Η Αρχή της Αβεβαιότητας

Στην ταινία των αδερφών Coen Ο Άνθρωπος που δεν Ήταν Εκεί (The Man Who Wasn't There), ένας λακωνικός κουρέας, ο Ed Crane (τον υποδύεται ο Billy Bob Thornton) προσπαθεί να δραπετεύσει από την ζωή του μέσω ενός εκβιασμού. Κάτι όμως δεν πάει καλά. Στην υπόθεση παρεισφρέουν η απιστία, το έγκλημα πάθους, η δικαιοσύνη και η τιμωρία. Όλα δηλαδή τα στοιχεία που ορίζουν το κινηματογραφικό είδος του film noir.

Υπάρχει μια σκηνή όπου ο δικηγόρος που υπερασπίζεται τη γυναίκα του Ed (τον υποδύεται ο Tony Shalhoub) «κτίζει» την υπερασπιστική του γραμμή βασιζόμενος στην «αρχή της απροσδιοριστίας» (ή «αρχή της αβεβαιότητας») του Γερμανού φυσικού Βέρνερ Χάιζενμπεργκ:

Είναι ένας τύπος στη Γερμανία… νομίζω τον λένε Φριτς κάτι, ίσως και Βέρνερ. Έχει μια θεωρία για την επιστημονική μελέτη. Για την τροχιά των πλανητών. Τις ηλιακές κηλίδες. Γιατί το νερό τρέχει από τη βρύση. Πρέπει να το δεις.

Αλλά καμιά φορά, κοιτάζοντας… Κοιτάζοντας κάτι, αλλάζει. Δεν ξέρεις ποια είναι η πραγματικότητα. Ή τι θα είχε συμβεί αν δεν είχες ανακατευτεί. Δεν υπάρχει το «τι έγινε». Κοιτάζεις κάτι… κι αυτό αλλάζει. Αυτό λέγεται, «αρχή της αβεβαιότητας».

Φαίνεται τρελό, αλλά κι ο Αϊνστάιν το δέχεται. Επιστήμη. Αντίληψη. Πραγματικότητα. Αμφιβολία. Λογική αμφιβολία. Όσο πιο πολύ κοιτάς, τόσο λιγότερα ξέρεις. Είναι ένα αποδεδειγμένο γεγονός. Κατά κάποιο τρόπο, είναι το μόνο που ισχύει. Αυτός ο Γερμανός το εξέφρασε με μαθηματικό τύπο.

Εξωγήινη ζωή, ναι - επισκέπτες σε UFO, όχι

[…] θα εκθέσω ορισμένες πολύ χοντρικές εκτιμήσεις για να δείξω γιατί, ενώ μάλλον υπάρχουν άλλες μορφές ζωής στον ίδιο μας το γαλαξία, κατά πάσα πιθανότητα δεν μας έχουν κάνει επίσκεψη αβροφροσύνης παρά τους ισχυρισμούς βιβλίων όπως το The intruders του Budd Hopkins και το Communion του Whitley Strieber. Οι εκτιμήσεις μας δίνουν ένα καλό παράδειγμα του πώς η τετράγωνη λογική των αριθμών μπορεί να ελέγξει τα ψευδοεπιστημονικά παραληρήματα.

Αν η νοημοσύνη αναπτύχθηκε φυσιολογικά στη γη, είναι δύσκολο να δεχτούμε ότι δεν θα έχει συμβεί και αλλού η ίδια διαδικασία. Αυτό που χρειάζεται είναι ένα σύστημα φυσικών στοιχείων ικανών να πετύχουν πολλούς διαφορετικούς συνδυασμούς και μια πηγή ενέργειας που να διατρέχει το σύστημα. Η ροή της ενέργειας κάνει το σύστημα να «εξερευνά» ποικίλους συνδυασμούς πιθανοτήτων μέχρι να αναπτυχθεί ένα μικρό σύνολο σταθερών και σύνθετων μορίων που αποθηκεύουν ενέργεια, το οποίο στη συνέχεια εξελίσσεται χημικά σε πιο σύνθετες ενώσεις, συμπεριλαμβανομένων και κάποιων αμινοξέων από τα οποία κατασκευάζονται οι πρωτεΐνες. Σιγά σιγά αναπτύσσεται η πρωτόγονη ζωή και ύστερα τα εμπορικά κέντρα.

Υπολογίζεται ότι υπάρχουν 100 δισεκατομμύρια άστρα (10¹¹) περίπου στο γαλαξία μας, το 1/10 των οποίων μπορούμε να πούμε ότι συντηρούν έναν πλανήτη. Από αυτά τα δέκα δισεκατομμύρια άστρα περίπου ίσως το ένα στα εκατό να περιλαμβάνει έναν πλανήτη που βρίσκεται μέσα στη ζώνη ζωής του άστρου, ούτε πολύ κοντά ώστε ο διαλύτης του, νερό ή μεθάνιο ή ό,τι άλλο, να βράζει και να εξατμίζεται, και ούτε πολύ μακριά ώστε να γίνεται πάγος. Τώρα έχουμε κατέβει στα εκατό εκατομμύρια άστρα (10⁸) περίπου μέσα στο γαλαξία μας που θα μπορούσαν να συντηρήσουν μορφές ζωής. Αφού τα περισσότερα από αυτά είναι αρκετά μικρότερα από τον ήλιο μας, μόνο το 1/10 περίπου αυτών των άστρων θα μπορούσαν λογικά να θεωρηθούν υποψήφια για τη συντήρηση μορφών ζωής πάνω στους πλανήτες τους.

Ακόμη κι έτσι, μένουν 10 εκατομμύρια άστρα (10⁷), στο γαλαξία μας και μόνο, ικανά να συντηρούν ζωή, από τα οποία ίσως το 1/10 να έχουν ήδη αναπτύξει μορφές ζωής! Ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν πράγματι 10⁶ -ή ένα εκατομμύριο- άστρα με πλανήτες που συντηρούν μορφές ζωής στο γαλαξία μας. Γιατί δεν έχουμε καμία τέτοια ένδειξη; Ένας λόγος είναι ότι ο γαλαξίας μας είναι ένα μεγάλο μέρος, με όγκο περίπου 10¹⁴ κυβικά έτη φωτός, όπου ένα έτος φωτός είναι η απόσταση που διασχίζει το φως σ' ένα χρόνο με ταχύτητα 300.000 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο - γύρω στα 10 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Έτσι, κατά μέσο όρο, καθένα από αυτά τα εκατομμύρια άστρα έχει για λογαριασμό του έναν όγκο 10¹⁴ δια 10⁶ κυβικά έτη φωτός· αυτό σημαίνει έναν όγκο ίσο με 10⁸ κυβικά έτη φωτός για κάθε άστρο που υποθέτουμε ότι συντηρεί μορφές ζωής. Η κυβική ρίζα του 10⁸ είναι περίπου 500, που σημαίνει ότι η μέση απόσταση ανάμεσα σε οποιοδήποτε από τα άστρα του γαλαξία μας που συντηρούν μορφές ζωής και τον πιο κοντινό του γείτονα, θα ήταν 500 έτη φωτός - περίπου δέκα δισεκατομμύρια φορές η απόσταση ανάμεσα στη γη και το φεγγάρι! Η απόσταση ανάμεσα σε κοντινούς «γειτόνους», ακόμη κι αν ήταν αρκετά μικρότερη από τον μέσο όρο, φαίνεται να αποκλείει τις συχνές επισκέψεις στα πεταχτά.

