Το «φανερό σχολείο έφερε τον… Ξεσηκωμό

Μύθοι και σκληρές αλήθειες για την Επανάσταση του 1821

Το ελληνικό σχολειό επί Τουρκοκρατίας όχι μόνο δεν ήταν κρυφό αλλά και οδήγησε, μέσω του εκσυγχρονισμού του, στην Επανάσταση του ΄21, υποστηρίζουν ιστορικοί που αναλύουν στα «ΝΕΑ» παρανοήσεις και πραγματικότητες του Αγώνα της Ανεξαρτησίας

«Τα ελληνικά διδάσκονταν ελεύθερα επί Τουρκοκρατίας ήδη από τον 14ο αιώνα, οπότε οι Τούρκοι άρχισαν να ελέγχουν περιοχές με χριστιανικούς πληθυσμούς», λέει στα «ΝΕΑ» ο Αλέξης Πολίτης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης στον Τομέα Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας. Άρα δεν υπήρχε «κρυφό σχολειό», αλλά... φανερό.

«Οι Τούρκοι, έχοντας οι ίδιοι ένα γραπτό ιερό κείμενο, το Κοράνι, ήξεραν καλά ότι χωρίς ιερά βιβλία δεν υπάρχει χριστιανική εκκλησία. Και γνωρίζουμε ότι αναγνώριζαν τον χριστιανισμό, όπως και τον εβραϊσμό ως θρησκεία κατώτερη μεν της μουσουλμανικής, αλλά νόμιμη. Άδεια απαιτείτο μόνο για την ανέγερση καινούργιων ναών και αυτό, μάλλον, για λόγους φορολόγησης. Δεν ξέρουμε περίπτωση που να μη δόθηκε αυτή η άδεια. Αυτά πρακτικά σημαίνουν ότι δεν υπήρχε χωριό από τα βάθη της Ασίας έως τα Βαλκάνια, στο οποίο να μη βρίσκεται έστω ένας εγγράμματος άνθρωπος, ο παπάς, που να μπορεί να διαβάσει το Ευαγγέλιο και τα βιβλία της θείας λειτουργίας», υποστηρίζει ο Αλέξης Πολίτης.
Ως προς τη διδασκαλία των ελληνικών, «δεν υπάρχει ούτε μία μαρτυρία που να λέει ότι εμποδιζόταν. Για την πρώιμη οθωμανική περίοδο ξέρουμε ότι υπήρχαν χιλιάδες άνθρωποι που γνώριζαν γράμματα. Αυτοί κάπου θα τα είχαν διδαχθεί. Και το ότι δεν διασώζονται πολλές πρώιμες πηγές οφείλεται στον τρόπο που οι άνθρωποι σημείωναν στα λεγόμενα παράφυλλα, δηλαδή στα άγραφα λευκά φύλλα των βιβλίων και σε οποιοδήποτε σημείο τους υπήρχε ελεύθερος χώρος όσα ήθελαν να διατηρήσουν στη μνήμη τους. Μπλοκάκι δεν υπήρχε. Τα παλιά βιβλία (κυρίως ευαγγέλια και λειτουργικά κείμενα) όμως φθείρονταν και αντικαθίσταντο. Και έτσι χάνονταν πολλές πληροφορίες για τη ζωή τους».

