ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ενας μεγάλος ηγέτης

 

Του ΒΑΣΙΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ

«Ο Γκόρμπι είναι δύσκολος να τον καταλάβεις», είπε ο Γκορμπατσόφ στον βιογράφο του Taubman, όταν ο Αμερικανός ιστορικός ξεκινούσε να αποκωδικοποιεί τον μοναδικό παγκόσμιο ηγέτη. Αμφιλεγόμενο από τους Ρώσους, λατρεμένο από τους Γερμανούς και μάλλον απλά συμπαθή από τη Δύση.

Το μεγάλο του επίτευγμα είναι η ειρηνική μετάβαση της ΕΣΣΔ στη νέα τάξη και η αποφυγή ενός ολέθρου, όπως το μακελειό των ναζί που είχε βιώσει ο Γκόρμπι παιδί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και είχε χαραχθεί στη μνήμη του ανεξίτηλα.  

Το Τσερνόμπιλ έδειξε ποσό κοντά ήμασταν το 1986. Το άρρωστο σοβιετικό σύστημα είχε αναπτύξει «τοξικά όπλα» παντού. Να τα ελέγξει κανείς ήταν ένας άθλος. Αν στο τιμόνι της Ρωσίας δεν ήταν ο Γκόρμπι, οι εξελίξεις για τον κόσμο θα ήταν πολύ πιο επώδυνες.

Η πορεία του ως ηγέτη που θα άλλαζε τις τύχες του κόσμου δεν ήταν προδιαγεγραμμένη. Οταν ως χαρισματικός φοιτητής άρχισε να αμφισβητεί τις μεθόδους του Στάλιν, η KGB έδωσε σε αυτόν και τη σύντροφο της ζωής του Ραΐσα ένα ξεκάθαρο μήνυμα: η κριτική τους θα σταματούσε άμεσα οποιαδήποτε περαιτέρω φιλοδοξία. Εμαθε έτσι να ελίσσεται, με τους κανόνες του παιχνιδιού, και συνδέθηκε προσωπικά με τον πανίσχυρο Αντρόποφ.

Τον βοήθησε αναμφισβήτητα η παγκόσμια και εσωτερική συγκυρία:  

Τα άστρα στη Δύση, τη δεκαετία του 1980, σχημάτισαν μια ιδανική διάταξη: Ρέιγκαν, Θάτσερ, Κολ, Μιτεράν, Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄. 

Στην ΕΣΣΔ, ένα ανεπανάληπτο σεκάνς απώλειας τριών υπέργηρων Σοβιετικών ηγετών μέσα σε τρία χρόνια, τον έφερε το 1985 στην Προεδρία του ΚΚΣΕ και του Ανωτάτου Σοβιέτ.

Αντιμέτωπος με τα αδιέξοδα της ΕΣΣΔ, άρχισε άμεσα ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα. Η οικονομική κατάρτισή του όμως ήταν ελλιπής, όπως άλλωστε και κάθε Σοβιετικού μανδαρίνου, αλλά και κάθε οικονομολόγου που προσπάθησε τότε να αντιμετωπίσει τη λερναία ύδρα που ο κομμουνισμός είχε θρέψει για δεκαετίες.

Το πόσο σάπιο όμως ήταν το σύστημα, και τους κινδύνους που ελλόχευαν για όλη την ανθρωπότητα, το συνειδητοποίησε με τον πιο σκληρό τρόπο στην έκρηξη του Τσερνόμπιλ. Εκ των υστέρων έμαθε ότι είχαν προηγηθεί 90 μικρότερες εκρήξεις. Κανένας όμως δημόσιος υπάλληλος δεν τις είχε αναφέρει, γιατί… απλά, δεν του είχε ζητηθεί!!!

Επειτα από αυτή την τραγωδία ο Γκόρμπι ήταν αμετάπειστος. Η γκλάσνοστ και η περεστρόικα έπρεπε να εφαρμοστούν άμεσα, σαν θεραπεία σοκ σε έναν βαριά ασθενή που έπασχε παράλληλα από μεταστατικό καρκίνο και καρδιακή ανακοπή. Το μέλλον του υπόλοιπου Ανατολικού Μπλοκ τον άφηνε παγερά αδιάφορο. Οι Γιαρουζέλσκι, Χόνεκερ, Τσαουσέσκου, και Ζίβκοφ είχαν εξελιχθεί σε καρικατούρες ενός συστήματος που προσπαθούσε ο ίδιος εναγωνίως να μεταρρυθμίσει στη χώρα του.

Η αρχική αντίδραση της Δύσης ήταν θερμή, ενιαία και (μερικώς) γενναιόδωρη. Η κατάρρευση του Τείχους του Βερολίνου και η μετάβαση της Ανατολικής Ευρώπης στη σφαίρα της δημοκρατίας είναι το σημαντικότερο ορόσημο της γενιάς μας στη Δύση. 

Στη μέθη όμως της ατελείωτης επικράτησης, οι νικητές του Ψυχρού Πολέμου ξέχασαν τις δύο βασικές αρχές με τις οποίες μεταμόρφωσαν παλαιότερους αντιπάλους τους, τη Γερμανία και την Ιαπωνία. 

Πρώτον, με αμέριστη και συνεχή οικονομική βοήθεια 

Δεύτερον, με θεσμική θωράκιση των ηττημένων με τις καλύτερες πρακτικές των δημοκρατιών της Δύσης. Ποτέ ευημερείς και υγιείς δημοκρατίες δεν έρχονταν ξανά σε ρήξη.

Οι Μέιτζορ και Μπους δεν είχαν τη στόφα των προκατόχων τους. Στάθηκαν στη σκιά των καταλυτικών εξελίξεων που άλλαζαν τον κόσμο, αρνούμενοι να συμβάλουν καθοριστικά στην οικονομική και θεσμική βοήθεια που χρειαζόταν η Ρωσία. 

Ο Μιτεράν εστίασε την προσοχή του στην ευρωπαϊκή ενοποίηση, ενώ ο Κολ άρχιζε να συνειδητοποιεί ότι για να μετασχηματιστεί η Ανατολική Γερμανία χρειαζόταν να ξαναχτιστεί εκ βάθρων ένα οικονομικό έπος ανόρθωσης τρισεκατομμυρίων. Πολλαπλάσια χρειαζόταν και η Ρωσία.

Ο Γκόρμπι κατέρρευσε, πολιτικά μόνος, εσωτερικά και εξωτερικά.