Ο δεύτερος λόγος που είναι πολύ απίθανο να δούμε πράσινα ανθρωπάκια είναι ότι οι όποιοι ενδεχόμενοι πολιτισμοί θα πρέπει να είναι διασκορπισμένοι μέσα στο χρόνο, καθώς έρχονται στη ζωή κι έπειτα σβήνουν. Μάλιστα, δεν αποκλείεται καθόλου η ζωή, από τη στιγμή που γίνεται σύνθετη, να είναι εγγενώς ασταθής και να οδηγείται στην αυτοκαταστροφή μέσα σε λίγες χιλιάδες χρόνια. Ακόμη και αν τέτοιες ανεπτυγμένες μορφές ζωής είχαν μια μέση διάρκεια 100 εκατομμυρίων χρόνων (το διάστημα από την εμφάνιση των πρώτων θηλαστικών ως το πυρηνικό ολοκαύτωμα που θα μπορούσε να συμβεί στον εικοστό αιώνα) και κατανέμονταν ομοιόμορφα στα 12-15 δισεκατομμύρια χρόνια της ιστορίας του γαλαξία μας, το αποτέλεσμα θα ήταν να υπάρχουν λιγότερα από 10.000 άστρα στο γαλαξία μας με ανεπτυγμένες μορφές ζωής σε οποιαδήποτε συγκεκριμένη στιγμή. Ο μέσος όρος της απόστασης μεταξύ γειτόνων θα αυξανόταν σε περισσότερα από 2.000 έτη φωτός.

Ο τρίτος λόγος που δεν μας ήρθαν τουρίστες είναι ότι ακόμη κι αν έχει αναπτυχθεί ζωή σε ορισμένους πλανήτες μέσα στο γαλαξία μας, υπάρχουν μάλλον λίγες πιθανότητες να ενδιαφέρονται για μας. Αυτές οι μορφές ζωής μπορεί να είναι μεγάλα σύννεφα από αέρια μεθανίου, ή αυτοκατευθυνόμενα μαγνητικά πεδία, ή μεγάλες πεδιάδες με πατατοειδή όντα, ή γιγαντιαίες υπάρξεις στο μέγεθος πλανητών που περνούν την ώρα τους τραγουδώντας περίπλοκες συμφωνίες, ή, το πιθανότερο ακόμη, ένα είδος πλανητικού αφρού κολλημένου στις πλευρές των βράχων που βλέπουν προς τον ήλιο τους. Δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να υποθέσουμε ότι κάποια από τις παραπάνω μορφές θα συμμεριζόταν τους στόχους ή την ψυχολογία μας και θα προσπαθούσε να μας βρει.

Με δυο λόγια, ενώ μάλλον υπάρχει ζωή σε άλλους πλανήτες στο γαλαξία μας, οι επισημάνσεις UFO είναι σχεδόν σίγουρα αυτό και μόνο - επισημάνσεις ιπτάμενων αντικειμένων αγνώστου ή μη αναγνωρισμένης ταυτότητας [Unidentified Flying Objects]. Μη αναγνωρισμένης, ναι -αλλά όχι και μη αναγνωρίσιμης ή ξένης.

Τζων Άλλεν Πάουλος, Αριθμοφοβία 

(Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 1991, σσ. 89-92)

Το κριτήριο του Σκεπτικισμού

ΣΕΞΤΟΣ Ο ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ, Πυρρώνειοι υποτυπώσεις 1, 21-24

Ότι λοιπόν μένουμε προσκολλημένοι στα φαινόμενα, είναι φανερό από αυτά που λέμε για το κριτήριο του Σκεπτικισμού. Και κριτήριο λέμε δύο πράγματα, ένα αυτό που παίρνουμε για πιστοποίηση υπάρξεως ή ανυπαρξίας, πράγμα που θα μας απασχολήσει στον αντιρρητικό λόγο, και ένα αυτό που αναφέρεται στην πράξη και που ακολουθώντας το στη ζωή άλλα κάνουμε, άλλα όχι, και αυτό μας απασχολεί τώρα. Λέμε λοιπόν κριτήριο του Σκεπτικισμού το φαινόμενο, ονομάζοντας έτσι την παράστασή του· γιατί, καθώς αυτή ακουμπά σ’ ένα αίσθημα και σ’ ένα αθέλητο πάθημα, είναι ανεξερεύνητη. Γι’ αυτό κανείς ίσως δεν αμφισβητεί ότι το πράγμα φαίνεται τέτοιο ή τέτοιο, συζητούμε όμως για το αν αυτό είναι τέτοιο που φαίνεται.

Μένοντας λοιπόν προσκολλημένοι στα φαινόμενα, ζούμε χωρίς δογματισμούς σύμφωνα με τον καθιερωμένο κανόνα ζωής, γιατί δεν μπορούμε να είμαστε τελείως άπρακτοι. Και αυτός ο καθιερωμένος κανόνας ζωής φαίνεται ότι αποτελείται από τέσσερα μέρη· το πρώτο, αναφέρεται στην καθοδήγηση μας από τη φύση, το δεύτερο στις ανάγκες που αισθανόμαστε, το τρίτο στην παράδοση των νόμων και των εθίμων και το τέταρτο στην εκμάθηση τεχνών.

Στην καθοδήγησή μας από τη φύση αναφέρεται το γεγονός ότι σύμφωνα με τη φύση αισθανόμαστε και αντιλαμβανόμαστε, στις ανάγκες που αισθανόμαστε αναφέρεται το γεγονός ότι η πείνα μας οδηγεί στην τροφή και η δίψα σ’ αυτό που πρέπει να πιούμε, στην παράδοση των νόμων και των εθίμων αναφέρεται το γεγονός ότι δεχόμαστε στη ζωή μας την ευσέβεια ως καλό και την ασέβεια ως κακό, στην εκμάθηση τεχνών αναφέρεται το γεγονός ότι δεν παραμένουμε αδρανείς ως προς τις τέχνες που μας παραδίδονται. Όμως αυτά όλα τα λέμε χωρίς να δογματίζουμε.

ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ (Γ΄ ΛΥΚΕΙΟΥ)

(ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ – ΑΘΗΝΑ 1977, σελ. 155-156)

Ο Αρχαίος Ανατολικός Σκεπτικισμός

Ο σκεπτικισμός είναι πανάρχαια φιλοσοφία. Όποτε το συμπέρασμα είναι η αβεβαιότητα, ή αμφιβολία ανάγεται σε αρχή, στο προσκήνιο βρίσκεται κάποια μορφή σκεπτικισμού. Ο σκεπτικισμός μπορεί να είναι μια πολύ αντι-φιλοσοφική φιλοσοφία. Πολλές από τις μεγάλες ιστορικές του δηλώσεις έχουν διατυπωθεί έξω από τους κόλπους της φιλοσοφίας, από ποιητές, μουσικούς και θρησκευόμενα άτομα και χωρίς αυτά τα άτομα, η φιλοσοφία θα ήταν πολύ φτωχότερη. Περιέργως, η αμφιβολία δεν είναι κάτι ξένο για τους πιστούς.

Αρχαίος Κινεζικός Σκεπτικισμός

Η αρχαία κινεζική φιλοσοφία του Ταοϊσμού απείχε από οποιονδήποτε ισχυρισμό κατοχής της γνώσης. Το Τάο (που σημαίνει δρόμος) είναι σιωπηλό. Ο λόγος δεν μπορεί να το εκφράσει, ο νους δεν μπορεί να το συλλάβει. Η αλήθεια που μπορεί να γίνει γνωστή δεν είναι αιώνια αλήθεια. Αυτές οι δύο δηλώσεις συνιστούν κατάφωρο σκεπτικισμό και προειδοποίηση σε όλους τους ένθερμους βελτιόδοξους επιστημολόγους.

«Αυτός που γνωρίζει δεν μιλάει. Αυτός που μιλάει δεν γνωρίζει»

Λάο Τσε, Τάο – Τε Τζινγκ, κεφ. 79 

«Κάποτε ο Τσουάνγκ Τζου ονειρεύτηκε πως ήταν πεταλούδα και απολάμβανε να πετά πέρα-δώθε, πηγαίνοντας όπου ήθελε. Δεν ήξερε πως ήταν ο Τσουάνγκ Τζου. Ξαφνικά ξύπνησε και αισθάνθηκε πως ήταν ο Τσουάνγκ Τζου. Μετά, δεν ήξερε αν ήταν ο Τσουάνγκ Τζου και είχε ονειρευτεί πως ήταν πεταλούδα, ή αν ήταν πεταλούδα και ονειρευόταν πως ήταν ο Τσουάνγκ Τζου. Πρέπει να υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ του Τσουάνγκ Τζου και της πεταλούδας!»

