οι φοιτητές γεμίζουν με προκηρύξεις και επιγραφές τα λεωφορεία και τα τρόλεϊ που μεταφέρουν παντού στην Αθήνα τα συνθήματα του αγώνα

Μέσα από πρωτοβουλιακά, ευφάνταστα συνθήματα το φοιτητικό κίνημα συνδέεται με τις γενικότερες οικονομικές και πολιτικές διεκδικήσεις. Ετσι ακούγεται συνεχώς το σύνθημα «Ψωμί - παιδεία - ελευθερία». 
Την ίδια στιγμή προσδιορίζεται και η κοινωνική βάση του κινήματος με το σύνθημα «Εργάτες, αγρότες, φοιτητές» ενώ τονίζεται το στοιχείο της εξαθλίωσης του λαού «Λαέ, πεινάς, γιατί δεν πολεμάς;».

Παράλληλα ζητείται όχι μόνο η συμπαράσταση του λαού αλλά η ενεργότερη συμμετοχή του με τα συνθήματα «Λαέ, πολέμα, σου πίνουνε το αίμα» και «Λαέ, ξεκίνα, πεθαίνεις απ' την πείνα». Γενικά συνθήματα ενάντια στη δικτατορία «Κάτω ο Παπαδόπουλος», «Κάτω η χούντα», «Δεν περνάει ο φασισμός» γίνονται πιο μαχητικά; «Θάνατος στον τύραννο», «Η χούντα στο απόσπασμα», «Θάνατος στον φασισμό». Ενάντια στα όργανα της χουντικής καταπίεσης κυριαρχεί το σύνθημα «ΕΣΑ - Ες Ες - βασανιστές».


Συνθήματα όπως «Εξω οι Αμερικανοί» και «Εξω από το ΝΑΤΟ» εκφράζουν την αντιιμπεριαλιστική πάλη ενώ το σύνθημα «Ταϊλάνδη» απηχεί την επικαιρότητα του παγκόσμιου κινήματος. (Η εξέγερση στην πρωτεύουσα της Ταϊλάνδης Μπανγκόκ δεκαέξι χρόνια μετά το πραξικόπημα στα μέσα Οκτώβρη με τους φοιτητές στην πρώτη γραμμή είχε αναγκάσει τον στρατό να κάνει στην άκρη ανοίγοντας τον δρόμο για μια δημοκρατία.)
Μέσα σε ένα κλίμα αγωνιστικής διάθεσης και ενθουσιασμού οι τοίχοι του Πολυτεχνείου πλημμυρίζουν συνθήματα ολοένα μαχητικότερα: «Λαέ, λαέ, ή τώρα ή ποτέ», «Απόψε πεθαίνει ο φασισμός», «Εξη χρόνια αρκετά, δε θα γίνουνε επτά», «Απόψε θα κάνει ξαστεριά», «Απόψε θα γίνει Ταϊλάνδη».

Την επομένη, Πέμπτη 15 Νοεμβρίου, καθώς ο κόσμος αρχίζει να συγκεντρώνεται έξω από το Πολυτεχνείο παρά τα εμπόδια και τις απαγορεύσεις της αστυνομίας τα συνθήματα ρίχνουν το βάρος τους σε προτροπές προς τους συγκεντρωμένους. Κυριαρχεί το «Λαέ, σπάσε τον κλοιό». Οταν ξεσπούν επεισόδια με την αστυνομία στους γύρω δρόμους μέσα από το Πολυτεχνείο φωνάζουν «Κάτω τα χέρια από το λαό» και «ΕΣΑ, Ες Ες, βασανιστές».
Βγαίνουν από τον πολύγραφο και κυκλοφορούν πολλές διακηρύξεις της Συντονιστικής Επιτροπής που μοιράστηκαν στο συγκεντρωμένο πλήθος. Συνεχίζει ωστόσο να κυριαρχεί η χειρόγραφη προκήρυξη καθώς εκατοντάδες φοιτητές γράφουν συνθήματα ασταμάτητα

Ακούγονται συνθήματα με εργατικό χαρακτήρα όπως «Εργάτες - αγρότες - φοιτητές», «Απεργία γενική», «Κάτω το κεφάλαιο», «Ο λαός πεινάει, απόψε θα σας φάει», «Συνέλευση εργατική». Υστερα από εργατική συνέλευση η οποία πραγματοποιείται στο κτίριο Γκίνη συντάσσεται και κυκλοφορεί διακήρυξη από την οποία σταχυολογούμε:


«Ο χαρακτήρας του σημερινού αγώνα, που ξεκινώντας από τους φοιτητές αγκαλιάζει τώρα όλο το λαό. Είναι αγώνας, τόσο ενάντια στη στρατιωτική δικτατορία όσο και στα ξένα και ντόπια μονοπώλια που τη στηρίζουν. Είνε αγώνας για το πέρασμα της εξουσίας στο λαό. Θεωρώντας το καταληφθέν από τους φοιτητές και εργαζόμενους Πολυτεχνείο, σαν την πραγματική βάση του αγώνα μας αυτή τη στιγμή, προτείνουμε τη διατήρηση της κατάληψής του και ταυτόχρονα τη δημιουργία μεικτών επιτροπών, φοιτητικών - εργατικών, για να μεταφέρουν το μήνυμα του αγώνα στους χώρους συγκέντρωσης των οικοδόμων, στα εργοστάσια, στη σημερινή συγκέντρωση των Μεγαριτών».

Η διακήρυξη τελείωνε με τα συνθήματα «Κάτω ο τιμάριθμος», «Κάτω η χούντα», «Εργοστασιακές επιτροπές», «Εξω οι Αμερικάνοι», «Ο λαός στους δρόμους», «Εργάτες - Αγρότες - Φοιτητές, Ενιαίο Μέτωπο Δράσης».


Η μαρτυρία του μαθητή τότε Αλέξανδρου Ασωνίτη από το Αιγάλεω που βρέθηκε έξω από το Πολυτεχνείο τις ημέρες της εξέγερσης δείχνει τον τρόπο με τον οποίο έφταναν στο συγκεντρωμένο πλήθος και διαδίδονταν τα συνθήματα:

«Το απόγευμα της Παρασκευής, 16 Νοεμβρίου 1973, μπροστά απ’ το Πολυτεχνείο, εκατοντάδες άνθρωποι κάθε ηλικίας, άντρες και γυναίκες καθισμένοι οκλαδόν ή στα γόνατα, φώναζαν συνθήματα, τραγούδαγαν τα τραγούδια (“Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί”, “Ξαστεριά”, “Σώπα όπου να ’ναι θα σημάνουν οι καμπάνες” κ.ά.) που έπαιζε ο σταθμός του Πολυτεχνείου και ακούγονταν έξω με μεγάφωνα, κι έκαναν πανομοιότυπες κινήσεις: έπαιρναν από τον μπροστινό ή τον διπλανό τους ένα χειρόγραφο-προκήρυξη, το διάβαζαν και το έδιναν στον πλαϊνό τους ή το πέρναγαν πίσω.

Οι εξεγερμένοι που ήταν κλεισμένοι στο Πολυτεχνείο έγραφαν συνεχώς συνθήματα σε τετράδια ή σε κομμάτια χαρτιού, τα έδιναν στην πρώτη σειρά των συγκεντρωμένων και χέρι χέρι έφταναν σε όλους.

Ο καιρός ήταν καλός, η Πατησίων φαινόταν πιο φωταγωγημένη από συνήθως, κι η αστυνομία, μπροστά από το “Μινιόν" φαινόταν αδιάφορη.
Δυο φοιτητές με μαλλιά, γένια και ανοιχτόχρωμα πουκάμισα, σκαρφαλωμένοι δίπλα ακριβώς από τη δεξιά, όπως βλέπουμε, κολόνα της πύλης, κάθε φορά που έγραφαν ένα σύνθημα, σταμάταγαν και φώναζαν σηκώνοντας τη γροθιά τους: “Εδώ είν' το Μεσολόγγι - εδώ είν’ το Μεσολόγγι".