Η Ιστορία δεν γράφεται με «αν». Η αντιπαραβολή όμως της τωρινής συγκυρίας που όλοι βιώνουμε, με το πώς ο Γκόρμπι διαχειρίστηκε κρίσεις, είναι...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: «Μόνος μου παίρνω τον δρόμο»

 

Toυ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΟΥΛΓΕΡΙΔΗ

Το ντοκιμαντέρ του Βέρνερ Χέρτσογκ «Γνωριμία με τον Γκορμπατσόφ» (2018), διαθέσιμο πλέον στο Ertflix, δεν είναι εξαντλητικό. Ο γερμανός σκηνοθέτης γνωρίζει ότι η μεγάλη Ιστορία είναι άπιαστος στόχος, οπότε δίνει σημασία στις ρωγμές και τις λεπτομέρειες που κάνουν τη διαφορά (ενίοτε με μάλλον συμβατικές ερωτήσεις – ερεθίσματα). Εκτός άλλων, αποφεύγει να κοιτάξει και τον «ελέφαντα στο δωμάτιο»: τον Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος εμφανίζεται μόλις σε ένα στιγμιότυπο, την κηδεία της Ραΐσα (όπου ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ φαίνεται να σκουπίζει τα μάτια του με ένα μαντίλι).

Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα σημεία που λειτουργούν σαν συμπύκνωση για την ιστορία του ευρωπαϊκού 20ού αιώνα.  

Πριν απ’ όλα, οι γείτονες των Γκορμπατσόφ στο χωριό Πριβόλνογιε του Βόρειου Καυκάσου, εκεί όπου γεννήθηκε το 1931, ο εκλιπών: ήταν Γερμανοί και από αυτούς ο μικρός Μιχαήλ έπαιρνε πολύ συχνά μπισκότα πιπερόριζας σε σχήμα αλόγου, ψαριού και λαγού. Οταν αργότερα ο πατέρας του θα επιστρέψει από το σφαγείο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου θα προσπαθήσει να σβήσει την ανάμνηση των γειτόνων που έγιναν εχθροί: «Πολεμήσαμε ώσπου ξεμείναμε από μάχες. Εσύ πρέπει να ζήσεις».

Ο άνθρωπος που θα έβλεπε τη σοβιετική αυτοκρατορία να καταρρέει είχε ζήσει ως παιδί τον θάνατο δύο θείων του και μιας θείας του – από ασιτία – τη δεκαετία του 1930. Ο ίδιος κοιμόταν για πολλά βράδια δίπλα σε ένα νεογέννητο μοσχαράκι. Σε μεγαλύτερη ηλικία δούλευε με τον πατέρα του επί μία εβδομάδα σε θεριζοαλωνιστική μηχανή, 20 ώρες την ημέρα. Οταν αργότερα θα γίνει Περιφερειακός Γραμματέας της Σταυρούπολης (Σταβρόπολ), θα δείξει νέες μεθόδους κουράς των προβάτων στους χωρικούς. Σε μια εποχή πριν από το πολιτικό μάρκετινγκ, πηγαίνει ο ίδιος στους ανθρώπους. Σε ένα στιγμιότυπο από την εποχή της περεστρόικα, μία γυναίκα που τον παρακολουθεί να μιλάει σε απόσταση αναπνοής από μια ομάδα συμπατριωτών τους, φωνάζει: «Πρέπει να έρθετε κοντά στον κόσμο!». 

«Πόσο πιο κοντά;» απαντάει εκείνος γελώντας και συμπαρασύροντας την ομήγυρη.

Οσο εναλλάσσονται οι εικόνες, ο Γκορμπατσόφ γίνεται αυτό που ήταν: «Ούτε αντάρτης όπως ο Λεχ Βαλέσα ούτε «άγιος» των αντιφρονούντων, όπως ο Αντρέι Ζαχάροφ», σύμφωνα με τη διατύπωση του Ντέιβιντ Ρέμνικ (νυν διευθυντή του «New Yorker») στο περιοδικό «Esquire» το 1990. Οπως πολλοί, άλλωστε, την περίοδο 1960-1970, υπήρξε σταλινιστής. «Για να γίνεις ένας πραγματικά μεταρρυθμιστής κομμουνιστής χρειάζεται να είσαι πραγματικός σταλινιστής» θα πει κάποτε ο Τσέχος Ζντεντκ Μλίναρ, στενός φίλος του στη Σχολή Νομικής του Κρατικού Πανεπιστημίου της Μόσχας.

Ως γνωστόν, η περίοδος της περεστρόικα και της γκλάσνοστ δεν ξεκίνησε με τις καλύτερες προβλέψεις. Από εκεί και μια ατάκα του στενού συνεργάτη του, Αλεξάντρ Γιάκοβλεφ: «Μοιάζαμε με τυφλούς που έδιναν έναν καθρέφτη σε κουφούς για να μάς δώσουν πίσω μια μπαλαλάικα».  

Οντως, η σημασία που έχει το ξήλωμα του σιδηρού παραπετάσματος στα ουγγροαυστρικά σύνορα (το συρματόπλεγμα που κόβουν οι υπουργοί Εξωτερικών των δύο κρατών) αργεί να γίνει αντιληπτή.  Εκείνο το βράδυ η παρουσιάστρια του αυστριακού δελτίου ειδήσεων προβάλλει ως βασικό το θέμα με τους γυμνοσάλιαγκες που «εφορμούν» στους κήπους μεταφέροντας τη σύσταση των ειδικών προς τους ιδιοκτήτες να αφήνουν ένα ποτήρι γεμάτο με μπίρα, η οποία ελκύει και αιχμαλωτίζει τα γαστερόποδα μαλάκια.

Τη λύση της αποφώνησης στο ντοκιμαντέρ τη δίνει ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ, που θυμάται ένα ποίημα-τραγούδι του Μιχαήλ Λέρμοντοφ:

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ; Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, τέλος εποχής

Γράφει ο Γιώργος Πρεβελάκης 

Ομότιμος καθηγητής Γεωπολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris 1).

Ο θάνατος του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σηματοδοτεί το τέλος της εποχής την οποία, το 1985, εγκαινίασε η άνοδός του στην ηγεσία της Σοβιετικής Ενωσης. Στο καθοριστικό πέρασμά του από την Ιστορία, έθεσε τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο και απομάκρυνε την απειλή του πυρηνικού πολέμου.  