Από μια εποχή και πέρα υπάρχουν, συνεχίζει ο Αλέξης Πολίτης, «ατελείωτες μαρτυρίες για σχολεία και πληρωμές δασκάλων από την κοινότητα. Και καμία ότι κάποιος εμποδίστηκε να μάθει ελληνικά. Ειδικά από τα μέσα του 18ου αιώνα έχουμε σημαντική αύξηση του αριθμού των σχολείων. Είναι πολλά τα σχολεία που μνημονεύονται. Αντίθετα, πουθενά δεν μνημονεύεται ότι ένας παπάς διδάσκει κρυφά στο σπίτι του.
Στο Λεξικό του Γεώργιου Κωνσταντίνου (α΄ έκδοση 1757, αναφέρεται η ύπαρξη 35 ανώτερων σχολείων σε 29 πόλεις, κάτι ανάλογο των σημερινών γυμνασίων, όπου δηλαδή υπάρχουν περισσότεροι του ενός δάσκαλοι. Για το Αϊβαλί ή Κυδωνίες έχουμε και τα σχέδια του σχολείου (1817) με αίθουσα διδασκαλίας, βιβλιοθήκη, δωμάτια για τους οικοτρόφους και παρεκκλήσι. Γιατί, βέβαια, η εκ παίδευση ήταν στενά συνδεδεμένη με τη θρησκευτική ζωή. Μετά το 1800 στα Γιάννενα αναφέρονται τρία σχολεία. Σε Αϊβαλί, Χίο και Σμύρνη τα σχολεία, πάλι, δεν ελέγχονταν από την Εκκλησία. Οι πλουσιότεροι του τόπου έφτιαχναν νέα σχολεία προκειμένου να εισαχθεί η νέα μόρφωση, κυρίως η πειραματική φυσική και τα μαθηματικά. Το 1820, πριν από την Επανάσταση, το Πατριαρχείο κατάφερε να τα διαλύσει (με διάφορους τρόπους: μετακαλούσε, ας πούμε, τους καθηγητές στην Κωνσταντινούπολη) γιατί διαφωνούσε με τους νεωτερισμούς των εκπαιδευτικών».
Με άλλα λόγια υπήρχαν σχολεία και δεν ήταν καθόλου κρυφά. «Ήταν στη μέση της Σμύρνης, στη μέση της Πόλης. Το 1758 χτίστηκε ένα τεράστιο κτίριο στον Άθω. Στο περίφημο στις μέρες μας Βατοπέδι. Ο Κ. Θ. Δημαράς πρόλαβε και φωτογράφισε τα ελάχιστα ερείπια που είχαν απομείνει το 1930. Λέγεται μάλιστα ότι ταξίδεψε στο Άγιον Όρος ως θεοσεβούμενος και επέστρεψε άθεος!».
«Κρίμας τα μαύρα τα παιδιά»
«Υπήρχαν πολλοί μορφωμένοι παπάδες. Οι περισσότεροι όμως, οι παπάδες στα χωριά δηλαδή, ήταν ανίκανοι να διδάξουν κάτι περισσότερο από γραφή και ανάγνωση. Γι΄ αυτό και ο Διαφωτισμός φτιάχνει δικά του σχολεία, στέλνοντας εκπαιδευτικούς στο εξωτερικό με υποτροφία. Μέχρι το 1780, χονδρικά, η μόρφωση ήταν μια ανακύκλωση, σταθερά επαναλαμβανόμενη στον χρόνο. Οι μαθητές μάθαιναν να διαβάζουν, δεν έπαιρναν γνώσεις. Όπως τώρα μαθαίνει κάποιος αγγλικά, να ξέρουν απλώς τον κώδικα (γραπτής) επικοινωνίας».
Προς το τέλος του 18ου αιώνα, ένας πολύ σημαντικός εκπρόσωπος του Διαφωτισμού, ο Δημη τράκης Καταρτζής, έκανε τη θλιβερή διαπίστωση: «Άρα είναι πάλε για δάσκαλος, ότ΄ αυτό έμαθε κι άλλο δεν ξέρει, γιατί δεν έμαθε τίποτες στον κόσμο και στον τόπο που βρίσκεται, στον αιώνα και στον καιρό που ζει. Κρίμας τα μαύρα τα παιδιά». «Ο Κοραής πάλι, στα σύντομα απομνημονεύματά του, γράφει για τη μαθητεία του στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης τα ίδια περίπου χρόνια ότι "περισσότερο ξύλο έφαγε εκεί παρά γράμματα έμαθε"», παρατηρεί ο Αλέξης Πολίτης. «Με λίγα λόγια, για να παραφράσουμε και το γνωστό ποιηματάκι "Φεγγαράκι μου λαμπρό", γράμματα μαθαίνανε, όχι όμως πράγματα. Αυτό άλλαξε μετά το 1780 γιατί οι έμποροι χρειάζονταν και άλλες γνώσεις. Έπρεπε να ξέρουν λ.χ. τι παράγει η Γαλλία και ποια προϊόντα είναι φτηνά στη Βιέννη. Το αίτημα είχε ωφελιμιστική βάση. Ταυτόχρονα όμως, επειδή κάθε έμπορος είχε έναν ανταποκριτή- συνήθως συγγενή του- στην Ευρώπη, προκειμένου να οργανώνει τη διακίνηση των προϊόντων, μαζί διακινούνταν και οι καινούργιες ιδέες. Και διαμορφώνονταν νέες απαιτήσεις: είτε πολιτικές (για δημιουργία δικού τους κράτους) είτε καθαρά κοινωνικές.
Κάπου εκεί, 1791, εκδίδεται και το "Σχολείον των ντελικάτων εραστών" του Ρήγα Βελεστινλή, μετάφραση (και παράφραση) γαλλικών διηγημάτων, που εισάγει το θέμα της ατομικής διασκέδασης. Έως τότε η διασκέδαση ήταν ομαδική υπόθεση, στα πανηγύρια. Από εκείνη την περίοδο και μετά, ένας γραμματικός - σήμερα θα λέγαμε κατώτερος υπάλληλοςμπορούσε πλέον να διαβάσει και τα λεγόμενα ερωτικά μυθιστορήματα. Αναζητούσε δηλαδή και τη διασκέδαση μέσα από τη μόρφωση. Η τεχνολογία των γραμμάτων τού έδινε πρόσβαση σε μια ζωή που δεν μπορούσε να ζήσει και που τη ζούσε μέσω της φαντασίας», εξηγεί ο καθηγητής.
«Η δημόσια ιστορία βρίσκεται σε καθυστέρηση»
«Η απόκλιση ανάμεσα στην επιστημονική και τη δημόσια ιστορία αποτελεί σοβαρό πολιτιστικό πρόβλημα για την Ελλάδα», λέει στα «ΝΕΑ» ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ομότιμος διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. «Η δημόσια ιστορία κυριαρχείται από μύθους και αφηγήσεις φορτισμένες συναισθηματικά. Και την ώρα που η επιστημονική ιστορία γίνεται όλο και πιο σοβαρή, λύνει προβλήματα της εθνικής συγκρότησης, η δημόσια ιστορία- σχολικά εγχειρίδια, τηλεόραση, εκλαϊκευτικά βιβλία- αναπαράγει στερεότυπα, συνήθως μέσω ερασιτεχνών λογίων».
Οι ιστορικοί αισθάνονται πικρία γιατί ενώ παράγουν υπεύθυνο έργο, η γενική εικόνα που αναπαράγει η δημόσια ιστορία βρίσκεται σε καθυστέρηση. «Υπάρχουν δράσεις που βελτιώνουν την κατάσταση» λέει ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος. «Παράδειγμα η έκδοση βιβλίων υψηλής εκλαΐκευσης που επιχειρείται στα «ΝΕΑ» (Ιστορική Βιβλιοθήκη). Ενώ έριξε στην αγορά έργα δύσκολα, γραμμένα επιστημονικά και κάπως βαριά, που δεν υπηρετούν τη λαϊκή μυθολογία, το εγχείρημα πέρασε με επιτυχία στο ευρύ κοινό».
Οι ιστορικοί επιμένουν:
● «Κρυφό σχολειό» δεν υπήρξε ποτέ. Κατά το μεγαλύτερο μέρος της οθωμανικής περιόδου δίδασκαν, πράγματι, παπάδες. Από τα τέλη του 18ου αιώνα αρχίζουν και διδάσκουν και μη ιερωμένοι- κάποιοι έμπαιναν στην τάξη με κοστούμι, άλλοι πετούσαν τα ράσα. Από το 1818 εφαρμόζεται η αλληλοδιδακτική μέθοδος- ο καλός μαθητής δίδασκε τους νεώτερους.
● Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός δεν βρισκόταν στην Αγία Λαύρα την 25η Μαρτίου και δεν ευλόγησε λάβαρο. Βρισκόταν στην Πάτρα όπου, στην πλ. Αγίου Γεωργίου (λέει ο Σπυρίδων Τρικούπης), «διέταξε και έστησαν σταυρόν».
● Ο ορισμός ως αφετηρία της Επανάστασης της 25ης Μαρτίου 1821 είναι μέρος μιας αφήγησης που ενέχει από τη μεριά της Εκκλησίας τον συμβολισμό του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Στην πραγματικότητα, όλο τον Μάρτιο οι ελληνοτουρκικές συγκρούσεις στην Πελοπόννησο ήταν καθημερινές.
● Στρατιωτικά, η Ελλάδα ηττήθηκε κατά κράτος. Στα τέλη του 1827 ο Ιμπραήμ ήλεγχε την Πελοπόννησο και ο Κιουταχής τη Στερεά. Ο Γάλλος στρατηγός Μαιζόν έδιωξε από την Πελοπόννησο τον Ιμπραήμ.
«Η Ελλάδα ήταν το Βιετνάμ των Ευρωπαίων»
«Η καλύτερη ζωή ζητάει και ελευθερίες», υπογραμμίζει ο Αλέξης Πολίτης. «Και πολιτικές ελευθερίες. Που αναζητήθηκαν, φυσιολογικά, στο ήδη υπάρχον κεφάλαιο του τόπου, δηλαδή τις αρχαιοελληνικές ρίζες. Όμως, στα χρόνια του Διαφωτισμού, και ιδίως τη Γαλλικής Επανάστασης, η αρχαία Ελλάδα ταυτιζόταν με την αρχαία Αθήνα, με τη Δημοκρατία (το ζήτημα των δούλων, βέβαια, ξεχνιόταν και τότε εύκολα). Η στροφή λοιπόν των Νεοελλήνων από το 1780, ακόμη περισσότερο από το 1800 προς την αρχαιότητα εμπεριείχε και μια δημοκρατική συνδήλωση. Από την άλλη, η σύνδεση των Νεοελλήνων με τους αρχαίους επέτρεπε πιο εύκολα στους Ευρωπαίους να θεωρήσουν τους Έλληνες ισότιμο με αυτούς έθνος. Και η ύπαρξη μιας μεσαίας ελληνόφωνης τάξης- κυρίως έμποροι- έκανε την ευρωπαϊκή αστική τάξη που τότε συγκρουόταν με τους ευγενείς να αισθάνεται αλληλέγγυη με τους επαναστατημένους χριστιανούς».
«Για να κατανοήσουμε καλύτερα την ευρωπαϊκή υποστήριξη προς τον ελληνικό αγώνα, θα πρέπει να δούμε τη στάση εκείνης της γενιάς Ευρωπαίων αστών κάπως σαν τη στάση της δικής μου γενιάς απέναντι στο Βιετνάμ. Το 1965 το Βιετνάμ ήταν το αδύνατο σημείο των Αμερικανών. Για τους Ευρωπαίους αστούς, η στάση των βασιλιάδων της Ιεράς Συμμαχίας (με τους οποίους συγκρούονταν οι αστοί) που το 1814 ενίσχυσαν τον αλλόθρησκο σουλτάνο, ήταν ένα ανάλογο αδύνατο σημείο. Ως αστούς εκείνη την εποχή εννοούμε ανθρώπους που εργάζονται με το μυαλό τους χωρίς να λερώνουν τα χέρια τους. Σε αντίθεση με τους χειρώνακτες και με τους ευγενείς που δεν δουλεύουν καθόλου. Οι αστοί είδαν ότι υπήρχαν Έλληνες όμοιοί τους και τους στήριξαν».
Πηγή: Τα Νέα (Μανώλη Πιμπλή)