Τσουάνγκ Τζου, Εσωτερικά Κεφάλαια

Αρχαία Ινδική Αβεβαιότητα

«Ποιος μπορεί να είναι βέβαιος; Ποιος θα το διακηρύξει;

Από πού γεννήθηκε η δημιουργία, από πού προέρχεται;

Οι θεοί γεννήθηκαν μετά τη δημιουργία του κόσμου;

Συνεπώς, ποιος μπορεί να γνωρίζει από πού προήλθε το σύμπαν;»

Από τον Ύμνο της Δημιουργίας, Ρινγκ-Βέντα

Στα ινδικά κείμενα υπάρχουν πολλοί μύθοι δημιουργίας. Ωστόσο, αυτός είναι μια ειλικρινής διακήρυξη άγνοιας. Οι ύμνοι που δηλώνουν μια τόσο μεγάλη επιφύλαξη εισέρχονται στη σφαίρα επιρροής της φιλοσοφίας. Επισημαίνεται ότι οι «θεοί» (οι αμέτρητες ινδικές θεότητες) έχουν γεννηθεί μετά τη δημιουργία. Συνεπώς, δεν είναι οι δημιουργοί του σύμπαντος –στην καλύτερη περίπτωση, είναι οι διαμορφωτές και διευθετητές του. Ο εν λόγω ύμνος διερωτάται γι’ αυτό που υπερβαίνει την εκδηλωμένη πραγματικότητα, και συνετά καταλήγει με ερωτηματικό.

Εν γένει, ο ινδουισμός δεν είναι μια σκεπτικιστική παράδοση. Η φιλοσοφία της Βεντάτα όχι μόνο κηρύττει τους νόμους του κάρμα και της μετενσάρκωσης, αλλά και την ύπαρξη ενός Εαυτού που αποτελεί την απώτατη ταυτότητα των πάντων. Επειδή αυτός ο Εαυτός (Άτμαν) είναι θεϊκός, μάλλον δεν υπάρχουν περιθώρια σκεπτικισμού. Εντούτοις, η συνειδητοποίηση της υπερβατικής μας ταυτότητας περιγράφεται σαν την έγερση μετά από ένα όνειρο. Βέβαια, αυτό το «όνειρο» από το οποίο ξυπνάμε, είναι ο κόσμος. Μολαταύτα, η ψευδαισθητική υπόσταση του κόσμου δεν αρνείται την ύπαρξη του. Απλώς είναι ένα όνειρο: δεν είναι αυτό που φαίνεται πως είναι.

Τι δεν δίδαξε ο Βούδας

«Δεν είπα ότι το σύμπαν είναι αιώνιο, ούτε ότι το σύμπαν δεν είναι αιώνιο. Δεν είπα ότι το σύμπαν είναι πεπερασμένο, ούτε ότι το σύμπαν δεν είναι πεπερασμένο. Δεν είπα ότι η ψυχή και το σώμα είναι ένα και το αυτό, ούτε ότι η ψυχή και το σώμα δεν είναι ένα και το αυτό. Δεν είπα ότι ο Φωτισμένος εξακολουθεί να υφίσταται και μετά τον θάνατο. Και γιατί δεν είπα τίποτα απ’ όλα αυτά; Επειδή τίποτε από αυτά δεν προάγει την πραγμάτωση της Υπέρτατης Σοφίας και της Νιρβάνα».

      Σούτρα 63, Ματζίμα-Νικάγια

Σκεπτικιστικό Πείραμα «Μπορείς να νιώσεις την ψυχή σου ή να εντοπίσεις τον εαυτό σου;» Το επιχείρημα του Βούδα ενάντια στην ύπαρξη του εαυτού ή της ψυχής αποτελεί πρόκληση. Κοιτάξτε μέσα σας – τι βρίσκετε; Προφανώς ανακαλύπτετε αισθήσεις σκέψεις, μνήμες, προθέσεις, κίνητρα και συνειδητή επίγνωση. Ωστόσο, μέσα σε αυτό, ανακαλύπτετε τον Εαυτό σας. Ο εαυτός σας είναι πάντα παρών ως το άμεσο αντικείμενο της αντίληψής σας;

Ο Βούδας Σιντάρτα Γκαουτάμα πίστευε στις προηγούμενες ζωές και λέγεται ότι θυμόταν όλες τις δικές του προηγούμενες ζωές. Ωστόσο, θεωρούσε ανούσια την ενασχόληση με πολλά μεταφυσικά ζητήματα, πιστεύοντας ότι δεν συμβάλουν στην ελευθερία.

Ωστόσο, ο Βούδας αμφισβήτησε την ύπαρξη της ψυχής και του εαυτού. Η επαναγέννηση μπορεί να επισυμβεί χωρίς να υπάρχει μια ψυχή που μεταβαίνει από τη μια ζωή στην άλλη. Είναι σαν κερί που ανάβει ένα άλλο κερί. Η επαναγέννηση είναι αποτέλεσμα της τελευταίας σκέψης μας πριν πεθάνουμε, και όχι συνέχιση του εαυτού στον θάνατο. Οι βουδιστές πιστεύουν στην επαναγέννηση και όχι μετενσάρκωση που ενστερνίζονται οι Ινδουιστές και ο Πλάτων. Εντούτοις, τόσο στον Ινδουισμό όσο και στον Βουδισμό, ο θάνατος και η επαναγέννηση παρακάμπτονται με τη φώτιση. Αυτή η αισιοδοξία δεν είναι σκεπτικισμός.

Μάικλ Πικάρντ, Οδοιπορικό στην φιλοσοφική αναζήτηση

(ΒΙΒΛΙΑ ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΣ, 2009, σελ. 18-19)

Ο αρχαίος ελληνικός σκεπτικισμός

Η αμφισβήτηση ανέκαθεν υπήρξε φίλη της φιλοσοφίας. Οι πρώτοι μεγάλοι Δυτικοί σκεπτικιστές είναι θρυλικές φυσιογνωμίες, παρ’ ότι οι ίδιοι επιτέθηκαν στους θρύλους. Είχαν επιτεθεί και στην ίδια τη γνώση, ακόμα και στην πιθανότητα κατάκτησής της. Ο σκεπτικισμός έχει πεθάνει πολλές φορές, αλλά όσες ξαναγεννήθηκε, αναζωπύρωσε το πνεύμα της φιλοσοφίας.

Ξενοφάνης

Ο Ξενοφάνης ήταν ποιητής-φιλόσοφος και έζησε τον 6^ο π.Χ. αιώνα. Πίστευε στον Θεό, όπως φαίνεται στο περίφημο ρητό του «εις θεός εν τε θεοίσιν και ανθρώποισι μέγιστος» (Ένας θεός μέγιστος μεταξύ των θεών και των ανθρώπων), ουδέποτε όμως ισχυρίστηκε πως ήταν βέβαιος γι’ αυτό («Για όλα τα πράγματα υπάρχουν μόνο γνώμες»). Ήταν επιφυλακτικός απέναντι στις ιστορίες που αφηγούνταν διαπρεπείς ποιητές όπως ο Όμηρος και ο Ησίοδος, όταν αναπαριστούσαν τους θεούς με ανθρώπινες αδυναμίες (ζήλια, οργή, σεξουαλικές απρέπειες). Χλεύαζε την ευπιστία.

«Οι άνθρωποι πιστεύουν ότι οι θεοί γεννιούνται όπως οι ίδιοι, ότι ντύνονται με τα ρούχα των ανθρώπων και ότι έχουν ανθρώπινη φωνή και ανθρώπινο σώμα. Ωστόσο, αν οι αγελάδες και τα λιοντάρια είχαν χέρια που θα τους επέτρεπαν να ζωγραφίζουν… και να παράγουν έργα όπως οι άνθρωποι, θα έπλαθαν τους θεούς τους και θα τους φαντάζονταν με σώματα σαν τα δικά τους – τα άλογα θα έπλαθαν τους θεούς με αλογίσιο σώμα, οι αγελάδες με αγελαδινό».