Σήμερα, αντιθέτως, η Ρωσία και η Δύση έχουν εμπλακεί σε μια νέα μορφή αντιπαράθεσης, ίσως χειρότερη από τον Ψυχρό Πόλεμο. Τα πυρηνικά όπλα επανήλθαν ως απειλή στο προσκήνιο. Πλήρης ανατροπή.

Η συζήτηση για τον Γκορμπατσόφ επικεντρώνεται συνήθως στις προσπάθειές του να εξευρωπαΐσει τη Σοβιετική Ενωση, με τις μεταρρυθμίσεις της περεστρόικα. Παραβλέπεται το σχέδιό του για έναν ευρύτερο γεωοικονομικό και γεωπολιτικό εξευρωπαϊσμό της Ρωσίας. Εντούτοις, πολλές από τις σημερινές εξελίξεις σε αυτό το σχέδιο ανάγονται.

Τον Ιούλιο του 1989 ο Γκορμπατσόφ παρουσίασε στο Συμβούλιο της Ευρώπης τον «Κοινό Ευρωπαϊκό Οίκο», σχέδιο το οποίο είχε ήδη διαμορφωθεί από το 1987 για τη διεύρυνση της ευρωπαϊκής ενοποίησης στον ευρωπαϊκό κομμουνιστικό κόσμο. Ο στρατηγός Ντε Γκωλ είχε διατυπώσει την ίδια ιδέα ως την «Ευρώπη από τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια».

Πολλά γεωγραφικά δεδομένα συνηγορούν για το σχέδιο αυτό. Η τεράστια εδαφική έκταση, οι άφθονοι φυσικοί πόροι, μεταξύ των οποίων οι ενεργειακοί, καθώς και η αγορά της Ρωσίας μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά με τα ευρωπαϊκά, κυρίως γερμανικά, κεφάλαια, την οργάνωση και την τεχνογνωσία.

Ο «Κοινός Ευρωπαϊκός Οίκος» θα μπορούσε, ενδεχομένως, να διασώσει την περεστρόικα. Ομως, αν το σχέδιο αυτό εφαρμοζόταν, οι επιπτώσεις του θα αποσταθεροποιούσαν όλο το δυτικό σύστημα. Η οργάνωση τής διά του Ατλαντικού συμμαχίας ανάμεσα στις ΗΠΑ και στη Δυτική Ευρώπη θα κλονιζόταν. Μέσα στην Ευρώπη, οι θαλασσινές χώρες του Νότου, όπως η Ελλάδα, θα εγκλωβίζονταν σε ένα σύστημα κυριαρχημένο από τις αξίες του Βορρά και την ηπειρωτική στεριανή νοοτροπία.

Κατά συνέπειαν, η αντίσταση την οποία άσκησαν πολλές δυτικές δυνάμεις στα γεωπολιτικά σχέδια του Γκορμπατσόφ ήταν εξηγήσιμη και, εν τινι μέτρω, αναμενόμενη.  

Επιπροσθέτως, όμως, η άγνοια της ρωσικής Ιστορίας και ο άκρατος οικονομισμός στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού οδήγησαν, μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, στην υποτίμηση του ρωσικού παράγοντα. Η Δύση δίστασε να υποστηρίξει την περεστρόικα με ένα κατ’ αναλογίαν σχέδιο Μάρσαλ· έδειξε επιφυλακτικότητα στην εισδοχή της Ρωσίας στο δυτικό σύστημα την εποχή του Γκορμπατσόφ· τέλος, προέβη σε μια σειρά από αδεξιότητες και υπεροπτικές συμπεριφορές. Η στάση αυτή συνέβαλε αποφασιστικά στην άνοδο του ρωσικού ρεβανσισμού. Η Δύση λησμόνησε τα όσα προέκυψαν από την ταπεινωτική μεταχείριση στους ηττημένους του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τα σχετικά διδάγματα.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ άλλαξε τον ρουν της Ιστορίας, αναδεικνύοντας και πάλι την καταλυτική σημασία της προσωπικότητας. Στον αντίποδα, ο Βλαντιμίρ Πούτιν επωφελήθηκε από τις δυτικές αστοχίες και λάθη για να αποδομήσει το έργο του Γκορμπατσόφ και για να επαναφέρει τη Ρωσία στις εποχές των τσάρων και του σταλινισμού. Σήμερα, η Ρωσία έχει αποευρωπαϊστεί εσωτερικά και έχει αποκοπεί από τον δυτικό κόσμο και τους συμμάχους του. Οι σημερινές συνεπαγόμενες εξελίξεις, η εισβολή στην Ουκρανία, υποχρεώνουν τη Δύση να αντιμετωπίζει διλήμματα ανάλογα με τα του Μεσοπολέμου.

Η αντίσταση στα σχέδια του Πούτιν είναι επιβεβλημένη. Κάθε συμβιβασμός θα μεταφέρει επί τα χείρω τα προβλήματα στο μέλλον. Σε αντίθεση με τη Ρωσία, η Δύση, και ιδιαιτέρως η Ευρώπη, βρέθηκε ανέτοιμη, καθώς η οικονομία είχε επικρατήσει επί μακρόν στη γεωπολιτική. Το βραχυπρόθεσμο οικονομικό όφελος από τη φθηνή ρωσική ενέργεια δημιούργησε εκβιαστικές εξαρτήσεις. Η αντίσταση στη Ρωσία του Πούτιν συνεπάγεται σοβαρές θυσίες και κινδύνους. Το μέλλον διαγράφεται ζοφερό.

Ο Hubert Védrine, πρώην υπ. Εξωτερικών της Γαλλίας, επαναλαμβάνει ad nauseam ότι «Η Ευρώπη νομίζει ότι ζει με παιδικά αρκουδάκια· ενώ βρίσκεται στο Jurassic Park».  

Επιστρέφοντας από τις θερινές διακοπές, η Δύση κινδυνεύει να συνειδητοποιήσει επωδύνως ότι...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: To κομμουνιστοφασιστικό καθεστός της Κίνας χρωστά την επιβίωσή του στην "επανάσταση" του Γκορμπατσόφ!

 Του Minxin Pei / Bloomberg

Ο θάνατος του τελευταίου Σοβιετικού ηγέτη Μιχαήλ Γκορμπατσόφ προκάλεσε φυσικά μια έκρηξη επαίνων από τους δυτικούς ηγέτες για τον ρόλο του στον τερματισμό του Ψυχρού Πολέμου.