ΠΑΙΔΕΙΑ: Οι αγώνες είχαν θύματα

Χώρος ζωντανός, που θρήνησε όμως πολλούς νεκρούς. Η εκπαιδευτική κοινότητα συνδέθηκε με όλα τα μεγάλα γεγονότα της νεότερης ιστορίας της Ελλάδας κυρίως λόγω του αντισυμβατικού χαρακτήρα της νεολαίας. Γι' αυτό μετρά ακόμη τις πληγές της, θυμάται τα θύματά της. Ο Αλέξης Γρηγορόπουλος ήταν μόνο ένα από αυτά.

Της Φιλομήλας Δημολαΐδου

«Η εκπαιδευτική κοινότητα πενθεί για ακόμη μία φορά», μου έλεγε πέρυσι κατά τα Δεκεμβριανά ένας καθηγητής. Το «για ακόμη μία φορά» μού έκανε προς στιγμήν εντύπωση, αλλά στη συνέχεια της συζήτησης συνειδητοποίησα ότι ο χώρος αυτός έχασε αρκετά μέλη του άλλοτε εξαιτίας της κρατικής καταστολής και της αστυνομικής αυθαιρεσίας και άλλοτε λόγω του λεγόμενου παρακράτους. «Τα χτυπήματα στην εκπαιδευτική κοινότητα συνδέονταν πάντα με τα χτυπήματα στα δημοκρατικά δικαιώματα. Άλλωστε όλες οι μεγάλες εκπαιδευτικές κινητοποιήσεις έθεταν και ζητήματα εκδημοκρατισμού της χώρας», τόνισε ο Τριαντάφυλλος Μηταφίδης, χρόνια συνδικαλιστής της Γ’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης, μέλος του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων της χούντας αλλά και «αυτόπτης μάρτυρας» πολλών εκπαιδευτικών κινητοποιήσεων.
Οι γνωστοί και άγνωστοι στο ευρύ κοινό νεκροί από τον εκπαιδευτικό χώρο έδωσαν το δικό τους μήνυμα και το κληροδότησαν στις επόμενες γενιές. Ποιοι όμως ήταν αυτοί; Αποτίοντας φόρο τιμής στους αγώνες τους, θα μνημονεύσουμε ορισμένους από αυτούς.

Στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης δύο τραγικά γεγονότα σημάδεψαν την εκπαιδευτική κοινότητα. Την παραμονή της Πρωτομαγιάς του 1976 ο 16χρονος μαθητής Σιδέρης Ισιδωρόπουλος, μέλος της αριστερής οργάνωσης Κ.Ο. Μαχητής, κόλλαγε αφίσες στην πλατεία Κοτζιά. Προσπαθώντας να ξεφύγει από τους αστυνομικούς, που κατέφτασαν για συλλήψεις, παρασύρθηκε από διερχόμενο αυτοκίνητο. Ήταν ουσιαστικά ο πρώτος νεκρός της μεταπολίτευσης. Το 1980, παραμονή της επετείου του Πολυτεχνείου, η μειοψηφία της ΕΦΕΕ αποφάσισε να επιχειρήσει να «σπάσει» την απαγόρευση της κυβέρνησης Ράλλη για πορεία μέχρι την αμερικανική πρεσβεία. Τα ΜΑΤ μετέτρεψαν το κέντρο της Αθήνας σε πραγματικό σφαγείο, με αποτέλεσμα η 21χρονη εργάτρια Σταματίνα Κανελλοπούλου και ο 26χρονος κύπριος φοιτητής της Νομικής Ιάκωβος Κουμής να ξυλοκοπηθούν μέχρι θανάτου.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΛΤΕΖΑΣ
Κατά τα περσινά γεγονότα του Δεκέμβρη μοιραία έγινε σύγκριση του Μιχάλη Καλτεζά με τον Αλέξανδρο Γρηγορόπουλο. Και οι δύο ήταν 15χρονοι και έχασαν τη ζωή τους από σφαίρα αστυνομικού. Ο Μ. Καλτεζάς σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων στην επέτειο εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1985. Ο αστυνομικός Αθανάσιος Μελίστας τον πυροβόλησε στο πίσω μέρος του κεφαλιού από απόσταση λίγων μέτρων, καθώς ο νεαρός έτρεχε μαζί με άλλους διαδηλωτές προς την πλατεία Εξαρχείων. Νωρίτερα είχαν σημειωθεί συμπλοκές αναρχικών και αστυνομικών. Αμέσως μετά το θάνατο του Καλτεζά καταλαμβάνονται από αναρχικούς το Παλιό Χημείο και το Πολυτεχνείο. Το επόμενο πρωί δίνεται η άδεια από την Επιτροπή Πανεπιστημιακού Ασύλου, με πρόεδρο τον πρύτανη Μιχάλη Σταθόπουλο, να μπει η αστυνομία στο Χημείο. Ήταν η πρώτη άρση ασύλου από την επίσημη θεσμοποίησή του το 1982. Ο Μελίστας, καταδικασμένος σε δυόμισι χρόνια φυλάκιση (με ανασταλτικό χαρακτήρα), αθωώνεται το 1990 από το εφετείο.
«Ο ΤΕΜΠΟΝΕΡΑΣ ΖΕΙ»
Μαθηματικός, αριστερών πεποιθήσεων και μέλος του Εργατικού Αντιιμπεριαλιστικού Μετώπου (ΕΑΜ), ο Νίκος Τεμπονέρας έγινε γνωστός στο πανελλήνιο, γιατί ήταν ο πρώτος νεκρός στη διάρκεια των μαθητικών κινητοποιήσεων εναντίον του νομοσχεδίου του τότε υπουργού Παιδείας Βασίλη Κοντογιαννόπουλου (σ.σ. θα ακολουθούσαν άλλοι τέσσερις στην Αθήνα από πυρκαγιά που εκδηλώθηκε σε κατάστημα κατά τη διάρκεια διαδήλωσης). Με το νομοσχέδιο που επρόκειτο να φέρει η κυβέρνηση στη Βουλή ρυθμίζονταν θέματα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (π.χ. κατάργηση αδικαιολόγητων απουσιών, επανακαθιέρωση προσευχής, έπαρσης της σημαίας και εκκλησιασμού, επιβολή «ομοιόμορφης» ενδυμασίας και «πειθαρχικού ελέγχου» της εξωσχολικής ζωής) αλλά και της τριτοβάθμιας (π.χ. λειτουργία ιδιωτικών ΑΕΙ, περικοπές κοινωνικών παροχών σε φοιτητές). Η πολιτική κατάσταση ήταν ιδιαίτερα έκρυθμη, αφού σχεδόν το 70% των σχολείων τελούσε υπό κατάληψη, ενώ οι διαδηλώσεις αποτελούσαν καθημερινό φαινόμενο. Τον τερματισμό των καταλήψεων ζητούσαν επιτακτικά αρκετοί αγανακτισμένοι γονείς αλλά και στελέχη της νεολαίας του κυβερνώντος κόμματος. Αργά το βράδυ της 8ης Ιανουαρίου 1991 μέλη της ΟΝΝΕΔ προσπάθησαν να ανακαταλάβουν το 3ο γυμνάσιο-λύκειο Πάτρας. Κατά τη διάρκεια συμπλοκής που ακολούθησε ο καθηγητής του σχολείου Νίκος Τεμπονέρας, που είχε πάει να βοηθήσει τους καταληψίες μαθητές του, βρέθηκε νεκρός, χτυπημένος με σιδερολοστό στο κεφάλι. Δράστης της δολοφονικής επίθεσης -παρά τους διαφορετικούς ισχυρισμούς του- θεωρήθηκε ο τότε πρόεδρος της ΟΝΝΕΔ Αχαΐας και δημοτικός σύμβουλος Ιωάννης Καλαμπόκας, ο οποίος καταδικάστηκε πρωτόδικα σε ισόβια δεσμά για φόνο εκ προμελέτης, ενώ αργότερα η ποινή του μειώθηκε. Αποφυλακίστηκε τρία χρόνια μετά. Το 3ο γυμνάσιο Πάτρας, τόπος δολοφονίας του Τεμπονέρα, σήμερα φέρει το όνομά του, ενώ η ΟΛΜΕ κήρυξε την 9η Ιανουαρίου, ημέρα δολοφονίας του 38χρονου καθηγητή, "ημέρα παιδείας και αγώνα".
Πριν από την επταετία
Ο πρώτος θάνατος για το πανεπιστημιακό άσυλο σημειώθηκε στις 4 Μαρτίου 1936. Ο φοιτητής Ιατρικής Αλ. Σωτηριάδης τραυματίστηκε θανάσιμα από αστυνομικούς κατά τη διάρκεια φοιτητικής διαδήλωσης στην Αθήνα. Η απεργία των φοιτητών είχε αρχίσει από το Φεβρουάριο, με αιτήματα τον εκσυγχρονισμό του απαρχαιωμένου συστήματος σπουδών, ακαδημαϊκές ελευθερίες αλλά και πανεπιστημιακό άσυλο. Τότε είχε γίνει για πρώτη φορά συζήτηση για απαγόρευση εισόδου των αστυνομικών δυνάμεων στα πανεπιστημιακά ιδρύματα αλλά και για ίδρυση ειδικού αστυνομικού σώματος, κάτι δηλαδή σαν πανεπιστημιακή αστυνομία.
- Ο Σωτήρης Πέτρουλας, που έχει την τιμητική του στα συνθήματα των σύγχρονων εκπαιδευτικών κινητοποιήσεων, ήταν φοιτητής της ΑΣΟΕΕ, όταν δολοφονήθηκε από αστυνομικούς κατά τη διάρκεια των Ιουλιανών του 1965. Το μέλος της Νεολαίας Λαμπράκη πρωτοστάτησε μέσα από το κίνημα του 1-1-4 για δημοκρατία και ελευθερία αλλά και παροχή 15% στην παιδεία (σ.σ. ένα από τα τότε συνθήματα ανέφερε: «Δώστε προίκα στην παιδεία και όχι στη Σοφία», σημερινή βασίλισσα της Ισπανίας), ενώ συμμετείχε στη μοιραία για αυτόν συγκέντρωση στα Προπύλαια, την οποία συγκάλεσε στις 21 Ιουλίου η ΕΦΕΕ με κεντρικά συνθήματα «Να φύγει η αυλόδουλη κυβέρνηση», «Την κυβέρνηση εκλέγει ο λαός και όχι το παλάτι και οι Αμερικανοί».
Η αστυνομία κατόπιν διαταγών του υπουργού Δημόσιας Τάξης, ναυάρχου Τούμπα, επιτέθηκε στους χιλιάδες συγκεντρωμένους στη συμβολή των οδών Σταδίου και Χρ. Λαδά. Ο 23χρονος φοιτητής της ΑΣΟΕΕ πέφτει νεκρός, ενώ τραυματίζονται εκατοντάδες και συλλαμβάνονται πάνω από 250 άτομα, στην πλειονότητά τους νεολαίοι, ανάμεσά τους και μαθητές. Παρά τις προσπάθειες της αστυνομίας να ταφεί ο Πέτρουλας μυστικά, οι γονείς του παίρνουν τη σορό του και η κηδεία του στις 23 Ιουλίου μετατρέπεται σε τεράστια διαδήλωση.
Πηγή: Μακεδονία

Εκπαιδευτικά λάπτοπ για msn και παιχνίδια: Προβλήματα στη διδασκαλία μέσω υπολογιστή