Πύρρων ο Ηλείος

Ο Πύρρων θεωρείται ο εισηγητής του ακραίου ελληνικού σκεπτικισμού (360-217 π.Χ.). Λέγεται ότι ο επιστημολογικός μηδενισμός που ανέπτυξε ήταν συνέπεια της συνάντησής του με έναν Ινδό ασκητή, που ήταν ένας από τους «γυμνοσοφιστές», τους γιόγκι που συνόδευαν τον Μέγα Αλέξανδρο κατά τη στρατιωτική του αποχώρηση από την Ινδία. Ήταν παρόν όταν ο Κάλανος, Ινδός ασκητής που είχε αρρωστήσει κατά τη διάρκεια του ταξιδιού και ήταν ετοιμοθάνατος, ζήτησε να τον κάψουν ζωντανό, πράγμα που εντυπωσίασε βαθύτατα τον Πύρρωνα. Τελικά, ο Πύρρων θεώρησε ότι αυτή η νηφαλιότητα και ο αυτοέλεγχος θα πρέπει να χαρακτηρίζει ολοένα και περισσότερο τον ιδανικό φιλόσοφο, που πρέπει να είναι απρόσβλητος από πόνο, να έχει απόλυτη αυτοκυριαρχία και να μην πιστεύει σε κανένα δόγμα. Επηρεασμένος από αυτή την επίδειξη αταραξίας, ο Πύρρων διαμόρφωσε την ακραία φιλοσοφία του, που συνάγεται σε τρία σημεία:

1. Δεν υπάρχει τίποτα.
2. Εάν υπήρχε κάτι, δεν θα ήμαστε σε θέση να το γνωρίσουμε.
3. Εάν το γνωρίζαμε, δεν θα ήμαστε σε θέση να το εκφράσουμε.  

Το ίδιο το κριτήριο της αλήθειας, ο παράγοντας που μας δίνει τη δυνατότητα να διαχωρίσουμε το αληθές από το ψευδές, πρέπει να υποβληθεί σε δοκιμασία. Διότι εάν περάσει επιτυχώς τη δοκιμασία, είναι ψευδές κριτήριο. Εάν όμως την περάσει σύμφωνα με τη λογική, το επιχείρημα μας επαναφέρει από εκεί που αρχίσαμε: το κριτήριο είναι αληθές επειδή είναι αληθές. Συνεπώς κανένα κριτήριο αληθείας δεν μπορεί να αποδειχθεί αληθές.

Μάικλ Πικάρντ, Οδοιπορικό στην φιλοσοφική αναζήτηση

(ΒΙΒΛΙΑ ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΣ, 2009, σελ. 22)

Η πίστη στα υπερβατικά φαινόμενα

Το Before Sunset είναι η δεύτερη ταινία της τριλογίας που ξεκίνησε με το Before Sunrise και έκλεισε με το Before Midnight. Οι ήρωες Τζέσι (Ίθαν Χοκ) και Σελίν (Ζιλί Ντελπί) έχουν μεγαλώσει κατά εννιά χρόνια, όπως και οι ηθοποιοί που τους υποδύονται. Έχουν ωριμάσει, και μαζί μ’ αυτούς ωρίμασε αυτή η ιδιαίτερη ιστορία αγάπης. Στην πρώτη ταινία είχαμε δυο πανευτυχείς νεαρούς, […] Εδώ οι χαρακτήρες μας είναι, και πάλι, πολύ ευτυχισμένοι που συναντιούνται, […] Είναι μεγαλύτεροι, πιο έμπειροι, και ταυτόχρονα πιο φοβισμένοι και διστακτικοί. […] Οι συζητήσεις τους είναι πιο σοβαρές. […] Είναι πιο κυνικοί και πιο ειλικρινείς μεταξύ τους. 

Στο απόσπασμα που ακολουθεί η Σελίν και Τζέσι συζητούν για την πίστη στα υπερβατικά φαινόμενα:

Τζέσι: Πιστεύεις σε πνεύματα ή φαντάσματα;

Σελίν: Όχι.

Τζέσι: Όχι; Στην μετενσάρκωση;

Σελίν: Καθόλου.

Τζέσι: Στο Θεό;

Σελίν: Όχι. Ακούγεται φρικτό ε; Δεν θέλω όμως να’ μια σαν αυτές που απορρίπτουν κάθε μυστήριο. […] Είναι μια φράση του Αϊνστάιν που μ’ αρέσει πολύ. Είπε ότι αν δεν πιστεύεις στο μαγικό ή το μυστηριώδες … τότε είναι σαν να έχεις πεθάνει από καιρό.

Μετενσάρκωση και λογική

H ταινία "Before sunrise" βασίζεται στη συζήτηση μεταξύ δυο νεαρών ανθρώπων, του Jesse (Ethan Hawke) και της Celine (Julie Delpy)  που γνωρίζονται σε ένα τρένο. Αυτός γυρνάει στην Αμερική μετά από το ταξίδι του στην Ευρώπη ενώ εκείνη επιστρέφει στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές της. Μέσα στην παρόρμηση της στιγμής και της ηλικίας όμως, της προτείνει να κατέβει μαζί του για μια βόλτα.. έτσι καταλήγουν σε ένα περίπατο στη Βιέννη συζητώντας μεταξύ των άλλων και για τη μετεμψύχωση: 

Jesse: Σκεπτόμουν κάτι τις προάλλες και μπορώ να πω ότι προβληματίστηκα.

Celine: Τι ήταν;

Jesse: Είχα μια σκέψη στο τρένο τις προάλλες … Λοιπόν άκου … Πιστεύεις στην μετενσάρκωση; 

Celine: Ναι, έχει ενδιαφέρον.

Jesse: Πολλοί είναι εκείνοι που μιλούν για περασμένες ζωές και τέτοια. Ακόμα και αν δεν πιστεύουν αυτά που λένε με συγκεκριμένο τρόπο … όλοι ασπάζονται την αιωνιότητα της ψυχής, σωστά;

Celine: Ναι.

Jesse: Ωραία. Άκου τι λέω, λοιπόν: 50.000 χρόνια πριν, υπήρχαν λιγότερο από 1 εκατομμύριο άνθρωποι. Πριν από 10.000 χρόνια, άντε να ήταν 2 εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη. Τώρα έχουμε πέντε με έξι δισεκατομμύρια κατοίκους στον πλανήτη. Αν η ψυχή όλων μας είναι ξεχωριστή κι αυτόνομη … από πού τη βρήκαμε; Είναι οι ψυχές μας ένα μικρό κομμάτι μόνο των αρχικών ψυχών; Γιατί αν συμβαίνει αυτό, τότε σε κάθε ψυχή αντιστοιχούν 5.000 σώματα … από όσες υπήρχαν πριν 50.000 χρόνια, που κι αυτό χρονικά είναι λίγο. Στην καλύτερη περίπτωση είμαστε απλώς ψήγματα … των αρχικών ανθρώπων … Γι αυτό λες να ’μαστε τόσο χαμένοι; Γι αυτό είμαστε τόσο διαφορετικοί; 

Celine: Περίμενε, δεν είμαι σίγουρη ότι κατάλαβα …

Jesse: Αναμενόμενο. Είναι μια εντελώς ανακόλουθη σκέψη. Ίσως γι’ αυτό να βγάζει νόημα.

Celine: Ναι, συμφωνώ σ’ αυτό.