Ωστόσο, εάν ο Γκορμπατσόφ βοήθησε στην έλευση της ελευθερίας στο μεγαλύτερο μέρος του πρώην σοβιετικού μπλοκ, η "επανάσταση" της οποίας ηγήθηκε αναμφισβήτητα οδήγησε στο αντίθετο αποτέλεσμα στην Κίνα.

Χωρίς το παράδειγμα του Γκορμπατσόφ, το κινεζικό καθεστώς μπορεί να μην είχε αποδειχθεί τόσο ανθεκτικό, κατασταλτικό και αντίθετο στις πολιτικές μεταρρυθμίσεις όσο είναι σήμερα.

Η επίσημη αντίδραση της Κίνας στην είδηση ​​του θανάτου του Γκορμπατσόφ ήταν σιωπηλή.  

Αυτό αποτελεί μικρή έκπληξη. Δεν θα περίμενε κανείς το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΚ) να είχε κάτι θετικό να πει για έναν ηγέτη που προσπάθησε να εκδημοκρατίσει ένα κομμουνιστικό καθεστώς ειρηνικά. Την ίδια στιγμή, οι Κινέζοι ηγέτες δύσκολα θα μπορούσαν να αρνηθούν την επιρροή του Γκορμπατσόφ: πολλές από τις στρατηγικές τις οποίες έχουν ακολουθήσει από το 1991 έχουν υιοθετηθεί συνειδητά ως απάντηση στις πολιτικές του.

Ήταν, για παράδειγμα, αμέσως μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης που η Κίνα επιτάχυνε τις μεταρρυθμίσεις της υπέρ της αγοράς και άνοιξε ευρέως την οικονομία της στον έξω κόσμο.

Εκείνη την εποχή, ο ισχυρός άνδρας της, Ντενγκ Σιάο Πίνγκ, απηύθυνε μια αυστηρή προειδοποίηση προς τους συντρόφους του: η Σοβιετική Ένωση είχε καταρρεύσει επειδή οι κομμουνιστές ηγέτες της είχαν αποτύχει παταγωδώς στο να προσφέρουν ένα καλύτερο βιοτικό επίπεδο. Το ΚΚΚ θα ήταν καταδικασμένο εάν επαναλάμβανε το ίδιο λάθος.

Την προηγούμενη δεκαετία, ο Ντενγκ είχε δώσει σκληρές μάχες με σκληροπυρηνικούς εντός του ΚΚΚ οι οποίοι αντιτάσσονταν στην οικονομική ενσωμάτωση σε έναν ενιαίο οικονομικά κόσμο με την καπιταλιστική Δύση. 

Αυτή η αντίθεση "εξαερώθηκε" μετά το 1991. Αν και ο ίδιος ο Ντενγκ είχε πάντα μια ξεκάθαρη κατανόηση της ανάγκης για οικονομικό εκσυγχρονισμό, χρειαζόταν ακόμη ένα ισχυρό σοκ όπως η σοβιετική κατάρρευση για να πείσει τους υπόλοιπους συντρόφους του για τη σοφία της στρατηγικής του.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, το κόμμα επιτέλους συσπειρώθηκε πίσω από το "μάντρα" του Ντενγκ, "Η ανάπτυξη είναι η θεμελιακή αλήθεια". Οι μεταρρυθμίσεις οι οποίες εφαρμόστηκαν τότε οδήγησαν την Κίνα σε χρόνια σταθερά διψήφιου ποσοστού ανάπτυξης.

Εκεί που ο Ντενγκ πίστευε ότι ο Γκορμπατσόφ είχε κάνει λάθος, φυσικά, ήταν η χαλάρωση του ελέγχου της κοινωνίας μέσω της πολιτικής του glasnost (του "ανοικτού πνεύματος"). Τόσο σύντομα μετά την καταστολή της εξέγερσης της Τιενανμέν το 1989, η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης το μόνο το οποίο έδωσε στους Κινέζους ηγέτες ήταν μια ακόμη πιο ισχυρή ώθηση να καταστείλουν όλες τις πιθανές απειλές.

Κατά συνέπεια, το κόμμα άρχισε να διαθέτει τεράστιους πόρους για την εσωτερική ασφάλεια. Οι δαπάνες για την επιβολή του νόμου αυξήθηκαν πεντέμισι φορές σε πραγματικούς όρους από το 1991 έως το 2002. Οι γενναιόδωρες επενδύσεις στον μηχανισμό καταναγκασμού επέτρεψαν στο κόμμα να εκσυγχρονίσει τους μηχανισμούς επιτήρησης και να εξοντώσει δυνάμεις της αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών αντιφρονούντων, θρησκευτικών ομάδων, συνδικαλισμένων εργαζόμενων και αιρέσεων.

Εδώ μπορεί να βρει κανείς την απάντηση στο αίνιγμα πώς η ταχεία οικονομική ανάπτυξη εδραίωσε το μονοκομματικό κράτος της Κίνας αντί να το καταστρέψει, όπως στη Νότια Κορέα και την Ταϊβάν. Σε αντίθεση με τις προσδοκίες ότι η αύξηση του πλούτου θα οδηγούσε αναπόφευκτα στον εκδημοκρατισμό, το κινεζικό "οικονομικό θαύμα" έδωσε στο ΚΚΚ νέα πνοή, βοηθώντας το να κερδίσει τη λαϊκή υποστήριξη και να οικοδομήσει ένα πιο αποτελεσματικό σύστημα καταστολής.

Ωστόσο, ακόμη και ο συνδυασμός ισχυρής νομιμοποίησης δια της απόδοσης και καταναγκασμού υψηλής τεχνολογίας δεν απελευθέρωσε πλήρως το ΚΚΚ από τον φόβο για μια glasnost τύπου Γκορμπατσόφ.

Το ΚΚΚ φαίνεται ιδιαίτερα στοιχειωμένο από την "εξάτμιση" της πολιτικής νομιμοποίησης του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης αμέσως αφότου ο Γκορμπατσόφ επέτρεψε στα ΜΜΕ και τη διανόηση της χώρας του να αποκαλύψουν τα εγκλήματα του κόμματος εναντίον του λαού της ΕΣΣΔ.