Ενα βήμα μπροστά, πολλά σημειωτόν και... πάμε πάλι. Αυτό συμβαίνει και με τη χρήση των φορητών ηλεκτρονικών υπολογιστών, που δόθηκαν από τις αρχές Οκτωβρίου στους μαθητές της Α΄ Γυμνασίου. Τα λάπτοπ χρησιμοποιούνται (στο σχολείο) σε λίγες ώρες μαθημάτων, αλλά κυρίως οι μαθητές τα χρησιμοποιούν για παιχνίδια, chat και σερφάρισμα στο Διαδίκτυο όταν βρίσκονται στο σπίτι. Αποτέλεσμα; Σε μία ακόμη περίπτωση, επιβεβαιώνεται η ελληνική κακοδαιμονία να δίνονται πολλά κονδύλια, αλλά τα αποτελέσματα να είναι πενιχρά.
Ειδικότερα, το πρόγραμμα της δωρεάν προσφοράς λάπτοπ ολοκληρώθηκε και οι περίπου 120.000 μαθητές έχουν πλέον τη δυνατότητα να μελετούν τα μαθήματά τους από τα ψηφιακά βιβλία, τα οποία περιέχονται στον υπολογιστή, ενώ επίσης στον υπολογιστή έχει σχεδιαστεί να υπάρχει λογισμικό για διδασκαλία τεσσάρων μαθημάτων: της Βιολογίας, της Γεωγραφίας, της Ιστορίας και των Μαθηματικών.
Εμπόδια
Όμως, όπως εξηγεί –μιλώντας στην «Κ» – ο μαθηματικός κ. Κωνσταντίνος Δήμου, έως τώρα δεν υπάρχει λογισμικό για τα Μαθηματικά, όπως συμβαίνει για τα υπόλοιπα τρία μαθήματα. Ο κ. Δήμου –εκτός των Μαθηματικών– διδάσκει και Γεωγραφία στους μαθητές της Α΄ Γυμνασίου σε σχολείο της Αττικής. «Τα παιδιά έχουν διάθεση να συμμετάσχουν και το πρόγραμμα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Όμως, υπάρχουν εμπόδια και το σύστημα πάει αργά. Για παράδειγμα, οι μαθητές δεν έχουν μάθει να αξιοποιούν τον υπολογιστή στη μελέτη τους. Το σχολείο μεν θα δώσει τις κατευθυντήριες αρχές, θα δημιουργήσει τις συνθήκες, αλλά η κύρια δουλειά πρέπει να γίνει στο σπίτι», συμπληρώνει.

«Τα 13χρονα για πρώτη φορά έχουν δικό τους, στα «μέτρα» τους λάπτοπ και όχι τον παλιό υπολογιστή του μπαμπά. Χάρηκαν και ξεσάλωσαν. Εχουν συνδεθεί όλα στο msn και άρχισαν να συνομιλούν διαδικτυακά μεταξύ τους. Το πράγμα έφτασε στην ακραία του μορφή να συνομιλούν μέσω msn παιδιά, που μένουν στο ίδιο τετράγωνο», προσθέτει, από την πλευρά του, ο κ. Στράτος Στρατηγάκης, καθηγητής ο ίδιος και με παιδί στην Α΄ Γυμνασίου. «Κάποια παιδιά ξεχνούν να τα φέρουν στο σχολείο, κάποια άλλα τα ξεχνούν στην τάξη φεύγοντας. Υπάρχουν και κάποια που φοβούνται μήπως τους τα κλέψουν και τα παίρνουν μαζί τους στο διάλειμμα. Βλέπετε, οι μαθητές δεν διαθέτουν ντουλάπια για να τα φυλάξουν στο σχολείο», προσθέτει.
Από την άλλη, την κατάσταση δυσχεραίνει η απροθυμία πολλών εκπαιδευτικών –και όχι μόνο εκείνων που διδάσκουν τα τέσσερα μαθήματα για τα οποία υπάρχει εκπαιδευτικό λογισμικό– να αξιοποιήσουν τον υπολογιστή στο μάθημά τους.
Είναι ενδεικτικό ότι πρόσφατη έρευνα του Κέντρου Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της ΓΣΕΕ έδειξε ότι μόλις το 35,6% των Ελλήνων εκπαιδευτικών έχει κάνει χρήση των υπολογιστών για το μάθημα. Ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 75%, ενώ σε χώρες όπως η Δανία, η Βρετανία, η Νορβηγία και η Σουηδία το ποσοστό κυμαίνεται πάνω από 90%. Επίσης, συχνά είναι τα μικροπροβλήματα με το λογισμικό κι αυτό έχει αποτέλεσμα συχνά οι εκπαιδευτικοί να τα παρατούν. Παράλληλα, πάσχει και η οργάνωση του σχολείου. Οπως ανέφερε στην «Κ» ο κ. Δήμου, «η διδασκαλία με υπολογιστές δεν είναι εύκολο να λειτουργήσει σωστά και οργανωμένα σε μία τάξη με 25 μαθητές».
Ελλείψεις
Από την άλλη, οι απαραίτητες ενέργειες που θα έπρεπε να προηγηθούν της διανομής των υπολογιστών δεν έχουν γίνει. Χαρακτηριστικό είναι ότι δεν υπάρχει αρκετή ηλεκτρική ισχύς ούτε... πρίζες στις τάξεις ούτε και η δυνατότητα σύνδεσης με το Διαδίκτυο. Και ας ληφθεί υπόψη ότι το 70% των σχολείων έχει εργαστήριο πληροφορικής, τα οποία έχουν τον απαραίτητο εξοπλισμό και εκεί το μάθημα γίνεται σε τμήματα των 12 μαθητών.
Όμως, σε ολόκληρο το γυμνάσιο η χρήση υπολογιστή διδάσκεται μία ώρα την εβδομάδα, με αποτέλεσμα οι μαθητές να μην εξοικειώνονται με τη χρήση του για να μελετήσουν. Ετσι, τα εκπαιδευτικά λάπτοπ μετατράπηκαν σε παιχνίδι, καθώς οι 13χρονοι στο σπίτι, μετά το msn έβαλαν στόχο να κατακτήσουν και το… facebook.
«Πάντως, εγώ δεν κάνω χαβαλέ»
Στη Γεωγραφία μέσω του υπολογιστή βλέπουμε χάρτες, πλανήτες. Είναι πολύ ενδιαφέρον», μας λέει ο 13χρονος Γιώργος, μαθητής Α΄ Γυμνασίου σε σχολείο στα Ανω Πατήσια. «Μου αρέσει που έχω φορητό υπολογιστή. Δεν είχα στο δημοτικό. Δεν κάνω χαβαλέ με τον υπολογιστή», συμπληρώνει, παίρνοντας... αποστάσεις από συμμαθητές του. «Υπάρχουν παιδιά που παίζουν παιχνίδια μέσα στο μάθημα. Κάποια άλλα βλέπουν φωτογραφίες», προσθέτει. «Δεν μας έχουν δείξει πώς να μελετάμε με τον υπολογιστή. Πώς θα το κάνουμε, από τη στιγμή που έχουμε τα βιβλία μας; Συνήθως το απόγευμα παίζω παιχνίδια ή μιλάω με συμμαθητές μου στο msn. Αυτό, όταν βρίσκω ελεύθερο χρόνο και δεν έχω πολύ γιατί κάνω αγγλικά, γαλλικά και χορό», προσθέτει η 13χρονη Μαρία από τη Νέα Σμύρνη.
Πηγή: Καθημερινή (Αποστολου Λακασα)