Στην ανάπαυλα, έπιναν γάλα από πλαστικά μπουκάλια με σκληρό ασημόχαρτο για καπάκι και λεπτές οριζόντιες ρίγες Η απελευθέρωση απ’ τη χούντα φαινόταν θέμα λίγων ωρών, αν δεν είχε επέλθει ήδη και, απλώς, οι συγκεντρωμένοι δεν το είχαν μάθει ακόμα. Γιόρταζαν πρόωρα κι ανύποπτα την ελευθερία, μεταξύ τους κι εμείς, μαθητές της τετάρτης γυμνασίου που είχαμε έρθει σκαστοί από το Αιγάλεω.

Μερικές από τις προκηρύξεις, αντί να τις μοιράσω, τις έχωσα μέσα απ’ την μπλούζα μου και τις φύλαξα Οι προκηρύξεις, εννιά χειρόγραφες και μία πολυγραφημένη, αποδίδουν, με τόνους, πνεύματα και περισπωμένες, την αισιοδοξία τη χαρά και τη μαχητικότητα των εξεγερμέ-νω\. που δυστυχώς όμως ήταν αδύνατο να νικήσουν τα τανκς, λίγες ώρες αργότερα, και να σώσουν τη χώρα (...)» [δημοσιεύτηκε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», 14 Νοεμβρι ου 20101

Aπό τις δεκάδες προκηρύξεις που κυκλοφόρησαν αυτή της Συντονιστικής Επιτροπής στις 16 Νοεμβρίου συνοψίζει με ενωτικό τρόπο τις βασικές θέσεις του πολιτικού αγώνα των φοιτητών και των εργαζομένων που κλείστηκαν στο Πολυτεχνείο απευθύνοντας παράλληλα έκκληση για στράτευση.

«Οι φοιτητές απ’ όλες τις σχολές στη διάρκεια του φοιτητικού κινήματος συνειδητοποιήσαμε,πως τα προβλήματά μας, σχετικά με τον εκδημοκρατισμό της Παιδείας και τη λειτουργία του Εκπαιδευτικού συστήματος, δεν λύνονται χωρίς την αλλαγή της συγκεκριμένης πολιτικής καταστάσεως. 
Αρχίζοντας έτσι πολιτικό αγώνα οι φοιτητές και οι Ελληνες εργαζόμενοι, που κλείστηκαν στο Πολυτεχνείο, ξεκαθαρίζουν τις θέσεις τους και καλούν τον ελληνικό λαό να συσπειρωθεί γύρω τους και ν’ αγωνισθεί μαζί τους ως την τελική νίκη. 

1. Πρωταρχική προϋπόθεση για την επίλυση όλων των λαϊκών προβλημάτων θεωρούμε την άμεση παύση του τυραννικού καθεστώτος της Χούντας και την παράλληλη εγκαθίδρυση της λαϊκής κυριαρχίας. 

2. Η εγκαθίδρυση της λαϊκής κυριαρχίας συνδέεται αναπόσπαστα με την εθνική ανεξαρτησία από τα ξένα συμφέροντα, που χρόνια στήριζαν την τυραννία στη χώρα μας. Η πλατιά κινητοποίηση του Ελληνικού λαού κι η εκδήλωση συμπαράστασης απ’ όλες τις γωνίες της Ελλάδας είναι η καλύτερη απάντηση σε όσους επεχείρησαν να μας δυσφημήσουν.

Ελληνικέ λαέ, ο αγώνας γύρω από τη λαϊκή κυριαρχία και την εθνική ανεξαρτησία σήμερα συνίσταται στις άμεσες μαζικές διεκδικήσεις, στα οικονομικά, επαγγελματικά και κοινωνικά σου προβλήματα με απεργιακούς αγώνες, με μαζικές κινητοποιήσεις, με συλλαλητήρια, με προοπτική τη γενική απεργία για την ανατροπή της Δικτατορίας. Η παρουσία μας εδώ αποτελεί κέντρο συσπείρωσης, κινητοποίησης και μαζικοποίησης του λαϊκού αγώνα. Όλοι ενωμένοι στον αγώνα για τη δημοκρατία και την εθνική ανεξαρτησία».

Το μπαράζ της ενημέρωσης και της διαφώτισης της κοινής γνώμης για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου συνεχίστηκε και μετά την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης.
Προκηρύξεις, δημοσιεύματα, άρθρα, βιβλιαράκια κυκλοφόρησαν παράνομα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό με αναλύσεις για το ή συνέβη και προτροπές για τη συνέχιση της αντιδικτατορικής πάλης.

Πολυτεχνείο 1973,

Ιωαννίδης απολύει Παπαδόπουλο: «Εχετε υποβάλει την παραίτησίν σας εσείς, ο κ. Αντιπρόεδρος και η κυβέρνησις Μαρκεζίνη. Τας εξελίξεις θα τις παρακολουθήσετε από της τηλεοράσεως»

Επιμέλεια Βασιλική Λάζου, Ιστορικός, διδάσκουσα τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ -Hothistory

O αγώνας ενάντια στη χούντα περιλάμβανε εκτός από παράνομες, αυστηρής συνωμοτικότητας οργανώσεις και συλλογικότητες χωρίς άμεση αναφορά στα παραδοσιακά κόμματα.

Οι σύλλογοι αυτοί υιοθετούσαν οργανωτικά πιο ευέλικτη δομή και κινούνταν στα όρια μεταξύ κάποιας νομιμότητας λόγω της άτυπης φυσιογνωμίας τους και των παράνομων αντιδικτατορικών δράσεων.
Πίσω από νόμιμες διεκδικήσεις ή από πολιτιστικές δραστηριότητες υποκρύπτονταν πολιτικά και ριζοσπαστικά αιτήματα.
Η διάδραση και η ώσμωση πολλών και ετερόκλητων οργανώσεων συγκρότησαν το μαζικό φοιτητικό αντιδικτατορικό κίνημα. Απόρρητο σημείωμα της Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφάλειας της Υπηρεσίας Πληροφοριών προς τη Διεύθυνση Εθνικής Ασφαλείας του υπουργείου Δημόσιας Τάξης καταγράφει τον τρόπο με τον οποίο η χούντα παρακολουθούσε τη δραστηριότητα συλλόγων όπως η Ελληνοευρωπάίκή Κίνηση Νέων.

Λαμβάνομεν την τιμήν, εις εκτέλεσιν της ύπερθεν Υμετέρας Διαταγής, να αναφέρωμεν τα κάτωθι εν σχέσει με την εν θέματι Κίνησιν:

Α) Λειτουργεί δυνάμει της υπ' αριθ. 885/70 Αποφάσεως Πρωτοδικείου Αθηνών. Αρχικώς διετήρει γραφεία επί της οδού Ηλία Ρογκάκου 21 και ήδη επί της οδού Γιάννη Σταθά έναντι αριθμού 18.

Β) Διοικείται υπό 9μελούς Δ.Σ. αποτελουμένου εκ των κάτωθι [...]

Αφού παρατίθενται τα ονόματα των εννέα μελών του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΙΝ το έγγραφο συνεχίζει:

Απαντες οι ανωτέρω δεν έχουν παράσχει αφορμήν από αντεθνικής πλευράς και φέρονται ως εμφορούμενοι υπό υγιών κοινωνικών φρονημάτων.

Γ) Ο αριθμός των εγγεγραμμένων μελών σήμερον υπολογίζεται εις 80 περίπου, των δε ενεργών δεν υπερβαίνει τους 20-30.

Δ) Τα μέλη συναντώνται εις τα γραφεία της Κινήσεως, ένθα και αναπτύσσονται υπό ειδικών ομιλητών διάφορα θέματα. Ε) Η δραστηριότης του σωματείου παρακολουθείται προς τον σκοπόν συγκεντρώσεως στοιχείων ικανών ίνα αποδείξωσι την εκτροπήν του εκ των καταστατικών του σκοπών διά τα περαιτέρω. Η καθόλου όμως δραστηριότης του είναι λίαν μελετημένη προς αποφυγήν ακριβώς της διαλύσεως του σωματείου.

ΣΤ) Το Δ.Σ. ας συνεδρίασίν του απεφάσισεν όπως κινήται αυστηρώς εντός των πλαισίων των Νόμων προς αποφυγήν διαλύσεως του σωματείου. Πάσα ενέργεια, ανακοίνωσις, δημοσίευσις κ.λπ. εξετάζεται προηγουμένως σχολαστικούς εάν εμπίπτη ή ου εις τον Νόμον.