Έτσι, τα τελευταία χρόνια, το ΚΚΚ ξεκίνησε μια νέα εκστρατεία ενάντια στον "ιστορικό μηδενισμό", έναν όρο ο οποίος εφαρμόζεται για κάθε μορφή αφήγησης η οποία αμφισβητεί την επίσημη του κόμματος για το παρελθόν του, ιδιαίτερα για την καταστροφική διακυβέρνηση του Μάο Τσε Τουνγκ (1949- 1976).

Προκειμένου να διασφαλίσει ότι κανείς δεν θα τολμήσει να βγάλει στη φόρα τη "βρώμικη μπουγάδα" του κόμματος για τις νεότερες γενιές ή να αποκαλύψει τα ψέματά του, η κινεζική κυβέρνηση έχει εντείνει τη λογοκρισία στα μέσα ενημέρωσης και στις πανεπιστημιουπόλεις και έχει επιβάλει αυστηρές ποινές, συμπεριλαμβανομένης της φυλάκισης, σε όσους κρίνονται ένοχοι για "ιστορικό μηδενισμό".

Το ερώτημα τώρα είναι αν η Κίνα απέτρεψε - όσον αφορά το καθεστώς της - με επιτυχία τη μοίρα του Γκορμπατσόφ ή απλώς την ανέβαλε.

Οι πρόσφατες εξελίξεις δεν αποτελούν καλό οιωνό για το ΚΚΚ. Η στρατηγική επιβίωσής του, εμπνευσμένη από τη σοβιετική κατάρρευση, έχει κάνει τον κύκλο της.

Καθώς η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας έχει επιβραδυνθεί λόγω της επιδείνωσης των δημογραφικών στοιχείων και των μη φιλικών προς την αγορά πολιτικών, ο κεντρικός πυλώνας της νομιμοποίησης του κόμματος φαντάζει ολοένα και πιο κλονιζόμενος.

Οι Κινέζοι ηγέτες έχουν επίσης ξεχάσει ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα που άντλησαν οι προκάτοχοί τους από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης: ο Ψυχρός Πόλεμος χρεοκόπησε τη σοβιετική αυτοκρατορίας και τελικά οδήγησε στη διάλυσή της. Αντί να διατηρήσουν ένα χαμηλό διεθνές προφίλ, όπως υπαγόρευε ο Ντενγκ, οι ηγέτες της Κίνας υιοθέτησαν μια δυναμική εξωτερική πολιτική που έχει συμβάλει στην κατάρρευση των σχέσεων της Κίνας με τη Δύση.

Εάν η στάσιμη ανάπτυξη και η κλιμάκωση των γεωπολιτικών εντάσεων συνεχιστούν για μία ή δύο δεκαετίες, το ΚΚΚ μπορεί τελικά να βρεθεί στην ίδια δεινή θέση που υποδέχτηκε τον Γκορμπατσόφ όταν εκείνος ανέλαβε την εξουσία το 1985.

Το μόνο άγνωστο είναι...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Μιχαήλ Γκορμπατσόφ: Ο άταφος νεκρός στην ίδια την πατρίδα του σαν σύγχρονος Πολυνείκης σε μια χώρα που οι Αντιγόνες δολοφονήθηκαν ή ξενιτεύτηκαν για να γλιτώσουν τη φυλακή...

Γράφει ο  Γιάννης Βούλγαρης 

Ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Το Σάββατο 3 Σεπτεμβρίου έγινε η κηδεία του μέσα σε κλίμα αμηχανίας του ρωσικού κράτους και απουσίας της ρωσικής κοινωνίας. 

Στην ουσία, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ κείτεται σαν άταφος νεκρός στην ίδια την πατρίδα του. Σαν σύγχρονος Πολυνείκης σε μια χώρα που οι Αντιγόνες δολοφονήθηκαν ή ξενιτεύτηκαν για να γλιτώσουν τη φυλακή. Μια χώρα που δεν ήξερε πώς να θάψει τον νεκρό της γιατί η ίδια δεν μπόρεσε να τα βρει με τον εαυτό της.  

Οι άλλοι λαοί της κεντρικής Ευρώπης, πρώην υποτελή μέλη του «ανατολικού μπλοκ» και νυν ισότιμα μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ξέρουν ότι του χρωστάνε, θυμούνται ότι αρνήθηκε να εισβάλει στις χώρες τους για να τις επαναφέρει στη σοβιετική ορθοδοξία.  

Η Δύση, ιστορική αντίπαλος του μεταπολεμικού ψυχρού πολέμου, ξέρει επίσης ότι του οφείλει, γιατί δεν μετέτρεψε την ιστορική παρακμή του κομμουνισμού σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό Αρμαγεδδώνα.

«Αλλαξε τον ρου της Ιστορίας» είναι το σύνηθες σχόλιο.

 Στην πραγματικότητα ο ρους της Ιστορίας είχε αλλάξει πριν από την άνοδο του Γκορμπατσόφ στην προεδρία της ΕΣΣΔ και του ΚΚΣΕ το 1985. Η παγκοσμιοποίηση είχε πάρει μια επιταχυνόμενη ροπή, τα νέα διεθνή ΜΜΕ δεν σταματούσαν στα εθνικά σύνορα ούτε στις εθνικές λογοκρισίες, η τεχνολογική πρόοδος κάλπαζε, η μεταβιομηχανική κοινωνία γινόταν όλο και πιο πολύπλοκη, οι παραδοσιακές κοινωνικές ταυτότητες αδυνάτιζαν, η ατομικότητα κέρδιζε έδαφος.  

Η Σοβιετική Ενωση ένιωθε τον κόσμο να την προσπερνά καθώς η εικοσαετής περίοδος Μπρέζνιεφ είχε ταυτιστεί με την οικονομική και πολιτική στασιμότητα, που συνεχίστηκε με τη διάδοχη ετοιμοθάνατη γεροντική ηγεσία. Αυτή τη νέα αλλαγή εποχής χρειαζόταν να προλάβει η ΕΣΣΔ. 

Η μνήμη έχει σώσει τις ελπίδες και την αισιοδοξία που σκόρπισε όχι μόνο στο ανατολικό μπλοκ, αλλά στην Ευρώπη και τη Δύση, η εμφάνιση του νέου ηγέτη Γκορμπατσόφ, με τη ρωμαλέα παρουσία, το κόκκινο σημάδι στο κεφάλι, και τη γοητευτική σύντροφο. Ολα ανέτρεπαν την παραδοσιακή σοβιετική αισθητική της μούχλας και της παρακμής.