Ποια «απλούστευση της διαδικασίας καταγραφής των απουσιών»;

Του Χρήστου Κάτσικα

Με τον εύηχο τίτλο «Απλούστευση διαδικασίας καταγραφής απουσιών» το Υπουργείο Παιδείας έστειλε στις 5/11 στα σχολεία έγγραφο με το οποίο ενημερώνει τους εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ότι «από τις 9 Νοεμβρίου2009 θα εφαρμοστεί νέος τρόπος καταγραφής απουσιών. Πιο συγκεκριμένα οι σχολικές μονάδες Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπ/σης καλούνται να ενημερώνουν καθημερινά σε ηλεκτρονικό σύστημα του Υπουργείου, στοιχεία:
- για το συνολικό αριθμό απόντων μαθητών ανά τμήμα
- για το συνολικό αριθμό απόντων εκπαιδευτικών ανά σχολική μονάδα
- για την κατάσταση του σχολείου (αν είναι κλειστό -για κάποιο λόγο)»

Μάλιστα στο ίδιο Έγγραφο του Υπουργείου Παιδείας προβλέπεται ότι «όσες σχολικές μονάδες Π/θμιας Εκπαίδευσης δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο, θα πρέπει να αποστέλλουν τα στοιχεία στα αρμόδια γραφεία, ώστε η εισαγωγή των στοιχείων να γίνεται από αυτά», ότι «Οι Δ/νσεις και τα Γραφεία Π/θμιας και Δ/θμιας Εκπ/σης θα εποπτεύουν τη διαδικασία καταγραφής και ενημέρωσης των στοιχείων, των σχολείων της αρμοδιότητάς τους» και ότι «τα στοιχεία απουσιών των μαθητών των σχολείων για το χρονικό διάστημα από 12/10/09 έως 6/11/09 πρέπει να εισαχθούν ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΑ ΤΟ ΑΡΓΟΤΕΡΟ ΜΕΧΡΙ 13/11/2009».
25 ολόκληρα χρόνια μετά την ψήφιση του ν. 1566/85 που όριζε (Άρθρο 19) ότι «σε κάθε σχολική μονάδα δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με μαθητές πάνω από διακόσιους (200) λειτουργεί γραμματεία, στην οποία τοποθετείται ένας διοικητικός υπάλληλος» καθώς και ότι«σε κάθε λύκειο ή γυμνάσιο ή τεχνική - επαγγελματική σχολή, με μαθητές πάνω από διακόσιους (200), καθώς και σε κάθε δεκαθέσιο και πάνω δημοτικό σχολείο, τοποθετείται ένας κλητήρας - επιστάτης - φύλακας – νυκτοφύλακας», το Υπουργείο Παιδείας έρχεται, με πρόφαση την γρίπη, να αυξήσει ακόμη περισσότερο τις εξωεκπαιδευτικές εργασίες των εκπαιδευτικών.
Η κατάσταση στα σχολεία είναι ήδη επιβαρυμένη καθώς τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τεράστια αύξηση των διοικητικών εργασιών των σχολείων. Οι Διευθύνσεις και τα Γραφεία Δ.Ε. ζητούν συνεχώς στοιχεία (π.χ. Δελτία Κίνησης Προσωπικού, Αναλυτικά Στοιχεία Ωρολογίου Προγράμματος, Κενά και Πλεονάσματα εκπαιδευτικών κλπ) με τη συμπλήρωση αυτών σε δύσχρηστους πίνακες στο Excel ή στο Word. Επιπλέον αποστέλλουν τις φόρμες προς συμπλήρωση το πρωί και το μεσημέρι απαιτούν να έχουν σταλεί από τα σχολεία συμπληρωμένες. Παρά λοιπόν τον όγκο των πληροφοριών που διαθέτουν οι αρμόδιες υπηρεσίες κάθε χρόνο η κατάσταση χειροτερεύει όσον αφορά τη λειτουργία των σχολείων.
Τώρα με το νέο Έγγραφο του ΥΠΕΠΘ εντατικοποιείται ακόμη περισσότερο η εργασία των εκπαιδευτικών οι οποίοι καθημερινά καλούνται, μετά το τέλος προφανώς των μαθημάτων, δηλαδή, όταν οι μαθητές έχουν σχολάσει, να παραμένουν στο σχολείο για να περάσουν τις απουσίες του τμήματος το οποίο έχουν αναλάβει. Η κατάσταση είναι για γέλια και για κλάματα καθώς μέσα στα γραφεία καθηγητών, στην συντριπτική πλειονότητα των σχολείων, υπάρχουν από κανένας έως ένας ή (σπάνια) δυο υπολογιστές) οπότε καταλαβαίνει κανείς τι πρόκειται να συμβεί.
Είναι φανερό ότι με το Έγγραφο αυτό «Απλούστευση διαδικασίας καταγραφής απουσιών» το Υπουργείο Παιδείας γίνεται για μα ακόμη φορά νονός ξαναβαπτίσματος των λέξεων και των εννοιών. Αντί να φροντίσει επιτέλους να προσλάβει γραμματείς στις σχολικές μονάδες όπως ο νόμος -που το ίδιο έχει θεσπίσει- ορίζει, φορτώνει όλο και περισσότερα γραφειοκρατικά βάρη στους εκπαιδευτικούς.
Θεωρούμε ότι είναι πλέον κάτι περισσότερο από αναγκαίο η θεσμοθέτηση μηχανογραφημένης γραμματειακής υποστήριξης σε επίπεδο σχολείου, με την απασχόληση σε αυτό διοικητικού προσωπικού δηλ. τουλάχιστον ενός γραμματέα εκπαιδευμένου στη χρήση των Τ.Π.Ε. και ειδικά του «e-school» και των λοιπών δραστηριοτήτων που απαιτούν χρήση υπολογιστή (email, πληροφοριακά συστήματα κ.λπ.).
Θεωρούμε επίσης ότι ΟΛΜΕ και ΔΟΕ, ΕΛΜΕ και Διδασκαλικοί Σύλλογοι πρέπει και είναι σίγουρο ότι θα το κάνουν να πάρουν θέση για το Έγγραφο του ΥΠΕΠΘ και να ζητήσουν να γυρίσει πίσω ως απαράδεκτο μέχρι να δημιουργηθούν οι όροι στα σχολεία για μηχανογραφημένη γραμματειακή υποστήριξη.

Ο εκπαιδευτικός στο Βυζάντιο

Η κοινωνική θέση του δασκάλου (γραμματιστή) ήταν πολύ χαμηλή, χαμηλότερη από εκείνην ενός τεχνίτη. Το δασκαλίκι θεωρούνταν ως «φαύλον τι τεχνύδριον και αυντελές». Η ρώγα, η αμοιβή του γραμματιστή, μετά βίας μπορούσε να καλύψει τις βιοτικές ανάγκες του. Εξάλλου οι δάσκαλοι δύσκολα και ακανόνιστα κατόρθωναν να εισπράξουν την ρώγα τρους διότι το κλίμα της λαϊκής περιφρόνησης που τους περιέβαλλε δημιουργούσε μι πολύ δύστροπη πελατεία.