Ζ) Το Ενημερωτικόν Δελτίον του εξεδόθη άπαξ και δεν τυγχάνει γνωστόν εάν και πότε θα καταστή δυνατόν να κυκλοφορήση και έτερον. ··


Κορυφαία εκδήλωση της φοιτητικής αντιδικτατορικής δράσης αποτελούν τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Σήμα της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών με υπογραφή του αστυνομικού διευθυντή Δημητρίου Καραγιαννόπουλου προς τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο στις 14 Νοεμβρίου 1973 αναφέρει σχετικά με τη συγκέντρωση:

 
Εν συνεχεία της υπ’ αριθ. 112 από 14-11-73 ομοίας, αναφέρομεν ότι από 20.30 ώρας οι αναρχικοί παρεβίασαν τας ησφαλισμένας αίθουσας του ιδρύματος, παρέλαβον φωτογραφίας του κ. Προέδρου της Δημοκρατίας, τας οποίας και κατέστρεφον ενώπιον του κοινού. 

Παρέλαβον πυροσβεστήρας τους οποίους μετέφερον εις την είσοδον της οδού Πατησίων προς αντιμετώπισιν τυχόν επιθέσεως. Διά της υπ' αριθ. 611939 τηλεφωνικής συσκευής, του θυρωρείου, πραγματοποιούν συνδιαλέξεις με το εξωτερικόν (BBC - Παρίσι κ,λπ.) και αναφέρουν ότι 20.000 σπουδασταί κατέλαβον τον κέντρον των Αθηνών και ελέγχουν την κατάστασιν. Εις ετέρας τηλεφωνικός συνδιαλέξεις εμφανίζονται ως «Επαναστατική Κυβέρνηση Ελλάδας». 
Παραλλήλως εφωταγώγησαν το κτίριον και ανήρτησαν σημαίας, τας οποίας αφήρεσαν εκ της αποθήκης του ιδρύματος. Η αυτή κατάστασις συνεχίζεται. 

Σήμα της Γενικής Ασφάλειας την επόμενη ημέρα (15 Νοεμβρίου 1973) περιγράφει τη γενική εικόνα της φοιτητικής συγκέντρωσης στον χώρο του Πολυτεχνείου ως εξής:

 
1. Η συγκέντρωσις είναι παμφοιτητική με συμμετοχήν και μαθητών.

2. Συμετέχει αριθμός εργατών ανερχομένων εις (200) περίπου. Ούτοι κατά την διάρκειαν της νυκτός 14-15/11/73 κατέλαβον την αίθουσαν του αμφιθεάτρου της αρχιτεκτονικής σχολής STOP. Παρά δυναμικών στοιχείων επροτάθη ως δεύτερον βήμα να οργανωθή η κατάληψις εργοστασίων. Εθεωρήθη η ενέργεια αύτη ως μη ανταποκρινόμενη ας τας σημερινός δυνατότητας. STOP. Απεφασίοθη η πραγμα-τοποίησις στάσεων εργασίας και απεργειών.

3. Εχουν συγκροτηθή ομάδες περιφρουρήσεως και αυτοαμύνης. STOP. Εκτελούνται βάρδιαι.

4. Υπάρχει επάρκεια τροφίμων. Το μαγειρείον και η λέσχη ελειτούργησαν καθ’ όλην την διάρκειαν της νυκτός και εισήχθη ποσότης τροφίμων.

5. Αναφέρονται συνθήματα έχοντα περιεχόμενον «αντιχουντικόν» και «δημοκρατικόν». STOP. Αποκρύβονται τα καθαρώς αναρχικά STOP. Αναφέρεται ότι υπάρχουν προβλήματα μεταξύ των συγκεντρωθέντων αλλά ότι ελήφθη απόφασις να προχωρήσουν ενωμένοι.

6. Θα συνεχισθή η κατάληψις των κτιρίων του ΕΜΠ STOP. Οι τοίχοι των κτιρίων του ΕΜΠ έχουν καλυφθεί διά της αναγραφής συνθημάτων.

Παραπάνω παρουσιάζεται η μεταχρονολογημένη αίτηση της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών προς την ΑΣΔΕΝ για ενισχύσεις προς «καταστολή των ταραχών» στο Πολυτεχνείο. Οπως διαφαίνεται στο πάνω δεξιά μέρος του εγγράφου, συντάχθηκε μία ημέρα μετά την εισβολή. Υπογράφεται από τον διευθυντή της Αστυνομίας Αθηνών Λουκά Χριστολουκά:

1       Ως γνωστόν από 3ημέρου 1.000 και πλέον φοιτηταί και αναρχικά στοιχεία έχουν καταβάλει (sic!) το Πολυτεχνείον Αθηνών και διά του εγκατεστημένου εν αυτώ παρανόμου Ρ/Σ [Ραδιοφωνικού Σταθμού] και άλλων εκδηλώσεων καλούν τον λαόν εις διέγεριν και επανάστασιν κατά της νομίμου εξουσίας.

2. Σήμερον ενισχυθέντες ούτοι υπό πλήθους ανερχομένου εις (10.000) δέκα χιλιάδας και πλέον άτομα κατέλαβον το κέντρον της Πρωτευούσης και προβαίνουν εις καταστροφάς και εμπρησμούς καταστημάτων και συγκοινωνιακών μέσων, εις ενόπλους επιθέσεις κατά δημοσίων καταστημάτων και αστυνομικών οργάνων ως και ετέρας ενέργειας στρεφομένας κατά της ζωής και περιουσίας των πολιτών.

3. Επειδή: α) υφίσταται κίνδυνος περαιτέρω διασαλεύσεως της τάξεως με απροβλέπτους δυσμενείς επιπτώσεις επί της δημοσίας τάξεως, με απροβλέπτους δυσμενείς επιπτώσεις επί της δημοσίας τάξεως και ασφαλείας και β) διά εις την διάθεσιν ημών υπαρχούσης αστυνομικής δυνάμεως παρά την ενίσχυσιν της Χωροφυλακής δεν καθίσταται δυνατή η εμπέδωσις της δημοσίας τάξεως και ασφαλείας, παρακαλούμεν όπως συμφώνως τω υπ’ αριθ. 341 κανονισμώ της εν ταις πόλεσι και φρουρίοις υπηρεσίας των Στρατευμάτων κυρωθέντι διά του υιίαριθ. 4/8/949 Β.Δ. παράσχητε ημιν την δέουσαν ενίσχυσιν. ··

Ιδιόχειρο σημείωμα του αρχηγού της Αστυνομίας Ν. Δασκαλόπουλου για το σχέδιο «Κεραυνός» με ημερομηνία 17 Νοεμβρίου και ώρα 05.50 καθορίζει το σχέδιο της επέμβασης του στρατού που έχει τεθεί σε μερική επιφυλακή/

521 ΤΝΠ IMA εις στρατιωτικών Σχολήν Ευελπίδων.

Λόχος 521 ΤΙ1.Ν. εις στρατώνας Χωροφυλακής Μακρυγιάννη. Λόχος 572 Τ.Π. επί ερπυστριοφόρων εις 951 Λ. ΕΣΑ και 572 ας κτίριον Ο.Τ.Ε. Διμοιρία Κ.Ι.Θ εις Ε.Ι.ΡΤ Ζαπείου. 2ον Σ.Α.Λ. (Σχολή Αξιωματικών εις στρατώνα Αυξεντίου. Διαπίστωσις αδυναμίας. Ερρίφθησαν πολλαί ριπαί εις τον αέρα και άσκοποι πυροβολισμοί προς εκφοβισμόν με δυσμενείς επιπτώσεις. 

Μόλις οκτώ ημέρες μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου στις 25 Νοεμβρίου 1973 ο δικτάτορας Γ. Παπαδόπουλος «απολύθηκε» «απαιτήσει των ενόπλων δυνάμεων».
Το σημείωμα που του έστειλε η «επαναστατική επιτροπή» υπό τον νέο ισχυρό άνδρα του καθεστώτος Δ. Ιωαννίδη
 

Εχετε υποβάλει την παραίτησίν σας εσείς, ο κ. Αντιπρόεδρος και η κυβέρνησις Μαρκεζίνη. Τας
εξελίξεις θα τις παρακολουθήσετε από της τηλεοράσεως. Θα διαφυλαχθή το κύρος σας ως και της οικογένειας σας.