«Προσπάθησα», έτσι απάντησε λίγα χρόνια πριν ο ίδιος ο Γκορμπατσόφ όταν τον ρώτησαν πώς θα ήθελε να τον θυμούνται.  

Προσπάθησε και πέτυχε εντυπωσιακά αποτελέσματα στη βελτίωση του διεθνούς κλίματος, την επαναφορά της ύφεσης, τη συμφωνία μείωσης των εξοπλισμών με τις ΗΠΑ, το τέλος της επέμβασης στο Αφγανιστάν.  

Προσπάθησε αλλά απέτυχε στο εσωτερικό μέτωπο. Ο εκδημοκρατισμός άνοιξε τα στόματα, αλλά η ανασυγκρότηση δεν έφερε την οικονομική βελτίωση, η ρωσική κοινωνία στράφηκε κατά της νέας ηγεσίας και τα ομόσπονδα κράτη της ΕΣΣΔ αυτονομήθηκαν, αρχίζοντας από την ίδια τη Ρωσία.  

Ηταν προσωπική ανεπάρκεια;  

Ο ίδιος θα απαριθμήσει αργότερα μια σειρά λαθών που έκανε.

Το ιστορικό όμως δεδομένο είναι σαφές. Φάνηκε ότι ο σοβιετικός κομμουνισμός δεν ήταν μεταρρυθμίσιμος με την έννοια ότι μπορούσε ταυτόχρονα να γίνει δημοκρατικός και να καθιερώσει μια οικονομία της αγοράς.  

Την ίδια χρονιά η Κίνα ξεκαθάριζε ότι ο δικός της δρόμος δεν περιλάμβανε τον εκδημοκρατισμό αλλά μόνο τον καπιταλισμό. Το κατάλαβαν στο πετσί τους οι φοιτητές στην πλατεία Τιενανμέν το 1989.  

Θα μπορούσε η Ρωσία να είχε κάνει την επιλογή του κρατικού καπιταλισμού με ανάλογα αποτελέσματα; 

Τριάντα χρόνια μετά, η Ρωσία δεν δείχνει να έχει την ίδια έφεση στην καπιταλιστική δραστηριότητα που έδειξαν οι Κινέζοι και ο ολιγαρχικός κλεπτοκρατικός καπιταλισμός ασφαλώς δεν διακρίνεται για τον δυναμισμό του. 

 Ηταν ασύνδετη η εξωτερική πολιτική του Γκορμπατσόφ από την εσωτερική προσπάθεια της οικονομικής ανασυγκρότησης; 

Κάθε άλλο, και οι δύο θέλησαν να υπηρετήσουν την ίδια στρατηγική που ξεκινούσε από δύο θεμελιακές διαπιστώσεις: ότι ο κόσμος άλλαξε και ότι αν και η ΕΣΣΔ δεν άλλαζε θα έχανε επαφή το ραντεβού με τη νέα εποχή. 

Ο Γκορμπατσόφ κατανόησε ότι ο ψυχροπολεμικός χωρισμός σε «στρατόπεδα» δεν ανταποκρινόταν πλέον στην εκθετική αύξηση της παγκόσμιας αλληλεξάρτησης. Νέα οικουμενικά προβλήματα απαιτούσαν κοινές απαντήσεις σε μια εποχή που η «ανθρωπότητα είχε χάσει την αθανασία της» όπως έλεγε. Ελεγχος των πυρηνικών εξοπλισμών, περιβαλλοντική ισορροπία, πρόληψη των επιδημιών, αντιμετώπιση της φτώχειας στον πλανήτη. Με αυτή την άκρως επίκαιρη αφετηρία στόχευσε στην υπέρβαση του διπολισμού, στην προώθηση μιας πολυκεντρικής οργάνωσης των διεθνών σχέσεων, και στο πλαίσιο αυτό έλπιζε ότι η ΕΣΣΔ θα πετύχαινε μια δυναμική και ανταγωνιστική ένταξη στη διεθνή αγορά μια και ο κομμουνιστικός κεντρικός σχεδιασμός είχε πλέον αποτύχει.

Ο Γκορμπατσόφ επανέφερε στο επίκεντρο της σοβιετικής στρατηγικής τη σχέση με την Ευρώπη. Θύμιζε ότι ο Λένιν είχε δει την μπολσεβίκικη επανάσταση ως πρελούδιο της ευρωπαϊκής επανάστασης και όχι σαν ένα «ασιατικό γεγονός» απόρροια της ρωσικής καθυστέρησης. Για τον Γκορμπατσόφ η Ευρώπη ήταν επιλογή πολιτισμική και όχι απλώς γεωπολιτική. «Οι εμπορικοί, πολιτιστικοί και πολιτικοί δεσμοί της Ρωσίας με άλλα ευρωπαϊκά έθνη και κράτη έχουν βαθιές ρίζες στην ιστορία. Είμαστε Ευρωπαίοι. Η ιστορία της Ρωσίας αποτελεί οργανικό τμήμα της μεγάλης ευρωπαϊκής ιστορίας» (Μ. Γκορμπατσόφ, Περεστρόικα, εκδ. Νέα Σύνορα, 1987, σ. 341). Γι’ αυτό η Ευρώπη έπρεπε να υπερβεί τον διχασμό Δύσης – Ανατολής και να ξαναγίνει το «κοινό σπίτι». Ισως από σύμπτωση, ίσως επειδή είναι το «κέντρο της Ευρώπης», ο Γκορμπατσόφ παρουσίασε αυτή τη θέση του στην Πράγα, όπου και ο γερμανός καγκελάριος Σολτς πριν από λίγες μέρες, έδωσε τη δική του πρόταση για την επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Το στοίχημα για έναν πρωταγωνιστικό ρόλο της Ευρώπης σε έναν πολυκεντρικό κόσμο επανέρχεται σε διαφορετικές συνθήκες.