Πύρρων: Δεν γνωρίζουμε τίποτα

Κανείς δεν γνωρίζει τίποτα – κι ούτε αυτό είναι σίγουρο. Δεν πρέπει να θεωρείτε δεδομένο πως ότι πιστεύετε είναι αληθές. Μπορεί να σφάλλετε. Όλα μπορούν να επερωτηθούν, όλα μπορούν να αμφισβητηθούν. Η καλύτερη λύση είναι λοιπόν να είστε ανοιχτόμυαλοι. Μη δεσμεύεστε, και δε θα απογοητευτείτε. Αυτή είναι η βασική διδασκαλία του σκεπτικισμού, μιας φιλοσοφίας που ήταν δημοφιλής για εκατοντάδες χρόνια στην αρχαία Ελλάδα και αργότερα στη Ρώμη. Σε αντίθεση με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι πιο ακραίοι σκεπτικιστές δεν ήθελαν να έχουν πάγιες απόψεις για τίποτα. Ο αρχαίος Έλληνας Πύρρων (περ. 365-270 π.Χ.) ήταν ο διασημότερος και πιθανόν ο πιο ακραίος σκεπτικιστής όλων των εποχών. […]

Η επιμονή του Σωκράτη πως το μόνο που γνώριζε ήταν πόσο λίγα γνώριζε είναι επίσης σκεπτικιστική θέση. Όμως ο Πύρρων την πήγε παραπέρα. Πιθανόν την έφτασε στα άκρα. […] Όπως ο Σωκράτης, δεν έγραψε τίποτα. […]

Ας δούμε την προσέγγισή του στη ζωή. Δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε πλήρως τις αισθήσεις. Συχνά μας παραπλανούν, ο Πύρρων αποφάσισε να μην τις εμπιστεύεται ποτέ. […]

Έτσι, ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι θα έβλεπαν την άκρη ενός βράχου και τον γκρεμό από κάτω ως ένδειξη ότι θα ήταν ανόητο να συνεχίσουν να περπατούν προς τα εκεί, ο Πύρρων διαφωνούσε. […] Ο Πύρρων κατόρθωσε με κάποιον τρόπο να βιώσει αυτήν τη φιλοσοφία της πλήρους αταραξίας και να επιβληθεί σε όλα τα συνήθη και φυσικά ανθρώπινα συναισθήματα και πρότυπα συμπεριφοράς […]

Όταν ήταν νέος, ο Πύρρων επισκέφτηκε την Ινδία. […] Η Ινδία είχε μεγάλη παράδοση πνευματικών δασκάλων ή γκουρού, που έβαζαν τον εαυτό τους σε μια κατάσταση ακραίας και σχεδόν απίστευτης σωματικής στέρησης […] Η φιλοσοφική προσέγγιση του Πύρρωνα έμοιαζε σίγουρα μ’ εκείνη ενός μυστικιστή. […] Η ήρεμη ψυχική του διάθεση εντυπωσίαζε βαθιά όλους τους γύρω του. Ο λόγος για τον οποίο δεν ήθελε να επεξεργαστεί τίποτα ήταν, κατά τη γνώμη του το ότι όλα είναι θέμα άποψης. Αν δεν υπάρχει τρόπος να ανακαλύψουμε την αλήθεια, τότε δε χρειάζεται να ανησυχούμε. Μπορούμε να αποστασιοποιηθούμε απ’ όλες τις πάγιες πεποιθήσεις, επειδή οι πάγιες πεποιθήσεις ενέχουν πάντα την αυταπάτη.

Αν συναντούσατε τον Πύρρωνα, πιθανόν θα σκεπτόσασταν ότι είναι τρελός. Και ίσως ήταν, κατά κάποιον τρόπο. Όμως οι απόψεις και η συμπεριφορά του ήταν συνεπείς. Θα θεωρούσε ότι διάφορες βεβαιότητες σας είναι απλώς παράλογες και σας εμποδίζουν να αποκτήσετε ψυχική γαλήνη. Θεωρείτε πολλά πράγματα δεδομένα. Αυτό μοιάζει με το να χτίζατε ένα σπίτι στην άμμο.

Ο Πύρρων συνόψιζε κομψά τη φιλοσοφία του με τη μορφή τριών ερωτημάτων, που όποιος θέλει να είναι ευτυχισμένος πρέπει να θέτει:

Τι είναι όντως τα πράγματα;

Τι στάση πρέπει να έχουμε ως προς αυτά;

Τι θα συμβεί σε όποιον όντως υιοθετήσει μια τέτοια στάση;

Οι απαντήσεις του ήταν απλές και με νόημα.

Πρώτον, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πως είναι ο κόσμος – αυτό μας υπερβαίνει. Κανείς ποτέ δεν θα μάθει την έσχατη φύση της πραγματικότητας. Μια τέτοια γνώση είναι εντελώς αδύνατη για τους ανθρώπους. Επομένως ξεχάσετε το. Αυτή η άποψη αντιβαίνει εντελώς στην Πλατωνική Θεωρία  των Ιδεών και τη δυνατότητα των φιλοσόφων να τις γνωρίζουν μέσω της αφηρημένης σκέψης.

Δεύτερον, και ως αποτέλεσμα του παραπάνω, δεν πρέπει να δεσμευόμαστε σε καμία άποψη. Επειδή τίποτα δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα, πρέπει να αναστέλλουμε κάθε κρίση και να διάγουμε τον βίο μας με μη δεσμευτικό τρόπο. Κάθε επιθυμία σας υποδηλώνει ότι πιστεύετε πως κάποιο πράγμα είναι καλύτερο από κάποιο άλλο. Η δυστυχία πηγάζει από το να μην αποκτάτε αυτό που θέλετε. Μα δεν μπορείτε να γνωρίζετε ότι κάτι είναι καλύτερο από το οποιοδήποτε άλλο. Έτσι, πίστευε ο Πύρρων, για να είστε ευτυχισμένοι θα πρέπει να απελευθερωθείτε από επιθυμίες και να μη νοιάζεστε για το πώς έρχονται τα πράγματα. Αυτός είναι ο σωστός τρόπος ζωής. Να αναγνωρίζεται πως τίποτε δεν έχει σημασία. Με αυτόν τον τρόπο, τίποτα δε θα επηρεάζει τη ψυχική σας διάθεση, που θα διέπεται από εσωτερική γαλήνη.

Τρίτον, αν ακολουθήσετε αυτήν τη διδασκαλία θα σας συμβεί το εξής: Στην αρχή θα είστε αμίλητοι, αφού δεν θα ξέρετε τι να πείτε για το οτιδήποτε. Και κάποια στιγμή θα έχετε απαλλαγεί από κάθε ανησυχία. Αυτό είναι το καλύτερο που μπορείτε να ελπίζετε στη ζωή. Είναι σχεδόν σαν θρησκευτική εμπειρία.

Αυτά λέει η θεωρία. Έμοιαζε να είχε αποτέλεσμα στον Πύρρωνα, αν και δύσκολα θα λέγαμε το ίδιο για το μεγαλύτερο τμήμα της ανθρωπότητας […]

Η βασική αδυναμία της πυρρώνειας προσέγγισης είναι ότι περνά από τη θέση «Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τίποτα» στο συμπέρασμα «Συνεπώς πρέπει να αγνοούμε τα ένστικτα και τα αισθήματά μας για το τι είναι επικίνδυνο». Όμως τα ένστικτα μας μας σώζουν από πολλούς πιθανούς κινδύνους. […] Μπορούμε λοιπόν να είμαστε σκεπτικιστές απέναντι στον πυρρώνειο σκεπτικισμό. […]

Δεν ήταν όλοι οι σκεπτικιστές στην ιστορία της φιλοσοφίας τόσο ακραίοι όσο ο Πύρρων. Υπάρχει μια μεγάλη παράδοση μετριοπαθούς σκεπτικισμού, σύμφωνα με τον οποίο διερωτόμαστε για τις αποφάνσεις μας και εξετάζουμε τα τεκμήρια για όσα πιστεύουμε, δίχως να προσπαθούμε να ζούμε υπό διαρκή αμφιβολία.

Η σκεπτικιστική διερώτηση αυτού του τύπου βρίσκεται στον πυρήνα της φιλοσοφίας. Όλοι οι μεγάλοι φιλόσοφοι ήταν σκεπτικιστές με αυτή την έννοια. Είναι το αντίθετο του δογματισμού. […] Στόχος του μετριοπαθούς φιλοσοφικού σκεπτικισμού είναι η προσέγγιση της αλήθειας, τουλάχιστον η αποκάλυψη του πόσο λίγα γνωρίζουμε ή μπορούμε να γνωρίζουμε […]

Nigel Warburton, Μικρή ιστορία της φιλοσοφίας

(ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, 2012, σελ. 28-34)

Ιδεολογική ανοσία ή το πρόβλημα του Πλανκ

Όπως στην επιστήμη, έτσι και στην καθημερινή ζωή όλοι αντιστεκόμαστε στην όποια αλλαγή θεμελιώδους παραδείγματος. Ο κοινωνιολόγος Τζέυ Στούαρτ Σνέλσον (J.S. Snelson) αποκαλεί την αντίσταση αυτή ιδεολογικό ανοσοποιητικό σύστημα: «οι μορφωμένοι, ευφυείς και επιτυχημένοι ενήλικοι σπανίως αλλάζουν τις θεμελιώδεις πεποιθήσεις τους για τον κόσμο».