Η αντίσταση στη χούντα δεν τερματίστηκε με τη βίαιη καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Παρόλο που οι παράνομες αντιδικτατορικές -ή ακόμη και οι νόμιμες - οργανώσεις δέχτηκαν γερό πλήγμα.

 Εκθεση ένορκης εξέτασης μάρτυρα που υπηρετούσε στην Υπηρεσία Πνευματικής Κινήσεως της Γενικής Ασφαλείας Αθηνών αναφέρεται στην «έκνομη δραστηριότητα των παράνομων κομμουνιστικών οργανώσεων ΚΝΕ - ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ στον φοιτητικό χώρο. 

Υπηρετώ εις την Υποδ/νσιν Γενικής Ασφαλείας Αθηνών και ειδικώτερον εις την Υπηρεσίαν Πνευματικής Κινήσεως. Από του έτους 1972 το ΚΚΕ εκμεταλλευθέν τας, υπό της Εθνικής Κυβερνήσεως, παρασχεθείσας συνδικαλιστικάς ελευθερίας, εις τον φοιτητικόν χώρον, εξέτρεψεν τον φοιτητικόν συνδικαλισμόν εις πολιτικόν κίνημα. 

Εφαρμόζον εν προκειμένω την μετωπικήν τακτικήν, συνέστησε την μετωπικήν οργάνωσιν «ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ», ην εστελέχωσε διά νεολαίων του κομμουνιστικού κόμματος μέσω των οποίων διωχέτευε την γραμμήν του. 

Προς τελέσφορον πραγμάτωσιν του επιδιωκώμενου σκοπού προήλθεν εις την συγκρότησιν παρανόμου εκδοτικού μηχανισμού, δι’ ου εξετυπούντο, το δημοσιογραφικόν της όργανον «ΠΑΝΣΠΟΥΔΑΣΤΙΚΗ» και πληθύς ετέρων παρανόμων εντύπων με εμπρηστικά - αντεθνικά συνθήματα, άτινα έδημιοΰργησαν εις τον Φοιτητικόν χώρον κλίμα Επαναστατικής διαθέσεως επί σοβαρωτάτη Εθνική ζημία. 

Ούτω μερίς φοιτητών υπήκουσα εις τα εμπρηστικά συνθήματα του ΚΚΕ και των οργανώσεών του «ΚΝΕ - ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ» προήλθεν εις την κατάληψιν της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τον Φεβρουάριον 1973, ως και εις την δημιουργίαν οχλοκρατικών συγκεντρώσεων και διαδηλώσεων εις τα ΑΕΙ. 

Αποκορύφωμα της ούτω πως δημιουργηθείσης οχλοκρατικής διαθέσεως υπήρξαν τα αιματηρά γεγονότα της 16-17 Νοεμβρίου 1973, καθ’ α κομμουνισταί και έτερα εξτρεμιστικά στοιχεία προέβησαν εις την καταστροφήν των κτιριακών εγκαταστάσεων του Ε.Μ. Πολυτεχνείου, ελεηλάτησαν επιστημονικά όργανα μεγάλης αξίας, ενέπρησαν καταστήματα, αυτοκίνητα, περίπτερα και γενικώς προήλθον εις βανδαλιστικάς πράξεις, άλως ανεπιτρέπτους διά φοιτητάς.

Το ΚΚΕ και οργανώσεις του, καθ’ α προκύπτει εκ των διασπαρέντων παρανόμων εντύπων και πληροφοριών της υπηρεσίας μου είχε προσχεδιάσει και προγραμματίσει νέον κύκλον αναρχικών εκδηλώσεων ες τον χώρον της σπουδαζούσης νεολαίας διά το 4ήμερον 17 έως 20 παρελθόντος Φεβρουάριου, αι οποίαι οχλοκρατικοί εκδηλώσεις εματαιώθησαν χάρις εις την έγκαιρον εξάρθρωσιν και σύλληψιν των ηγετικών στελεχών του κλιμακίου του ΚΚΕ και των οργανώσεών του. 

Καθ’ α γνωρίζω εκ πληροφοριών, θετικών διαπιστώσεων και παρακολουθήσεως μεταξύ των αναπτυξάντων δραστηριότητα εις τα πλαίσια ιδία της οργανώσεως ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ συγκαταλέγονται και τα εξής άτομα [ακολουθούν 73 ονόματα],

Ερώτησις: Δύνασαι να καταθέσης συγκεκριμένη δραστηριότητα δι’ ένα έκαστον των ανωτέρω αναψερομένων ατόμων; 

Απόκρισις: Καθ’ α γνωρίζω η δραστηριότης των ανωτέρω συνίστατο εις την συμμετοχήν των εις φοιτητικός οχλοκρατικός εκδηλώσεις, καθ’ ας ανεφώνουν συνθήματα, άτινα διωχέρευε η ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ διά των παρανόμων αυτής εντύπων εις την παραλαβήν εξ ετέρων ωργανωμένων μελών ος τας οργανώσεις ΚΝΕ - ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ ή διά της ταχυδρομικής οδού των υπό των οργανώσεων εκδιδομένων παράνομων εντύπων και αι συναντήσεις των μετά διαφόρων ωργανωμένων εις τας ως είρηται οργανώσεις. 
Πέρα των ανωτέρω δι’ ένα έκαστον τούτων δεν δύναμαι να καταθέσω συγκεκριμένα στοιχεία ενοχής του εις τα πλαίσια των οργανώσεων ΚΝΕ - ΑΝΤΙ/ΕΦΕΕ. 

Πολυτεχνείο 1973,

Του Γιάννη Κοροβέση, μέλους της Συντονιστικής Επιτροπής Κατάληψης του Πολυτεχνείου. Hothistory

Οταν οι μνήμες επανέρχονται επιμένουν και βασανίζουν ενοχλητικά τα γιατί και πώς φτάσαμε έως τη λαϊκή εξέγερση του Πολυτεχνείου. Γιατί πήραν αυτή την κατεύθυνση τα γεγονότα; Πού βρέθηκε όλο αυτό το παλλαϊκό ποτάμι ηρωισμού;
Μα ο λαός δεν ήταν πριν από λίγες μέρες ταπεινός και συμβιβασμένος με το χουντικό καθεστώς; Πόσοι ήταν αυτοί που περίμεναν «έτοιμοι από καιρό» για την εξέγερση;
Η θυσία των παιδιών ήταν μια αυθόρμητη, ίσως και «ανόητη» πράξη χωρίς πολιτικό κίνητρο, χωρίς γνώση και προοπτική;

Τα ερωτήματα είναι πολλά και πιεστικά όχι μόνο για τους ιστορικούς αλλά και για όλους εμάς που ζήσαμε και πρωτοστατήσαμε τις ημέρες του Νοέμβρη.


Οι συνωμοσιολόγοι έχουν καταλήξει από καιρό, ίσως ακόμη και από την επόμενη μέρα του Πολυτεχνείου, ότι τα γεγονότα τα προετοίμασε η χούντα του Ιωαννίδη εναντίον της χούντας του Παπαδόπουλου για τη μεγάλη προδοσία της Κύπρου. Η αμερικανική CIA έβαλε το χέρι της.
Η Τουρκία το γνώριζε και ετοίμασε την πολεμική της μηχανή εναντίον της Κύπρου για τη διχοτόμηση. Και θύματα -πάντα αθώα και άδολα- οι φοιτητές του Πολυτεχνείου και οι μαθητές των σχολείων, ο λαός της Αθήνας που κατέβηκε απροετοίμαστος στη σύγκρουση.
Πιαστήκαμε κορόιδα σε μια καλοστημένη παγίδα, χωρίς να υποψιαστούμε τι ετοίμαζαν η χούντα και ο Κίσινγκερ για να αιματοκυλίσουν το αντιφασιστικό κίνημα και να δικαιολογήσουν ένα ακόμη πραξικόπημα και μία ακόμα προδοσία· της διχοτόμησης;