Έτσι η οικονομική αθλιότητα συμπληρωνόταν και από μία ηθική, καθώς εξακολουθούσε να ισχύει το παλαιό «σύστημα» να φεύγουν οι μαθητές από το ένα σχολείο και να πηγαίνουν στο άλλο, αφήνοντας τον δάσκαλο απλήρωτο με αποτέλεσμα να επεμβαίνει πολλές φορές η Πολιτεία και να απαγορεύει με νόμο τις «αποστάσεις», δηλ. τις αποσκιρτήσεις από έναν δάσκαλο στον άλλον. Στις περιπτώσεις αυτές ο δάσκαλος ζητούσε βέβαια τα χρήματά του, αλλά δεν τα έπαιρνε, διότι οι γονείς διατείνονταν ότι δεν έμαθε στα παιδιά τους αυτά που έπρεπε να τους μάθει.
Ο γραμματικός ή μαϊστωρ ή μάγιστερ ή μάγιστρος ήταν σε πολύ καλύτερη θέση από τον δάσκαλο της α/θμιας, τον γραμματιστή, και πολύ καλύτερα αμειβόμενος. Σε πολλές περιπτώσεις το κατάλυμα και η τροφή του ήταν εξασφαλισμένη από το κράτος.
Πηγή: Η εκπαίδευση στο Βυζάντιο, Αχιλλέας Καψάλης, Περιοδικό ¨Εκπαιδευτικοί Ορίζοντες¨, Τ. 2, Ιανουάριος 2008