Μόνο που η σημερινή Ρωσία του Πούτιν βρίσκεται πολιτικά, γεωπολιτικά και πολιτισμικά αλλού. Αναζητά και αυτή τον ρόλο της σε έναν στενά αλληλεξαρτημένο κόσμο όπου ανακατανέμεται η οικονομική και η γεωπολιτική ισχύς σε ένα διεθνές σύστημα που αναζητά νέους κανόνες ανταγωνιστικής συνύπαρξης. Σε αντίθεση με την Κίνα ή τις άλλες ανερχόμενες οικονομικές δυνάμεις, η Ρωσία του Πούτιν υστερεί γιατί έχει μια αδύναμη μη ανταγωνιστική οικονομία. Οταν η ΕΣΣΔ του Γκορμπατσόφ βρέθηκε όπως είδαμε, σε μια ανάλογη κατάσταση τη δεκαετία του 1980, φιλοδόξησε να απαντήσει με ένα σχέδιο δημοκρατίας, ειρήνης και μεταρρυθμίσεων. Σήμερα το καθεστώς Πούτιν κάνει το ακριβώς αντίθετο. Επιχειρεί να αναπληρώσει την οικονομική υστέρηση με την κτηνώδη στρατιωτική βία και τον εσωτερικό αυταρχισμό. 

 Αν η ΕΣΣΔ του Γκορμπατσόφ ανέτρεξε στις όψεις του μαρξισμού και του λενινισμού που κρατούσαν από τον Διαφωτισμό για να νομιμοποιήσει την επαγγελία της Μεταρρύθμισης, η σημερινή Ρωσία του Πούτιν, αναρριπίζει όλους τους αρχαϊκούς εθνικιστικούς μύθους, όλα τα αντιδραστικά και καθυστερημένα στοιχεία της ρωσικής κακοδαιμονίας. 

Αν η ΕΣΣΔ του Γκορμπατσόφ οραματίστηκε να γίνει πρωταγωνίστρια ενός νέου ειρηνικού κόσμου, η Ρωσία του Πούτιν προσπαθεί...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Καλό ταξίδι, Γκόρμπι

Του ΣΑΚΗ ΜΟΥΜΤΖΗ

Το τραγικό με τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ είναι πως αγαπήθηκε σχεδόν απ’ όλον τον πλανήτη, αλλά οι συμπατριώτες του δεν αναγνώρισαν το έργο του. Πάρα πολλοί από αυτούς τον μίσησαν. 

Πάντα οι μεταβατικές περίοδοι έχουν κόστος, το οποίο το πληρώνουν πολίτες και ηγεσίες. Πολύ δε περισσότερο αν αυτές οι περίοδοι έχουν τον χαρακτήρα της ριζικής ανατροπής. Τότε δημιουργούνται κενά και ρήγματα που δύσκολα καλύπτονται άμεσα, γιατί οι εναλλακτικές δεν έχουν ακόμα επωασθεί. Η Ρωσία της δεκαετίας του 1990 συγκέντρωνε όλα αυτά τα χαρακτηριστικά για τα οποία κατηγορήθηκε ο Μ. Γκορμπατσόφ.

Είναι πλέον γνωστό πως άλλα σχεδίαζε και άλλα του προέκυψαν. Αυτή είναι όμως και η γοητεία της Ιστορίας. Οι δράσεις των ηγετών απελευθερώνουν δυνάμεις που ανατρέπουν τους σχεδιασμούς τους, καθώς η ανθρώπινη βούληση πολλές φορές υποκύπτει σε μια ανεξέλεγκτη δυναμική. Ο Μ. Γκορμπατσόφ ήθελε να εξανθρωπίσει τον σοσιαλισμό και αίφνης προέκυψε στη Ρωσία καπιταλισμός Φαρ Ουέστ. Αυτό το λένε ετερογονία των σκοπών.

Η ανθρωπότητα στάθηκε τυχερή γιατί συνέπεσε, την ίδια κρίσιμη δεκαετία, να έχει στο τιμόνι της χαρισματικούς ηγέτες που είχαν την ικανότητα να βλέπουν το δάσος και να μη χάνονται στα δέντρα. Είναι αμφίβολο αν το εγχείρημα του Γκορμπατσόφ θα πετύχαινε αν δεν ήταν απέναντι αλλά και δίπλα του ο Ρόναλντ Ρέιγκαν, η Μάργκαρετ Θάτσερ, ο Φρανσουά Μιτεράν και ο Χέλμουτ Κολ. Ηταν οι τελευταίοι μεγάλοι του δυτικού κόσμου. Επειτα ήρθαν οι μετριότητες. Αυτή η ιστορική μετάβαση από τον ολοκληρωτισμό των σοσιαλιστικών καθεστώτων στο δημοκρατικό πολίτευμα ήταν μια συλλογική προσπάθεια, στον βαθμό που κάθε βήμα του Γκορμπατσόφ είχε τη στήριξη των άλλων ηγετών. Διαφορετικά το εγχείρημά του θα κατέρρεε. Γνώριζαν τις εσωτερικές αντιστάσεις του σοβιετικού συστήματος εξουσίας που αντιμετώπιζε και τον βοηθούσαν να τις κάμψει. Γιατί η πολιτική είναι σε τελική ανάλυση οι σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ των βασικών παικτών.

Κατηγορήθηκε ο Μ. Γκορμπατσόφ ότι οδήγησε στην οικονομική εξαθλίωση εκατομμύρια Ρώσους πολίτες. 

Θυμάμαι έναν Ανατολικογερμανό, πάνω στα χαλάσματα του Τείχους, να δηλώνει πως «δεν ρίξαμε το Τείχος για να έχουμε μεγαλύτερη ποικιλία από μπίρες και λουκάνικα, αλλά...

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ντούμπτσεκ - Γκορμπατσόφ, βίοι παράλληλοι που δείχνουν πως σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο δεν μπορεί να υπάρξει!

Του Σάκη Μουμτζή


Ο Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ ηγέτης ενός πανίσχυρου κομμουνιστικού κόμματος που είχε βαθιές τις ρίζες του στην τσεχοσλοβακική κοινωνία - ας μην ξεχνάμε πως στις εκλογές του 1946, που ήταν αδιάβλητες, έλαβε το 38% των ψήφων - επιχείρησε να δώσει πνοή στο ξεφτισμένο όραμα του σοσιαλισμού. Αντιλήφθηκε την αδιέξοδη κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στο ανελεύθερο καθεστώς και προσπάθησε να την αλλάξει από τα μέσα. Να δημιουργήσει τον σοσιαλισμό με το ανθρώπινο πρόσωπο. Είναι γνωστό πως ο Α. Ντούμπτσεκ και οι συνεργάτες του δεν επιδίωκαν την ανατροπή του σοσιαλιστικού καθεστώτος, αλλά τον εκδημοκρατισμό του και τον εξανθρωπισμό του. Να αποβάλουν τη βαρβαρότητα από το σώμα της τσεχοσλοβακικής κοινωνίας.