Ας μη νομίζουμε ότι το σενάριο συνωμοσίας που περιγράφω δεν έγινε πειστικό. Ακόμη και σήμερα δουλεύει και σε ένα κομμάτι της Αριστεράς γίνεται πιστευτό σαν πιθανή εξήγηση των γεγονότων του Νοέμβρη.
Αναγκαστικά λοιπόν 46 χρόνια μετά τη λαϊκή εξέγερση του Πολυτεχνείου επανακάμπτουν σαν ερινύες σ’ αυτούς που μαρτύρησαν για τον δικό τους αγώνα και επί 46 χρόνια προσπαθούν ενάντια σε συκοφαντικά σενάρια να κρατήσουν άσβεστη τη μνήμη του Πολυτεχνείου. Τι έφταιγε, λοιπόν, και μια τέτοια θυσία πήγε χαμένη; Μήπως η στιγμή ήταν άκαιρη, απροετοίμαστη και η πρωτοπορία των φοιτητών οδήγησε το κίνημα σε ήττα χωρίς δικαίωση;


Ας δούμε τι προηγήθηκε: μια μακρά περίοδος αναμονής με πολλά επεισόδια θαρραλέας πάλης ενάντια στην αυθαιρεσία και την εγκληματική δράση της χούντας. Είναι η περίοδος από το 1967 έως το 1972 που η ασίγαστη πάλη του λαού περιγράφεται στο σύνθημα «Πότε θα κάνει ξαστεριά».
Η ελπίδα αναπτερώνεται μέσα από «συγκρατημένη» οργή, με αντιστασιακές πράξεις αντιδικτατορικών οργανώσεων, με βασανισμούς κρατουμένων, δολοφονίες και εκατοντάδες χρόνια κάθειρξης από τα στρατοδικεία. Αυτή την περίοδο πρέπει να τη θεωρήσουμε ως προετοιμασία για ό,τι θα ακολουθήσει από το 1972 και μετά και μέχρι το Πολυτεχνείο.

Η κατάληψη της Νομικής είναι τελευταίο επεισόδιο της προετοιμασίας και το κάλεσμα για μαζική δράση του λαού.
Το σύνθημα «Συμπαράσταση, λαέ» από την ταράτσα της Νομικής καλεί τον λαό σε πολιτική κίνηση ενάντια στο αιματοβαμμένο καθεστώς της χούντας. Οσοι παρακολουθούν από κοντά τα γεγονότα και πολιτικοποιούνται στη δράση δεν ξέρουν τι θα ακολουθήσει. Δεν ξέρουμε τι θα επακολουθήσει, ξέρουμε μόνο ότι η δράση είναι απαραίτητη και η πολιτική πίεση ενάντια στο καθεστώς φέρνει αποτελέσματα.


Η Ιστορία δεν είναι απλή υπόθεση αυθαιρεσίας. Κάτω από τη χαοτική επιφάνεια των συμβάντων υπάρχει «δομή» δρώντων υποκειμένων. Τα πρόσωπα, και αν ακόμη δεν το υποψιάζονται και δεν το θέλουν, εντούτοις οι πράξεις και λειτουργούν ως δράσεις προετοιμασίας για κάτι πολύ μεγαλύτερο από απλή διαμαρτυρία ενός φοιτητικού κινήματος. Σαν έναυσμα με μακροχρόνιες ιστορικές συνέπειες.

Η δεύτερη απόπειρα κατάληψης της Νομικής, η οποία θεωρήθηκε αποτυχία για την πορεία του κινήματος, δεν καταγράφεται απλώς ως πολιτικό λάθος αλλά ως μια ακόμη κίνηση συνέχειας. Το κίνημα έχει ακόμη εφεδρείες και αποκτά μία ακόμη εμπειρία για μεγαλύτερη συσπείρωση και γνώση ότι πλησιάζει η ώρα της μεγάλης σύγκρουσης με τη χούντα.

Το σύνθημα που δονεί τους εξεγερμένους «Εξι χρόνια αρκετά, δε θα γίνουν επτά» δείχνει ότι η πολιτική πορεία του φοιτητικού κινήματος έχει ρεαλισμό και πίστη ότι πλησιάζει η ώρα της αναμέτρησης.

Από την άλλη μεριά, η πίεση του κινήματος και η απήχηση στον λαό φαίνονται από τις πολιτικές μανούβρες της χούντας. Η δήθεν φιλελευθεροποίηση του Μαρκεζίνη δείχνει την κορύφωση της κρίσης.
Υστερα από επτάχρονη ωμή κατάχρηση κρατικής βίας η χούντα αναγνωρίζει ότι το καθεστώς της δεν μπορεί να συνεχίσει. Ζητάει τον συμβιβασμό με τις αστικές πολιτικές δυνάμεις εναντίον μιας δήθεν κομμουνιστικής συνωμοσίας.

Στις παλινωδίες των αστικών πολιτικών δυνάμεων το κίνημα απαντάει με το «Κάτω η χούντα», «Εξω οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ». Το γενικό πολιτικό πλαίσιο δένει με το άμεσο επιτακτικό αίτημα για «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία».

Η πολιτική πορεία του φοιτητικού κινήματος είναι απόλυτα συνδεδεμένη με το παλλαϊκό αίτημα για ριζικές πολιτικές αλλαγές που εγγυώνται την εδραίωση ενός δημοκρατικού καθεστώτος.


Ψευδαισθήσεις δεν υπάρχουν σ’ όλη τη διάρκεια του αντι-δικτατορικού αγώνα. Οποιο αποτέλεσμα και αν είχε ο αγώνας θα εξαρτιόταν από τις δικές μας δυνάμεις, από τη λαϊκή συμμετοχή και την καθαρότητα των στόχων. Τα γεγονότα το επιβεβαίωσαν.

Στο απίθανο σενάριο ότι η μια χούντα κινήθηκε για να εξουδετερώσει την άλλη χρησιμοποιώντας το λαϊκό κίνημα δεν θα έπρεπε πρώτα και κύρια να προηγηθεί σύγκρουση στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού έτσι όπως έγινε και τον Απρίλη του ’67; Πολύ περισσότερο που μπήκαν στην ημερήσια διάταξη συνθήματα ενάντια στον ίδιον τον δικτάτορα και την πολιτική του, συνδεδεμένα με το «Εξω οι Αμερικάνοι - Εξω το ΝΑΤΟ».

Κανένα αντιλαϊκό καθεστώς δεν θα κινδύνευε να νομιμοποιήσει, να προκαλέσει μια λαϊκή κινητοποίηση που θα ήθελε έστω και ψευδεπίγραφα να το ανατρέψει. Η βία της καταστολής είναι καταφανώς αντίθετη στη βία της απελευθέρωσης.

Οταν οι χουντικοί πραξικοπηματίες κατέχουν τον κρατικό μηχανισμό, αυτόν κινούν πρώτα για τα άνομα σχέδιά τους. Κανένας δικτάτορας δεν μπορεί με διαταγή να κινητοποιήσει λαϊκές δυνάμεις για να επιβάλει λύσεις που τον εξυπηρετούν.
Η βιαιότητα της καταστολής της εξέγερσης του Πολυτεχνείου νομίζω ότι βεβαιώνει για το αντίθετο. Η χούντα όχι μόνον δεν προετοίμασε τα γεγονότα αλλά βρέθηκε εντελώς απροετοίμαστη μπροστά στη λαϊκή κατακραυγή. Το φοιτητικό κίνημα βρέθηκε πολιτικά ώριμο και αγωνιστικά προετοιμασμένο και διέκρινε την αδύναμη θέση της χούντας για μια «στρατιωτική μεταπολίτευση». Ξεπέρασε γρήγορα τα διλήμματα της δήθεν προβοκάτσιας και πρόβαλε μαχητικά τα συνθήματα της δημοκρατικής διεξόδου.


Αυτό το σημείωμα επιχειρεί μια ιστορικοχρονική προσέγγιση στην εξέγερση του Πολυτεχνείου γιατί πιστεύω πως έτσι συμπληρώνονται τα κενά στην ιστορική γνώση. Απαντάμε με μεγαλύτερη σιγουριά στις ψευτοθεωρίες που επιχειρούν να θολώσουν την ιστορική μνήμη και προσπαθούν να εδραιώσουν μια αναθεωρητική άποψη και να αφήγηση που ισχυρίζεται ότι η εξέγερση που έγινε δεν ήταν κάτι «φοβερό», δεν έπαιξε παρά αρνητικό ρόλο στην πτώση της χούντας.