Tο μπλε μαθητικό τετράδιο

Tου Τάκη Καμπυλη

O πρώτος έρωτας του Καραγάτση ήταν η «κυρία Νίτσα». Μ’ αυτήν πήρε τον Α΄ έπαινο στον πρώτο πανελλαδικό λογοτεχνικό διαγωνισμό της «Εστίας» το 1928 (1929). Εγραψε για τη δασκάλα του στο δημοτικό: «Τα άμαθα χέρια μας γλιστρούσαν αδέξια στο ριγωμένο χαρτί. Η καρδιά μας χτυπούσε μήπως δεν κάνουμε τα γράμματα καλά. Τόσα κεφαλάκια, σκυμμένα με άφατη προσοχή, τραβούσαν γραμμές στο ανοιχτό μπλε τετράδιο. Ενας ελαφρός μονάχα κρότος τριβής ακουγόταν στο άσπρο δωμάτιο. Η κυρία Νίτσα πάνω στην έδρα φάνταζε πιο άσπρη παρά ποτέ κάτω από τον όγκο των καστανών μαλλιών της».
Εικόνα οικεία και κοινή σχεδόν σε όλες τις γενιές των μαθητών. Αλλά και απατηλή: Ακόμη και το μαθητικό τετράδιο δεν ήταν πάντα το ίδιο, ούτε ήταν πάντα μπλε. Σαν να προσαρμοζόταν κάθε φορά στο κλίμα της Εκπαίδευσης, στις μεγάλες της διαμάχες, στα όνειρα της δημιουργίας ενός έθνους, ή στο πώς οριζόταν κάθε φορά το «εθνικό».
Το μαθητικό τετράδιο έχει κι αυτό τη δική του πορεία, ακόμη και τις ιδιαίτερες σχέσεις του με την εκάστοτε εξουσία. Μόνο που η ιστορία του ακόμη δεν έχει γραφεί – αν και πολλά απ’ όσα κατά καιρούς συμβόλισε έχουν ήδη σκεπαστεί από σωρούς πράσινων, κόκκινων και νέων τύπων τετραδίων. Η ομοιομορφία ως εκπαιδευτικό όπλο και η σχολική παρεμβατικότητα στην καθημερινότητα του μαθητή έχουν ακυρωθεί από τις σύγχρονες κοινωνίες – συζητώντας για τη δημόσια εκπαίδευση.
Δεν είναι και πολύ ξεκάθαρο πότε και πώς χρησιμοποιήθηκαν τα «βιβλιοτετράδια». Ειδικοί στην ιστορία της εκπαίδευσης εικάζουν πως η ημερομηνία πρέπει να κρύβεται κάπου στον 19ο αιώνα, ενδεχομένως και στα πρώτα χρόνια της επανάστασης ή του νεοσύστατου κράτους. Ο Αλέξης Δημαράς θα το χαρακτηρίσει ως το «όριο της κρατικής επιβολής στη ζωή του μαθητή»: «Το ελληνικό σχολείο είχε εκείνα τα χρόνια τη συμμετοχή του στην κορυφαία αποστολή: τη δημιουργία ενός ενιαίου κράτους. Η ομοιομορφία στο σχολικό περιβάλλον λοιπόν βοηθούσε προς τη συγκεκριμένη κατεύθυνση.»
Πώς ήταν τότε τα τετράδια; Και για ποιους; Δεν υπάρχουν (προστρέχοντας στις γνώσεις του Αλέξη Δημαρά, του Χαράλαμπου Νούτσου, του Αλέξη Πολίτη, της Αννας Φραγκουδάκη, της Θάλειας Δραγώνα, του Γιώργου Κόκκινου και άλλων) στοιχεία συγκροτημένης ιστορικής έρευνας.
Ο Χ. Νούτσος (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) εκτιμά πως τα τετράδια πιθανόν να εμφανίστηκαν με το πρώτο σύστημα εξετάσεων, που ήταν μάλιστα και δημόσιες, οπότε ο δάσκαλος κρατούσε τα «τετράδια» των μαθητών του για να τα βαθμολογήσει. Αλλη πιθανή στιγμή είναι σύμφωνα με τον ίδιο «το 1890, όταν επιβλήθηκε το ένα και κοινό βιβλίο για όλους τους μαθητές (πριν υπήρχε ένα περιθώριο επιλογής από 4 - 5 βιβλία)». Το σχολείο πλήρως ενταγμένο στο στοίχημα της εποχής, τον (αστικό) εκσυγχρονισμό μέσα από την εθνική ομοιογένεια και τη Μεγάλη Ιδέα, ενισχύει την «αταξικότητα» ενός σχολείου–κιβωτού της εθνικής ολοκλήρωσης.
Δεν γνωρίζουμε πολλά για το χρώμα τους ή για το είδος του εξωφύλλου. Ούτε πότε επιβλήθηκε το «ντύσιμό» τους από μπλε χαρτί και –πολύ αργότερα– με διαφανές αυτοκόλλητο. Πάντως, στο Μουσείο Μπενάκη υπάρχει (μέσω Ιδρύματος Ελευθερίου Βενιζέλου) ένα τετράδιο γεωμετρίας μαθητή τάξης του 1912, ντυμένο με το μπλε χαρτί.
Ωστόσο, όπως λέει ο ερευνητής του ΕΛΙΑ Μάνος Χαριτάτος, υπήρξαν μαθητικά τετράδια, πριν και μετά, με πιο άμεσο συμβολισμό από το μπλε χαρτί. Οπως με εξώφυλλο τον Παύλο Μελά, τον Δεληγιάννη κ. ά.
Η δικτατορία του Πάγκαλου – «εκπαιδευτικός μεσαίωνας» χαρακτηρίζεται από ιστορικούς της εκπαίδευσης– δεν διδάχθηκε από την «κατάληψη του Πετριτσίου» στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Στις βιομηχανίες φαίνεται πως για πρώτη φορά δίνονται τότε συγκεκριμένα σχέδια για τα εξώφυλλα των σχολικών τετραδίων, τα περισσότερα με αναφορά στη σημαία («υπερασπίσου τη σημαία» ή «απαιτείτε πάντοτε τα τετράδια της δεδοξασμένης ελληνικής σημαίας»). Για το σχολικό έτος 1926 - 1927 εκδίδεται νόμος περί «χρήσεως τετραδίων», σύμφωνα με τον οποίο «από της ενάρξεως του προσεχούς σχολικού έτους 1926 - 1927 και εφεξής απαγορεύεται η χρήσις δι’ άπαντα τα εν τω Κράτει λειτουργούντα σχολεία δημόσια, δημοσιοσυντήρητα και ιδιωτικά, άλλων τετραδίων πλην εκείνων, τα οποία θέλει καθορίζει εκάστοτε ειδική εγκύκλιος του Υπουργείου της Παιδείας και Θρησκευμάτων». Η εκπαίδευση είχε ήδη βρεθεί μέσα στον πυρήνα της σύγκρουσης δημοτικής – καθαρεύουσας. Για περίπου 30 χρόνια η σύγκρουση γύρω από το γλωσσικό ήταν ταυτόχρονα και σύγκρουση πολιτική (και κομματική) ενώ οι διώξεις εναντίον σπουδαίων δασκάλων κατέρριψαν το μύθο του ουδέτερου σχολείου.
Δεν είναι γνωστό αν είχε προηγηθεί άλλη, τόσο κεντρική, παρέμβαση για το συγκεκριμένο ζήτημα.
Λίγα χρόνια μετά, ο Μεταξάς δεν θα χάσει τέτοια ευκαιρία. Θα χρησιμοποιήσει ως προπαγανδιστικό υλικό (και) τα μαθητικά τετράδια. Το σκίτσο του δικτάτορα, οι σάλπιγγες και διάφορα απλοϊκά ρητά θα μονοπωλήσουν το σχολικό περιβάλλον, από τους τοίχους μέχρι τα τετράδια. Η ίδρυση της ΕΟΝ φέρνει τον ιδιότυπο ελληνικό φασισμό μέσα στο σχολείο.
Αν και το 1942 (σύμφωνα με μαρτυρία του Λευτέρη Παπαδόπουλου που αναδημοσιεύουν οι Αλέξης Δημαράς και Βάσω Παπαγεωργίου) το κοντύλι και η πλάκα ήταν τα «τετράδια» της Α΄ Δημοτικού και τουλάχιστον μέχρι το 1952, σύμφωνα με μαρτυρία του Μιχάλη Κατσίγερα.
Μετά τον πόλεμο δύο πράγματα αλλάζουν ριζικά: η εσωτερική «ανεκτικότητα» απέναντι στον «εσωτερικό εχθρό» εκφράζεται μέσω των στρατοπέδων και βέβαια από την πνιγηρή ατμόσφαιρα στο σχολείο. Ολα περνούν μέχρι υπερβολής από την κρησάρα της «εθνικοφροσύνης». Αναλυτικό πρόγραμμα, βιβλία, τετράδια, δάσκαλοι και μαθητές. Αλλά η εποχή είχε ήδη αλλάξει. Και το μπλε τετράδιο έγινε πιο γαλάζιο. Και έγινε (το εξώφυλλό του) πλαστικό.
Η χρήση του πλαστικού στον τελευταίο πόλεμο ήταν η τεχνολογική εξέλιξη που έδωσε στο μαθητικό τετράδιο τη σημερινή του μορφή. Το 1956, ένας ανήσυχος έμπορος, ο Σκαγιάς, αποφασίζει να βγάλει στην αγορά τα γαλάζια πλαστικά τετράδια («Διεθνές» και «Super Διεθνές»). Η κ. Πόπη Σκαγιά θα εξηγήσει πως ο Σκαγιάς «δεν ανακάλυψε, αλλά καθιέρωσε το νέο μαθητικό τετράδιο». Στα αρχεία της εταιρείας δεν υπάρχουν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν ή να διαψεύδουν μια κεντρική κατεύθυνση για το χρώμα: «Πάντως, δεν υπήρχε κατεύθυνση για το σχήμα, σας διαβεβαιώνω γι’ αυτό. Το μπλε μαθητικό τετράδιο είναι μοναδικό στον κόσμο λόγω των διαστάσεών του. Δεν είναι ούτε Α4 ούτε Α5 αλλά κάτι ενδιάμεσο, επειδή έτσι βόλευε τους κατασκευαστές να κόβουν χωρίς απώλειες το ευρωπαϊκό χαρτί που εισάγαμε τότε. Η εταιρεία μας βρήκε το χρώμα ως παράδοση και απλώς το κάναμε λίγο πιο ανοιχτό».

Η SKAG δραστηριοποιείται σήμερα σε 37 χώρες, με εξαγωγές, αλλά η κ. Σκαγιά διαβεβαιώνει: «Δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο τετράδιο σαν το ελληνικό. Μόνο οι Γιαπωνέζοι είναι κάπως κοντά στο δικό μας».
Η μεταπολίτευση βάζει την αρχή του τέλους στο σχολείο που τιμωρεί, ελέγχει, ισοπεδώνει και συνθλίβει. (Τουλάχιστον στη θεωρία.) Πάντως, μόλις άνοιξαν τα παράθυρα των σχολικών κτιρίων, εισέβαλαν πολλά και διαφορετικά τετράδια. Οι μουστάκες του βλοσυρού Κολοκοτρώνη έγιναν στίχοι των Πινκ Φλόιντ ή των Ιγκλς χωρίς τελικά να ζημιωθεί (από αυτό) η κοινωνία μας…

Ιnfo
- Αλέξη Δημαρά, Βάσως Βασιλού-Παπαγεωργίου, «Από το κοντύλι στον υπολογιστή», Αθήνα 2008, εκδ. Μεταίχμιο
- Θεοφάνη Δ. Χατζηστεφανίδη, «Ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης», Αθήνα 1990, εκδ. Παπαδήμας
- Χρήστου Κάτσικα, Ν. Θεριανού, «Ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης», Αθήνα 2007, εκδ. Σαββάλας
- Δέσποινας Παπαδημητρίου, «Από τον λαό των νομιμοφρόνων στο έθνος των εθνικοφρόνων», Αθήνα 2006, εκδ. Σαββάλας
Πηγή: Καθημερινή