Σύμφωνα με τον Σνέλσον, όσο περισσότερη γνώση έχει συσσωρεύσει ένα άτομο και όσο καλύτερα τεκμηριωμένες είναι οι θεωρίες του (και, θυμηθείτε, όλοι έχουμε την τάση να ψάχνουμε και να θυμόμαστε τα επιβεβαιωτικά στοιχεία και όχι τα απορριπτικά) τόσο μεγαλύτερη είναι η εμπιστοσύνη που δείχνουν στις ιδεολογικές πεποιθήσεις τους. Ως συνέπεια αυτού, όμως, δημιουργείται μια «ανοσία» έναντι καινούργιων ιδεών που έρχονται σε διάσταση με τις προγενέστερες. Οι ιστορικοί της επιστήμης αποκαλούν το φαινόμενο αυτό Πρόβλημα του Πλανκ, από το όνομα του φυσικού Μαξ Πλανκ (Max Planck), που είχε κάνει την ακόλουθη παρατήρηση σχετικά με το πώς εδραιώνεται ένας νεωτερισμός στην επιστήμη: «ένας σημαντικός επιστημονικός νεωτερισμός σπανίως προχωρεί κερδίζοντας σιγά- σιγά έδαφος και μεταπείθοντας τους αντιπάλους του: σπανίως θα συμβεί ο Σαούλ να γίνει Παύλος. Αυτό που συμβαίνει είναι πως οι αντίπαλοί του σταδιακά εκλείπουν και η γενιά που μεγαλώνει είναι εξοικειωμένη με την ιδέα του ευθύς εξαρχής».

Ο ψυχολόγος Ντέιβιντ Πέρκινς (David Perkins) πραγματοποίησε μια ενδιαφέρουσα μελέτη από την οποία προέκυφε μια ισχυρή θετική συσχέτιση μεταξύ της ευφυΐας (μετρούμενης με τον τυπικό δείκτη νοημοσύνης) και της ικανότητας ανάπτυξης επιχειρηματολογίας για την υιοθέτηση μιας άποψης, καθώς και της ικανότητας υπεράσπισης της θέσης αυτής. Παράλληλα, διαπίστωσε μια ισχυρή αρνητική συσχέτιση μεταξύ της ευφυΐας και της ικανότητας να λαμβάνονται υπ’ όψιν άλλες εναλλακτικές απόψεις. Με άλλα λόγια, όσο υψηλότερος είναι ο δείκτης νοημοσύνης τόσο μεγαλύτερη έφεση υπάρχει για ιδεολογική ανοσία. Η ιδεολογική ανοσία είναι ενσωματωμένη στο επιστημονικό εγχείρημα,όπου λειτουργεί ως φίλτρο έναντι της νεωτερικότητας που ενδέχεται να κατακλύσει τα πάντα. Όπως εξηγούσε ο ιστο­ρικός της επιστήμης Ι. Μ. Κοέν (Ι.Β. Cohen), «τα νέα και επαναστατικά επιστημονικά συστήματα τείνουν να αντιμετωπίζουν αντίσταση μάλλον πα­ρά ανοιχτή αποδοχή, γιατί κάθε επιτυχημένος επιστήμονας έχει επενδεδυμένο πνευματικό, κοινωνικό, ακόμη και οικονομικό συμφέρον στη διατήρη­ση του στάτους κβο. Αν κάθε νέα επαναστατική ιδέα γινόταν δεκτή με ανοιχτές αγκάλες, αποτέλεσμα θα ήταν το απόλυτο χάος».

Εν τέλει, η ιστορία ανταμείβει όσους έχουν «δίκιο» (προσωρινά τουλά­χιστον) και οι αλλαγές γίνονται. Στην αστρονομία, το πτολεμαϊκό γεωκε­ντρικό σύστημα εκτοπίστηκε σιγά-σιγά από το ηλιοκεντρικό σύστημα του Κοπέρνικου. Στη βιολογία, η δαρβίνεια θεωρία της εξέλιξης διαδέχτηκε την πε­ποίθηση του δημιουργισμού για το αναλλοίωτο των ειδών. Η ιδεολογική ανοσία μπορεί να ξεπεραστεί στην επιστήμη και στην καθημερινή ζωή, αλλά χρει­άζεται χρόνος και συνεπικουρία δεδομένων.

Το απόφθεγμα του Σπινόζα

Οι σκεπτικιστές έχουμε την πολύ ανθρώπινη τάση να απολαμβάνουμε την αποκάλυψη της αλήθειας για όσα ήδη θεωρούμε ανοησίες. Είναι διασκεδαστικό να εντοπίζει κανείς τα σφάλματα στους συλλογισμούς των άλλων αλ­λά δεν είναι αυτό το κυρίως ζητούμενο. Ως σκεπτικιστές και κριτικά σκεπτόμενοι άνθρωποι, θα πρέπει να υπερνικούμε τις συναισθηματικές μας αντιδράσεις, διότι κατανοώντας τα σφάλματα των άλλων και αντιλαμβανόμενοι τον τρόπο με τον οποίο η επιστήμη υπόκειται σε κοινωνικό έλεγχο και σε πολιτισμικές επιδράσεις, μπορούμε να εμβαθύνουμε στην κατανόη­ση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί ο κόσμος. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε την ιστορία τόσο της επιστή­μης όσο και της ψευδοεπιστήμης. Αν δούμε την ευρύτερη εικόνα του τρό­που με τον οποίο τα κινήματα αυτά εξελίχθηκαν και ανακαλύψουμε πώς πλανήθηκε η λογική σκέψη, δεν θα επαναλάβουμε τα ίδια σφάλματα. Ο Ολλανδός φιλόσοφος του 17ου αιώνα Βαρούχ Σπινόζα (Baruch Spinoza) το διατύπωσε καλύτερα απ' όλους: «Έχω καταβάλει αδιάκοπες προσπάθειες να μη χλευάζω, να μη διεκτραγωδώ, να μην περιφρονώ τις πράξεις των αν­θρώπων, αλλά να τις κατανοώ».

Michael Shermer, Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε παράξενα πράγματα;

(ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ, 2004, σελ. 73-74)

Οι υπερκόσμιες εξηγήσεις

Αρκετοί άνθρωποι έχουν τέτοια υπερβολική αυτοπεποίθηση, ώστε να πιστεύουν πως αν οι ίδιοι δεν μπορούν να εξηγήσουν κάτι, τότε αυτό θα πρέπει να μην επιδέχεται καμία εξήγηση και ως εκ τούτου να αποτελεί ένα πραγματικό παραφυσικό μυστήριο. Ένας ερασιτέχνης αρχαιολόγος ανακοινώνει ότι, αφού ο ίδιος δεν μπορεί να εξηγήσει πως χτίστηκαν οι πυραμίδες, θα πρέπει να έχουν χτιστεί από εξωγήινους. Ακόμα και ορισμένοι πιο λογικοί πιστεύουν ότι εφόσον και οι ειδικοί δεν μπορούν να εξηγήσουν κάτι, αυτό τουλάχιστον θα πρέπει να μην έχει εξήγηση. Διάφορα φαινόμενα, όπως είναι το λύγισμα κουταλιών, η πυροβασία ή η τηλεπάθεια, συχνά θεωρούνται πως είναι παραφυσικής ή μυστικιστικής υφής, διότι ο περισσότερος κόσμος δεν μπορεί να τα εξηγήσει. ...