Αν πρέπει να επιμείνουμε στη μνήμη του Πολυτεχνείου ο λόγος είναι πως η νέα γενιά θα πρέπει να μάθει να ασκεί κριτική απέναντι στη δημαγωγία σε καιρούς οικονομικών και πολιτικών αναταραχών και να μπορεί να διακρίνει ανάμεσα στη δημαγωγία και την πραγματικά έλλογη απελευθερωτική πολιτική. Να διακρίνει στο σήμερα τι είναι δημοκρατικό, λαϊκό και αντιφασιστικό και τι είναι ψευτοεπαναστατικό, δημαγωγικό.

Το Πολυτεχνείο απέδειξε ότι στα πλασματικά διλήμματα της φασιστικής δημαγωγίας περί επιλογής ανάμεσα στην «ομαλή κοινοβουλευτική πορεία ή την αναρχία» απάντησε με σταθερή γραμμή υπεράσπισης της δημοκρατικής πορείας. Ισως γι’ αυτό και σήμερα, ύστερα από 46 χρόνια, κρατάει μια λαμπρή θέση στην ιστορία της χώρας και αποτελεί ορόσημο στην αντιφασιστική πάλη του ελληνικού λαού.

Οι νεκροί και οι αγωνιστές του Πολυτεχνείου δεν είναι υπεύθυνοι για το τι επακολούθησε. Η ματαίωση των ελπίδων μας για στέρεη δημοκρατική πορεία και ριζική πολιτική αλλαγή είναι υπόθεση των πολιτικών εξελίξεων που ακολούθησαν τον Νοέμβρη του '73.

Πολυτεχνείο 1973,

Του  Θανάση Σκαμνάκη - Hothistory

Μια εισαγωγική διευκρίνιση προθέσεων και σκοπών. Μου ζητήθηκε να γράψω για το Πολυτεχνείο. Εχω ξαναγράψει αρκετές φορές. Και αναρωτήθηκα τι μπορεί να προσθέσει μία ακόμη. Μπορεί να πει κάτι νέο ή έστω κάτι παλιό με κάποια αξία;

Τι νόημα έχει να γράφεις και να ξαναγράφεις ιστορίες; Ή μόνο να διεκδικείς, μέσω του κειμένου, έναν ρόλο εμπνευσμένου δασκάλου, ηγέτη και τα παρόμοια, ο οποίος, αφού έχει φάει το παρελθόν με το κουτάλι, αφού έχει ζήσει τόσα γεγονότα, δικαιούται να διδάσκει την πείρα του προς γνώση και συμμόρφωση των νεότερων γενεών; Ειρωνεία!

Αν ο ίδιος γυρίσεις προς τα πίσω και καθαρίσεις τη μνήμη σου, θα θυμηθείς με πόση επιφύλαξη αντιμετώπιζες τα παρόμοια μαθήματα των προηγούμενων έμπειρων, την εποχή που διεκδικούσες να βγεις στο προσκήνιο των γεγονότων με όλο τον νεανικό ενθουσιασμό, την πεποίθηση και ασφαλώς την αφέλεια εκείνου που πιστεύει πως όλα γίνονται πρώτη φορά και πάντως με την πίστη ότι εσύ και οι συνομήλικοί σου θα τα κάνετε καλύτερα, «διορθώνοντας τα λάθη, σβήνοντας τα ψέματα». Και στο κάτω κάτω εκείνοι οι παλιοί είχαν να μιλήσουν για μια πραγματική εποποιία.

Κατέληξα να γράψω αυτό που ακολουθεί. Να μιλήσω για την πίσω αυλή μας. Αποφεύγοντας συμπεράσματα και ηθικό δίδαγμα, αν και όχι ιστορικές αναλογίες. Αν είναι να βγουν συμπεράσματα από την αφήγηση, θα βγουν.
Αν κάποιοι θέλουν να πάρουν μαθήματα, θα πάρουν. Αν κάποιοι θέλουν να μηρυκάσουν μια ήττα κι άλλοι να καταλάβουν μόνο μια δόξα, θα το κάνουν, καθείς με την προτίμησή του. Ο καιρός δείχνει, οι άνθρωποι παλεύουν στο παρόν τους και με τον τρόπο που επιλέγουν και μπορούν. Ολα αλλάζουν...

Τόσα χρόνια τώρα ακόμη κι εκείνοι που έζησαν την εποχή της εφτάχρονης δικτατορίας, εμείς όλοι, τη σκέφτονται όπως τις αναμνήσεις από τον στρατό που έχουν ξεχάσει τα μαρτύριά του, γεμάτη με πράξεις αντίστασης, ηρωισμούς ή κάτι τέτοιο, βασανιστήρια και διώξεις, μια έρπουσα παθητική και μια καλπάζουσα ενεργητική αντίσταση, πλημμυρισμένη από υπόγειες αλλά και εμφανείς πνευματικές αναζητήσεις και λοιπά παρόμοια.


Εχουμε ξεχάσει ή απλώς αφήσαμε πίσω μας τη μακρά διάρκεια της απογοήτευσης και της μαρτυρικής σιωπής.
Η οποία ξεκίνησε ακριβώς από την Παρασκευή 21 Απριλίου 1967. Οσοι βγήκαν στους δρόμους την ημέρα εκείνη ψάχνοντας τις διαδηλώσεις αντίστασης στο πραξικόπημα δεν τις βρήκαν, επέστρεψαν σπίτι βουλιάζοντας στις τύψεις αλλά και στον θυμό. Μας έπιασαν στον ύπνο.

Και εν τω μεταξύ οι νύχτες (σε περιπτώσεις και οι μέρες) ήταν δραστήριες, κινήσεις οχημάτων, μυστικών προσώπων, εισβολές σε σπίτια, προσαγωγές, συλλήψεις, εγκλεισμοί, μεταφορές, ξανά δρομολόγια γεμάτων οχηματαγωγών προς τα νησιά του Αιγαίου.
Η Αριστερά στη φάκα.
Η αντίσταση αναβάλλεται. Οι άνθρωποι που θέλουν να μιλήσουν δεν ξέρουν πώς και πού. Μένουν στη σιωπή και στο περιθώριο. Και στη βαθιά απογοήτευση.

Κι έτσι αρχίζει η εποποιία του Παττακού με το μυστρί που εγκαινιάζει έργα, του Παπαδόπουλου που μιλάει ασυνάρτητα από τα δίκτυα ενημέρωσης και κυρίως την άρτι λειτουργήσασα τηλεόραση, ενώ ο παλιός πολιτικός κόσμος περιμένει την παρέμβαση της Ευρώπης ή της Αμερικής που θα τον απαλλάξει από το άγος της χούντας, αλλά κυρίως θα επαναφέρει τα προνόμιά του.



Και οι ανήσυχοι άνθρωποι βουλιάζουν στη σιωπή. Οι άλλοι βολεύονται στο «μη μιλάς, αυτοί ήρθαν για να μείνουν εκατό χρόνια, δεν βλέπεις; Κανείς δεν αντιστέκεται!».

Οι τολμηροί, εκείνοι που δεν έχουν συλληφθεί, σπεύδουν να συγκροτήσουν οργανώσεις με βασικό, σχεδόν αποκλειστικό στόχο να δείξουν στην Ελλάδα (σε όλους εκείνους που βούλιαζαν στη σιωπή και την απογοήτευση) και στο εξωτερικό πως υπάρχει αντίσταση. Ανυπόμονοι και αγχωμένοι να αποδείξουν, να καλύψουν το εκκωφαντικό σιωπηρό κενό.

Οι οργανώσεις είχαν πράγματι ηρωικές εκδηλώσεις, μιας κάποιας απήχησης, αλλά μικρή διάρκεια ζωής.
Η Ασφάλεια αποδεικνυόταν πιο δραστήρια και πιο έτοιμη. Σύντομα τα δίκτυα εξαρθρώνονταν. Και επέστρεφε η απογοήτευση.