Η πυροβασία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο πολύς κόσμος προσπαθεί να την εξηγήσει με διάφορους τρόπους: με υπερφυσικές δυνάμεις που εκμηδενίζουν τον πόνο και τη θερμότητα ή με μυστηριώδεις ουσίες που εκκρίνει ο εγκέφαλος, οι οποίες μπλοκάρουν τον πόνο και αποτρέπουν το κάψιμο. Η εξήγηση είναι απλή: το κάρβουνο, που είναι ελαφρύ και μαλακό, έχει πολύ μικρή θερμοχωρητικότητα, ενώ η θερμική αγωγιμότητα ανάμεσα στο κάρβουνο και στα πόδια του πυροβάτη είναι πολύ μικρή. Όσο δεν στέκεται  κανείς ακίνητος πάνω στα κάρβουνα, δεν καίγεται. (Σκεφτείτε ένα κέικ μέσα στον φούρνο, στους 230^ο C. Ο αέρας, το κέικ και το ταψί έχουν όλα θερμοκρασία  230^ο C, αλλά μόνο το μεταλλικό ταψί θα σας κάψει το χέρι, αν το πιάσετε. Ο αέρας έχει πολύ χαμηλή θερμοχωρητικότητα, αλλά και χαμηλή θερμική αγωγιμότητα, συνεπώς έχετε αρκετό χρόνο για να βάλετε το χέρι σας στον φούρνο και να αγγίξετε το κέικ. Η θερμοχωρητικότητα του κέικ είναι πολύ υψηλότερη απ’ ό,τι του αέρα, αλλά επειδή η αγωγιμότητα του είναι χαμηλή μπορείτε να το αγγίξετε φευγαλέα χωρίς να καείτε. Το μεταλλικό ταψί έχει θερμοχωρητικότητα παραπλήσια με του κέικ, αλλά επιπλέον και υψηλή αγωγιμότητα. Αν το αγγίξετε, θα καείτε αμέσως.) Αυτός είναι ο λόγος που οι ταχυδακτυλουργοί δεν αποκαλύπτουν τα μυστικά τους. Τα περισσότερα από τα κόλπα τους είναι πολύ απλά· αν ξέρεις πως γίνονται, δεν σε μαγεύουν πια.

Υπάρχουν πολλά ανεπίλυτα μυστήρια στο σύμπαν και δεν θα έπρεπε να δυσκολευόμαστε να το αναγνωρίσουμε και να πούμε: «Ακόμα δεν γνωρίζουμε, αλλά μια μέρα δεν αποκλείεται να μάθουμε». Το πρόβλημα είναι πως οι περισσότεροι από εμάς θεωρούμε πιο βολική τη βεβαιότητα, έστω και την πρόωρη, παρά να το ζούμε με ανεπίλυτα και ανεξήγητα μυστήρια.

Στον κόσμο των  παραφυσικών φαινομένων, συχνά θεωρείται πως οι συμπτώσεις έχουν βαρύνουσα σημασία. Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται επίκληση της «συγχρονικότητας», ωσάν να έχει δράσει υπογείως κάποια μυστηριώδης δύναμη. … Δύο άνθρωποι σε ένα δωμάτιο με 30 άτομα ανακαλύπτουν πως έχουν γενέθλια την ίδια μέρα και συμπεραίνουν ότι συμβαίνει κάτι μυστηριώδες. Πηγαίνεις στο τηλέφωνο να πάρεις τον φίλο σου τον Γιώργο. Πριν σηκώσεις το ακουστικό, όμως, το τηλέφωνο χτυπά και είναι ο Γιώργος! Τότε αναρωτιέσαι: «Τι πιθανότητες υπήρχαν να συμβεί τυχαία αυτό; Δεν μπορεί να ήταν απλή σύμπτωση. Ίσως ο Γιώργος και εγώ επικοινωνούσαμε τηλεπαθητικά». Στην πραγματικότητα, καμία από τις συμπτώσεις αυτές δεν είναι σύμπτωση σύμφωνα με τους νόμους των πιθανοτήτων. … Η πιθανότητα, μέσα σε ένα δωμάτιο με 30 άτομα, δύο από αυτά να έχουν γενέθλια την ίδια μέρα είναι 71%. Ο Γιώργος σου έχει τηλεφωνήσει πάμπολλες φορές χωρίς να σου περάσει από το μυαλό η ιδέα να του τηλεφωνήσεις εσύ, άλλες φορές πήγες να τον πάρεις τηλέφωνο και σου τηλεφώνησε κάποιος τρίτος, πολλές φορές σκέφθηκες να τον πάρεις και δεν σου τηλεφώνησε κ.ο.κ. Όπως έδειξε με εργαστηριακά πειράματα ο Μπ. Φ. Σκίνερ, ψυχολόγος της ανθρώπινης συμπεριφοράς, το ανθρώπινο μυαλό αναζητά συσχετίσεις μεταξύ γεγονότων και συχνά βρίσκει ακόμα και εκεί που δεν υπάρχουν. Οι «κουλοχέρηδες» των καζίνων βασίζονται στην αρχή του Σκίνερ περί «περιοδικής ενθαρρύνσεως». Ο χαζός άνθρωπος, όπως και το χαζό ποντίκι, απλώς χρειάζεται να κερδίζει που και που για να συνεχίσει να τραβά τον μοχλό. Το μυαλό θα κάνει τα υπόλοιπα.

Όπως είπε και ο Αριστοτέλης, «το άθροισμα των συμπτώσεων ισούται με βεβαιότητα». Ξεχνούμε τις περισσότερες ασήμαντες συμπτώσεις και θυμόμαστε αυτές που μπορεί να έχουν σημασία. Στην τάση μας να θυμόμαστε τις επιτυχίες και να ξεχνούμε τις αποτυχίες οφείλεται η άνθηση των παραψυχιστών, των προφητών και των κάθε λογής μάντεων που κάνουν εκατοντάδες προβλέψεις στην αρχή κάθε χρονιάς. Πρώτα αυξάνουν τις πιθανότητες επιτυχίας τους προβλέποντας κυρίως γενικές βεβαιότητες, όπως λ.χ. ότι «θα γίνει σεισμός στην Καλιφόρνια» ή ότι «η βασιλική οικογένεια της Αγγλίας  θα αντιμετωπίσει προβλήματα». Ύστερα, τον επόμενο Ιανουάριο, δημοσιοποιούν τις επιτυχίες και αποσιωπούν τις αποτυχίες τους, ελπίζοντας ότι κανένας δεν έχει μπει στον κόπο να τις ελέγξει.

Θα πρέπει να έχουμε πάντοτε κατά νου το γενικότερο περιβάλλον μέσα στο οποίο συμβαίνει ένα φαινομενικά ασυνήθιστο γεγονός. Θα πρέπει επίσης να αναλύουμε πάντοτε τα ασυνήθιστα γεγονότα ως προς το κατά πόσον είναι αντιπροσωπευτικά της τάξης φαινομένων στα οποία ανήκουν. Στην περίπτωση του «Τριγώνου των Βερμούδων», μιας περιοχής του Ατλαντικού Ωκεανού όπου πλοία και αεροπλάνα εξαφανίζονται «μυστηριωδώς», υποτίθεται πως συμβαίνει κάτι το παράξενο ή το εξωγήινο. Θα πρέπει όμως να λάβουμε υπόψη μας το πόσο αντιπροσωπευτικά είναι τέτοια γεγονότα στην εν λόγω περιοχή. Πολύ περισσότερα πλοία διαπλέουν το Τρίγωνο των Βερμούδων από όσα τις γύρω θαλάσσιες περιοχές, συνεπώς είναι λογικό να συμβαίνουν εκεί περισσότερα ατυχήματα, δυστυχήματα και εξαφανίσεις. Στην πραγματικότητα, η συχνότητα ατυχημάτων είναι μικρότερη στο Τρίγωνο των Βερμούδων απ’ ότι στις γειτονικές θαλάσσιες περιοχές. …

Μία καλή συμβουλή: πριν αρχίσει κανείς να ψάχνει για υπερκόσμιες εξηγήσεις, καλά θα κάνει να έχει ψάξει διεξοδικά για πιθανές εγκόσμιες.