Μια μεγάλη ευκαιρία έδωσε ο θάνατος του Γεωργίου Παπανδρέου στις 3 Νοεμβρίου 1968 (δραματική σύμπτωση: στις 3 Νοεμβρίου του 1963 ο Παπανδρέου, ύστερα από καταθλιπτική περίοδο απόλυτης κυριαρχίας της Δεξιάς, αναδεικνυόταν πρωθυπουργός της χώρας και ο λαός στους δρόμους γιόρταζε τον «θρίαμβο» της δημοκρατίας).
Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πήραν μέρος στην πιο μαζική αντιδικτατορική διαδήλωση. Φώναξαν συνθήματα, συγκρούστηκαν με την αστυνομία, έφυγαν.

Μετά τι; Κανείς δεν ήταν έτοιμος να υποδεχτεί την οργή. Και κυρίως να την οργανώσει με βάθος, διάρκεια και προοπτική. Η ευκαιρία δεν έγινε δυνατότητα. Κι έτσι η οργή ξαναγύρισε στις οικιακές, ποδοσφαιρικές και εργασιακές ενασχολήσεις. Και στην απογοήτευση.

Η δική μας γενιά δεν είχε προλάβει να πατήσει το πόδι της στην ενηλικίωση. Μόλις που είχε αντιληφθεί τα όσα συνέβαιναν επί «δημοκρατίας» και βρέθηκε να πατά και με τα δυο πόδια στο ακίνητο τοπίο. Δύσκολος τρόπος να ενηλικιώνεται κάποιος («χαμένη γενιά του ’50» μας αποκαλούσαν οι προηγούμενοι, που πρόλαβαν να ζήσουν εκείνη τη σύντομη άνοιξη του ’60).


Μέσα στο νεκρό τοπίο η σιωπή ήταν όρος επιβίωσης και τρόπος ζωής. Τα νοήματα ήταν πυκνά γιατί ήταν σπάνια. Ισως αυτό να προσέδιδε μεγαλύτερη αξία στις λέξεις και τις χειρονομίες, περισσότερη κι απ’ όση είχαν, αλλά απαιτούσε και μεγάλο κόπο. Αλήθειες, ή έστω ιδέες, έπρεπε να κατακτηθούν από την αρχή, φιλίες, επικοινωνίες ανθρώπων, συνεννοήσεις γίνονταν κοπιαστικά. Τα πρόσωπα ήταν αυτό που έδειχναν αλλά περισσότερο εκείνο που δεν έδειχναν. Δεν έφταιγε μόνο που είχαν τοποθετηθεί χαφιέδες παντού.
Ηταν που είχαν τοποθετηθεί επιτηρητές του φόβου εντός του εαυτού μας. Σε μεγάλη κλίμακα.



«Εδώ δεν ήρθες για να ασχοληθείς με περίεργα πράγματα, εδώ ήρθες για κάποιον σκοπό, να σπουδάσεις, να δεις προκοπή. Σώπασε και δούλεψε, λοιπόν» έλεγε ο Πόνος στον μικρό του αδερφό που είχε κατέβει από το χωριό κι έδειχνε ανήσυχος με την κατάσταση.

Χρόνια σαν ένας θολός τόπος, τον οποίο έπρεπε να μαντέψουμε. Ποιος ήταν τι. Τι ήθελε να πει εκείνος που μίλαγε με γρίφους, που έγραφε περίεργα, γιατί κάποιος χανόταν από το προσκήνιο, ένας ηθοποιός, ένας τραγουδιστή ένας γείτονας...

Οι αφηγήσεις ήταν πάντα ελλειμματικές και τα γραφόμενα επίσης. Αν ήταν κάποιος αριστερός, και είχε κάνει εξορία, ακόμη κι αν ήταν σε γερμανικό στρατόπεδο συγκέντρωσης -κι είχαν περάσει μόλις λίγα χρόνια από το τέλος εκείνων των στρατοπέδων, σχεδόν είκοσι πέντε, σχεδόν τα μισά απ’ όσα έχουν περάσει σήμερα από το Πολυτεχνείο-, δεν γραφόταν στη βιογραφία το ούτε λεγόταν από τους φρόνιμους γονείς, να μην εκτεθούν τα. παιδιά σε επικίνδυνες πληροφορίες.
Η σπανιότητα πληροφοριών έκανε τις γνώσεις πολύτιμες και εξ αυτού επικίνδυνες. Δεν είχε εφευρεθεί το κόλπο με τη πλημμυρίδα των προσφερόμενων ειδήσεων, όπου μέσα τους χάνεται, δημοκρατικά, το πολύτιμο.

Είναι μερικές περίοδοι που η Ιστορία κάνει στάση γι να σκεφτεί. Δεν λογαριάζει πόσα θύματα θα παρασύρει στην απόγνωση, δεν κάνει τους λογαριασμούς της με μικρούς υπολογισμούς. Καλή ώρα. Οπότε κι εμείς πέσαμε στην εποχή όπου η συνομιλία γινόταν με τη σιωπή, με χειρονομίες, υπαινιγμούς, σύντομες φράσεις, με ερωτήματτα παρά με απαντήσεις. Η επικοινωνία αποκτούσε μεγάλο βάθος και ένταση και η σιωπή ιδιαίτερη αξία.



Θα επικαλεστώ μια περιγραφή του ζωγράφου Κυριάκο Κατζουράκη, όπως την κατέγραψα:

«Το 1968 ο Αντώνης Σαμαράκης θα έδινε διάλεξη στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Συγκεντρωθήκαμε γεμίζοντας ασφυκτικά το αμφιθέατρο, νιώθοντας πως μας δίνεται ευκαιρία να επικοινωνήσουμε και θεωρώντας πως αυτό είναι μια πράξη αντίστασης. Ο συγγραφέας μπήκε στην αίθουσα, κάθισε στο τραπέζι απέναντι μας και σώπαιναι Επί πολλή ώρα σιωπή. Σιωπή και στην αίθουσα, κανένα ήχος, μοναχά ανάσες.

Η σιωπή συνεχιζόταν και κανένας δεν ένιωθε αμηχανία ή την ανάγκη να τη θραύσει, ούτε καν βήχοντας.

Υστερα από αρκετή ώρα ο Αντ. Σαμαράκης έκανε μια ερώτηση: “Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;” και ξανά περιέπεσε στην παρατεταμένη σιωπή. Δεύτερη φορά με τον ίδιο τόνο: ‘Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;” και πάλι σιωπή. 
Το επανέλαβε και τρίτη. Και μετά τη σιωπή της τρίτης φοράς έδωσε την απάντηση: “Κανένας δεν φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ”. Και το ακροατήριο ξέσπασε σε ακράτητα χειροκροτήματα, ανακούφισης, νοήματος. Σαν χίλια συνθήματα που δεν ακούγονταν».

Ετσι λοιπόν, όσο ο Αντ. Σαμαράκης σιωπούσε οι μέσα φωνές μιλούσαν σε χαμηλό τόνο και υψηλή ένταση. Κι ενώ ήχος δεν έβγαινε, ο ένας με τον άλλο οι συνευρισκόμενοι είχαν συντονιστεί σε μια εύγλωττη επικοινωνία και όλοι μαζί είχαν εμπλακεί σε ένα παιχνίδι που υπερέβαινε τις αισθήσεις τους. Αυτός είναι ένας τρόπος να πας ως την ουσία.

Φυσικά η σιωπή είναι περίεργο ποτάμι. Ποτέ δεν ξέρεις τι υλικά κατεβάζει. Οπως γράφει ο Γ. Ρίτσος στο ποίημά του «Κάτω από τον ίσκιο του βουνού» («Τέταρτη διάσταση»): «Δεν μπορείς να καταλάβεις αν η σιωπή της είναι κούραση, σοφία, άγνοια, ανοχή, κατανόηση, γενική καταδίκη, γενική παραδοχή, στοργή, κατάφαση, άρνηση, εχθρότητα, ηλιθιότητα ή ένα δικό της ξεχωριστό όνειρο».


Μέσα στα ποτάμια της δικής μας σιωπής εγκαθίσταντο υπόγειες ροές, αφανείς, αθόρυβες, απρόσιτες στους διωκτικούς μηχανισμούς. Ποιήματα ή απλώς στίχοι, παλιά τραγούδια που έπαιρναν νέο νόημα (καθώς τα παλιά με το γνωστό νόημα είχαν επικηρυχθεί), νέα τραγούδια που έδιναν νόημα (ερχόταν ένα λαϊκό: «Αναστενάζει η Κοκκινιά, το Πέραμα υποφέρει, δακρύζει το Αιγάλεω, πονάει το Περιστέρι. Μέσ' της Αθήνας την ψυχή και του Περαία την καρδιά, της φτώχειας το παράπονο ριζώθηκε βαθειά...», που δεν ξέραμε προέλευση και σκοπό αλλά έπαιρνε το νόημα που του έδιναν οι ημέρες).

Οι κινηματογραφικές αίθουσες ανταπέδιδαν τη φιλοφρόνησή μας και μετέδιδαν την εικόνα πολύ μακρύτερα από εκεί που ήθελε να την πάει ο σκηνοθέτης.

Τα υπόγεια στο Μοναστηράκι που πουλούσαν μεταχειρισμένα βιβλία γνώρισαν τα πρόσωπά μας κι ο Κώστας που είχε το καρότσι με τα βιβλία στη Χέυδεν, αν σε εμπιστευόταν, σε πήγαινε στη δίπλα πολυκατοικία, άνοιγε μια πόρτα βαριά και μέσα από έναν σκοτεινό και εξίσου βαρύ διάδρομο σε οδηγούσε στην αποθήκη και σου τύλιγε στο χαρτί το «Κεφάλαιο», το «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ», το «Κράτος και επανάσταση».

Κατά ριπές ονόματα εισβάλλουν σε θεατρικές αίθουσες. Ιονέσκο, Πίντερ, Αραμπάλ, Μπέκετ... Το υπόγειο του Κουν!

Αναζητήσεις όχι ως υποκατάστατα πολιτικής ή πραγματικότητας αλλά ως υπαρξιακή ανάγκη.

Ηταν κυρίως αυτογνωσία, γλώσσα αισθημάτων, άρα βαθύτατα πολιτικά.

Με κάποιον τρόπο, ίσως και με όλους τους τρόπους, ήταν ένας δρόμος συγκρότησης πολύ βαθύτερος και αποτελεσματικός (ως βάθος) από την πολιτική φιλολογία και ρητορική, ο οποίος σου επιτρέπει να μπεις στην ουσία -όσο μπορούσαν να μπουν παιδιά 18,20 χρονών. Ηταν να σε οδηγεί στη μέσα εξόρυξη του υλικού σου. Μετά πια δεν είσαι ο προηγούμενος εαυτός σου, είσαι ό,τι επέλεξες να εξορύξεις.

Ηταν μια διαφορετικότητα ούτως ή άλλως. Ο τρόπος που ενηλικιώθηκε η γενιά. Δεν μπορεί να περιγράφει από τα προηγούμενα υλικά ούτε να εισπραχθεί σε βάθος ακόμη και από τους ανθρώπους της αμέσως προηγούμενης, καθώς το μεταξύ τους κενό έγινε χάσμα λόγω του τεκτονικού σεισμού της δικτατορίας.

Δεν πρόκειται για το λεγόμενο χάσμα των γενεών. Πρόκειται για τη μετά τον σεισμικό κλονισμό ζωή. Είναι αλλιώτικη. Οπως αλλιώτικη είναι και η πρόσληψή της. Και μιλάω για τις στιγμές εκείνες, για την περίοδο εκείνη. Τα όσα έγιναν μετά την κατάρρευση της χούντας είναι μια άλλη μεγάλη υπόθεση.

Ετσι διασχίσαμε τον τόπο και τον χρόνο της σιωπής, μέχρι να αρθρωθούν νέες λέξεις. Δεν είναι μια ρομαντική εικόνα όπου ο χρόνος έχει απαλύνει όλες τις δύσκολες και σκοτεινές πλευρές της.
Ο φόβος, η άγνοια, η καχυποψία, οι αντιθέσεις και συγκρούσεις, η αγωνία είναι παρόντα. Κυρίως παρούσες είναι η απογοήτευση και η παραίτηση. Προς τι όλα αυτά σε έναν σκοτεινό τόπο; Πού χαράζει; Και πώς;


Εκεί αρχίζει να ξαναβρίσκει τη δική της φωνή η Ιστορία - φυσικά εμείς δεν είχαμε ιδέα πως όσα κάναμε είχαν σχέση με την Ιστορία, εμείς απλώς ακολουθούσαμε την ορμή και τη σκέψη μας, απαντούσαμε καταφατικά στην πρόσκληση των ημερών.
Φούντωσαν οι οργανώσεις, έγιναν πολλοί οι «δικοί μας», άλλαζε βαθύτερα ο συσχετισμός. Να το πού, να το πώς.


Νοέμβρης μήνας πρέπει να ήταν, έναν χρόνο πριν από τον ομώνυμο του 1973, στο Πολυτεχνείο πάλι γινόταν συγκέντρωση την οποία η αστυνομία χτύπησε με αγριότητα. 

Σχεδόν αμέσως μετά, το βράδυ της ημέρας εκείνης, οι τοπικοί φοιτητικοί σύλλογοι είχαν οργανώσει εκδήλωση στην μπουάτ της Χέυδεν όπου εμφανιζόταν ο Διονύσης Σαββόπουλος. Οι πιο πολλοί συμμετέχοντες είχαν έρθει κατευθείαν από την Πατησίων όπου για πολλή ώρα συνεχιζόταν ο κλεφτοπόλεμος, σε έξαψη και έξαρση.

Ακουγαν με ιερή προσήλωση τα τραγούδια και τους έδιναν τα νέα νοήματα. Κάποια στιγμή παρασυρμένοι από αυτήν τη μουσική επικοινωνία ζήτησαν από τον Σαββόπουλο να πει το «Δέντρο».
Το φώναξε κάποιος μια φορά, το επανέλαβε κάποιος δεύτερη, μια τρίτη. Θύμωσε ο καλλιτέχνης και πέταξε μια περιφρόνηση που κοβόταν φέτες: «Σταματήστε» ή «πάψτε» (δεν θυμάμαι ακριβώς, αλλά σαν σκάστε ακουγόταν), «το ξέρω ότι το ξέρετε».

Κάθε φορά, κάθε εκδήλωση ήταν μυσταγωγία και μύηση, ένα ακόμη βήμα στην κοινωνία των αχράντων μυστηρίων του κόσμου, την αλληλεγγύη και τη συντροφικότητα.


Ιδιαίτερα εκείνη τη βραδιά Κι οι λέξεις του Σαββόπου-λου ακούστηκαν σαν πυροβολισμοί με σημάδι την ψυχή μας. Δεν είχαμε πια να πούμε τίποτε μαζί του. Σιωπήσανε όλοι, όπως διέταξε. Συνέχισε να τραγουδάει, αλλά κανείς δεν αισθανόταν πια τι τραγουδούσε, απλώς ακούγαμε.

Ομως ήδη είχε αλλάξει ο καιρός. Οι λέξεις που εγκαταβιούσαν μέσα μας άρχισαν να συγκροτούν προτάσεις που αναγγέλλονταν. Ξαναγεννιόμαστε σε νέο κόσμο. Ηταν επόμενο το αίσθημα να πυρακτωθεί κι ο κόσμος να πάρει χρώματα, το γκρίζο εγκατέλειπε το τοπίο, όχι μόνο τον εσωτερικό μας τόπο αλλά την πόλη, τη χώρα... Δεν μπορούσε να μας σπάσει το βασανιστήριο περιφρόνησης του μουσικού.



Είχαμε ήδη μπει στην εποχή της ύπαρξης. Τέλειωνε το 1972. Τα όσα ακολούθησαν είναι πλέον γνωστά.

Το 1973 έσπασε οριστικά τον φόβο, μετέτρεψε τη συμπάθεια και την αδράνεια σε ευμένεια.

Εμαθε τη συμπαράσταση και ακολούθως τη συμμετοχή.
«Να προσέχεις...» είπε αυτήν τη φορά ο Πόνος στον αδερφό του το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου του 1973, όταν τον είδε για λίγο, ξάγρυπνο, αναστατωμένο, αγριωπό. Πάει η εποχή του «κάτσε φρόνιμα, εδώ έχεις έρθει για έναν σκοπό».

Πολυτεχνείο 1973,