Michael Shermer, Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε παράξενα πράγματα;

(ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ, 2004, σελ. 64-67)

Εργάζεσαι καλά Σήμερα, για άξια πράγματα;

Δεν είναι πολύ θετικό φαινόμενο, τόσο για τα έθνη όσο και για τα άτομα, το να αναλώνονται σε προφητείες. Οι ευτυχείς είναι αφιερωμένοι στο παρόν, αρκούμενοι στη γενναιοδωρία του. Οι ευφυείς επίσης, διότι τους απασχολούν οι υποχρεώσεις του. Κύριο έργο μας είναι αναμφίβολα, όχι να βλέπουμε τι κρύβεται στο μέλλον, αλλά να εργαζόμαστε με ότι βρίσκεται ξεκάθαρα μπροστά μας.

Γνωρίζεις το Χθες, τους στόχους και τις αιτίες του·

Εργάζεσαι καλά Σήμερα, για άξια πράγματα;

Γαλήνια περίμενε του Αύριο την κρυμμένη εποχή.

Δεν χρειάζεται να φοβάσαι για το ποια τύχη φέρνει[1].

Όμως «η μεγάλη αναζήτηση του ανθρώπου για τις αιτίες» θα γυρέψει «τα πριν και τα επέκεινα» και, ανυπόμονη με την «άγνοια του παρόντος για το μέλλον», θα επιδοθεί σε προβλέψεις περισσότερο από όσο τον συμφέρει. Σπάνια μπορεί να πειστεί, ο δυστυχής ότι του αρκούν τα σημερινά δεινά, ενώ ο φιλόδοξος δεν ικανοποιείται με τα ήδη υπάρχοντα μεγαλεία, αλλά σχεδιάζει ενδοξότερους θριάμβους πάνω στην ομίχλη του μέλλοντος.

Το πρόβλημα, όμως είναι ακόμη χειρότερο με τα έθνη. Εδώ πια υπάρχει πληθώρα προφητών και καθένας τους υποκινεί και επιβεβαιώνει τον άλλον με αποτέλεσμα η προφητική μανία ολοένα να εξαπλώνεται ώσπου τελικά να τους παρασύρει όλους. Διότι υπάρχει ακόμη μια πραγματική μαγεία στην αλληλεπίδραση των πνευμάτων. Το συμπτωματικό ντελίριο λίγων καθίσταται, με αυτήν τη μυστηριώδη αντήχηση, η μανία των πολλών. Οι άνθρωποι χάνουν όχι μόνο την αντίληψή τους αλλά και τον έλεγχο των αισθήσεων τους, ενώ και οι πλέον αμετάπειστα άπιστες καρδιές, λιώνουν όπως και οι υπόλοιπες στην κάμινο όπου όλοι μετρούν ως θύματα και καύσιμη ύλη. …

Κανείς μεμονωμένος αχρείος, σπάνια κάποιος μεμονωμένος μανιακός, θα διακινδύνευε με τέτοιες πράξεις και φαντασιώσεις, όπως κάνουν μεγάλες κοινότητες λογικών ανθρώπων σε ανάλογες περιστάσεις, νομίζοντας ότι ενεργούν με απόλυτη σοφία. Ας αναλογιστούμε τη μακρά σειρά αναλόγων παραδειγμάτων της Γαλλικής Επανάστασης. …

Οι λογικοί άνθρωποι σε τέτοιες περιπτώσεις συμπεριφέρονται όπως οι Λονδρέζοι όταν έχει ομίχλη -βγαίνοντας έξω βαδίζουν προσεκτικά μέσα στο πλήθος που προχωρά ψηλαφώντας, κουβαλώντας υπομονετικά φανάρια ακόμη και το μεσημέρι, γνωρίζοντας, από μια καλώς θεμελιωμένη πίστη, ότι ο ήλιος υπάρχει ακόμη και κάποια μέρα θα ανατείλει ξανά. Πόσο συχνά δεν έχουμε ακούσει τα τελευταία πενήντα χρόνια ότι η χώρα ναυάγησε και βυθίζεται! Και όμως μέχρι σήμερα μένει αλώβητη και επιπλέει. …

Thomas Carlyle, Σημεία των καιρών

(MicroMEGA, 2000, σελ. 15-19)  

---

[1] Έτσι αποδίδει ο Καρλάυλ τους στίχους του Γκαίτε οι οποίοι με τη σειρά τους αποτελούν παραφράσεις ενός ποιήματος του Βολταίρου. Ο Φρόυντ αναφέρει ότι ο Καρλάυλ είχε την εκδοχή του Γκαίτε αναρτημένη σ’ ένα πορτρέτο του τελευταίου, το οποίο κρεμόταν στον τοίχο του γραφείου του.

Το αξίωμα του Χιουμ

Ο σκεπτικισμός χρωστά πολλά στον Σκωτσέζο φιλόσοφο Ντέιβιντ Χιουμ (David Hume, 1771-1776), του οποίου το έργο Έρευνα περί της ανθρώπινης νοήσεως (An Enquiry Concerning Human Understanding) αποτελεί κλασικό έργο σκεπτικιστικής ανάλυσης … η οποία σήμερα θεωρείται ως το σπουδαιότερο φιλοσοφικό έργο του.

Ο Χιουμ έκανε τη διάκριση μεταξύ «προϋπάρχοντος σκεπτικισμού» (antecedent skepticism), -π.χ. τη μέθοδο του Ντεκάρτ, η οποία αμφισβητεί όλα όσα δεν στηρίζονται σε κάποιο «προϋπάρχον» αδιάψευστο κριτήριο που να δικαιώνει την αξιοπιστία τους- και «επακόλουθου σκεπτικισμού» (consequent skepticism), τη μέθοδο που εφάρμοσε ο ίδιος ο Χιουμ, η οποία αναγνωρίζει τις «συνέπειες» των αισθητηριακών μας αντιλήψεων, που ενδεχομένως σφάλλουν, αλλά είναι δυνατόν να διορθωθούν δια της λογικής: «Ένας σοφός άνθρωπος φροντίζει η πεποίθησή του να είναι ευθέως ανάλογη της τεκμηρίωσης». Δεν έχω βρει επίγραμμα καλύτερο από αυτό.

Ακόμα σημαντικότερη είναι η αψεγάδιαστη τελική ανάλυση του Χιουμ σχετικά με τους ισχυρισμούς περί θαυμάτων. Όταν πρέπει κανείς να αντιμετωπίσει έναν «πραγματικό πιστό», του οποίου ο φαινομενικά υπερφυσικός ισχυρισμός δεν έχει καμιά προφανή εξήγηση, ο Χιουμ προσφέρει έναν κανόνα που ο ίδιος θεώρησε τόσο σημαντικό, ώστε έβαλε τα ίδια του τα λόγια σε εισαγωγικά και τα χαρακτήρισε ως αξίωμα:

Το προφανές συμπέρασμα (και αυτό είναι ένα γενικό αξίωμα που αξίζει να το προσέξουμε) έγκειται στο ότι «Καμιά μαρτυρία δεν είναι αρκετή για να επαληθεύσει ένα θαύμα, παρά μόνον αν η μαρτυρία αυτή είναι τέτοια, ώστε το να ήταν εσφαλμένη θα αποτελούσε μεγαλύτερο θαύμα από εκείνο που επιχειρεί να θεμελιώσει».

Όταν κάποιος μου πει πως είδε έναν νεκρό να επανέρχεται στη ζωή, αμέσως αναρωτιέμαι τι είναι πιθανότερο, ο άνθρωπος αυτός να με εξαπατά, να αυταπατάται ή να έχει πράγματι συμβεί το γεγονός που αφηγείται; Ζυγίζω το ένα θαύμα με το άλλο και, ανάλογα με ποιο από τα δύο ενδεχόμενα βρίσκω να υπερτερεί, εκφράζω την άποψή μου, απορρίπτοντας πάντοτε το μεγαλύτερο θαύμα. Αν το ενδεχόμενο να είναι ψευδής η μαρτυρία θα αποτελούσε μεγαλύτερο θαύμα από το γεγονός που εξιστορείται, τότε και μόνον τότε θα πεισθώ.

Michael Shermer, Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε παράξενα πράγματα;

(ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΡΗΤΗΣ, 2004, σελ. 54-55)