Η κατάληξη του εγχειρήματος είναι γνωστή. Η ηγεσία του ΚΚΣΕ είχε διαγνώσει πως οι παραμικρές οπές στο σοσιαλιστικό οικοδόμημα μπορούν να γίνουν τάχιστα ένα μεγάλο ρήγμα που θα ανατρέψει τα πάντα. Στα ανελεύθερα καθεστώτα η δυναμική του μετασχηματισμού τους φέρει και το σπέρμα της ανατροπής τους. Οι ελεγχόμενες μεταρρυθμίσεις απελευθερώνουν δυνάμεις που με την ορμή τους ακυρώνουν τον ελεγχόμενο χαρακτήρα τους.

Ήταν φανερό, πως η κατάρρευση των λαϊκών δημοκρατιών προϋπέθετε την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Όσο θα άντεχε η μητρόπολη, ο οποιοσδήποτε μετασχηματισμός των δορυφόρων της θα ήταν αδύνατος. Αυτό φάνηκε στη δεκαετία του 1950, στην Πολωνία, στην Α. Γερμανία στην Ουγγαρία και το 1968 στην Τσεχοσλοβακία.

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αναμφίβολα με την περεστρόικα και την γκλάσνοστ προσπάθησε να δώσει ζωή στην αποστεωμένη σοβιετική κοινωνία. Ήταν φανερό πως το σύστημα έφτανε στα όριά του και ο πρώτος που το είχε αντιληφθεί ήταν ο Γιούρι Αντρόποφ, ο οποίος φρόντισε να αναδείξει στελέχη με τεχνοκρατικό - ανανεωτικό πνεύμα.

Αυτό για το οποίο ο Μ. Γκορμπατσόφ δικαιούται μια θέση δίπλα στους μεγάλους του 20ου αιώνα είναι το γεγονός πως άφησε ελεύθερα τα κράτη - δορυφόρους να αποφασίσουν για την τύχη τους. Τις πρώτες κρίσιμες ημέρες του Νοεμβρίου 1989 θα μπορούσε κάλλιστα να ακούσει την εισήγηση του Χόνεκερ και να βγάλει τα τανκς του Συμφώνου της Βαρσοβίας στους δρόμους του Ανατολικού Βερολίνου. Δεν το έκανε και η Ιστορία πήρε το δρόμο που πήρε.

Ο Μ. Γκορμπατσόφ αποδίδοντας την ελευθερία στους πολίτες του Παραπετάσματος γκρέμισε ολόκληρο το σοσιαλιστικό οικοδόμημα, μέρος του οποίου -αναμφίβολα το βασικότερο- ήταν η Σοβιετική Ένωση. Όμως αυτή δεν μπορούσε να επιβιώσει, με την ολοκληρωτική μορφή της, χωρίς τους δορυφόρους της. Ήταν ένα ενιαίο σύνολο.

Πίστεψε ο Γκορμπατσόφ πως η θέλησή του θα μπορούσε να επιβληθεί πάνω στη δυναμική της Ιστορίας.  

Πίστεψε πως θα μπορούσε να στρίψει το καράβι προς την πορεία που αυτός ήθελε. 

Αποδείχθηκε για μια ακόμα φορά πως...

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Οι αποτυχίες του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ δεν πήγαν αρκετά βαθιά!

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ... 

Του Leonid Bershidsky / Bloomberg

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ απέτυχε σε οτιδήποτε και αν προσπάθησε ως ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης. 

Το κράτος του οποίου ηγήθηκε μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο προς το καλύτερο μόνον καταρρέοντας - κι έτσι έγινε. Δυστυχώς, όμως, όχι για πολύ.

Δεν θα ξεχάσω ποτέ τη στιγμή, τον Αύγουστο του 1991, όταν - σε ηλικία 19 ετών, ελαφρώς "μαστουρωμένος" και πολύ ερωτευμένος - παρακολούθησα το άγαλμα του ιδρυτή της KGB Felix Dzerzhinsky να πέφτει στη Μόσχα. Αυτό έγινε στη "βάρδια" του Γκορμπατσόφ.

Πολλοί από τους Γερμανούς γείτονές μου θυμούνται πού ακριβώς βρίσκονταν όταν έπεσε το Τείχος του Βερολίνου τον Νοέμβριο του 1989 - επίσης επί εποχής Γκορμπατσόφ. 

Ποτέ όμως δεν ένιωσα κάποιου είδους υποχρεώση προς τον θεωρούμενο ως γοητευτικό τελευταίο αυτοκράτορα της καταδικασμένης σοβιετικής αυτοκρατορίας.

Ήμαστε εμείς - εμείς, οι Ρώσοι, οι Γερμανοί, οι Λιθουανοί, οι Ουκρανοί, οι Πολωνοί, οι Γεωργιανοί και πολλοί άλλοι - που δημιουργήσαμε αυτές τις εμπνευσμένες στιγμές μέσα από την απόλυτη δυστυχία μας. Η γενιά μας σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Ασίας ήταν τυχερή που ο Γκορμπατσόφ δεν διέθετε τη μοχθηρή αποτελεσματικότητα ενός Βλαντιμίρ Πούτιν. Εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα είχαμε επικρατήσει ακόμη κι αν την είχε.

Ωστόσο, το γεγονός ότι δεν μπορέσαμε να κρατήσουμε αυτό που κερδίσαμε είναι και δική μας ευθύνη. Χάσαμε την κληρονομιά της ευεργετικής αποτυχίας του Γκορμπατσόφ.

Εδώ λοιπόν έχουμε να κάνουμε με έναν κάπως οδυνηρό επικήδειο.

Όλο το ιστορικό του Γκορμπατσόφ στην κορυφή της σοβιετικής ιεραρχίας ήταν εκείνο ενός αδύναμου, ασταθούς εραστή της ήττας, πάντα ένα βήμα πίσω από την εποχή του. Ξεκίνησε ως ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος το 1985 με μια εκστρατεία για την εξάλειψη της μέθης, η οποία δημιούργησε ατελείωτες ουρές για βότκα και κατέστρεψε την οινοποιία στη Μολδαβία για τις επόμενες δεκαετίες, καθώς τα αμπέλια ξεριζώθηκαν. Οι Ρώσοι έπιναν όλο και περισσότερο καθώς η σοβιετική οικονομία κατέρρεε.

Ο Γκορμπατσόφ ξεκίνησε μια κίνηση οικονομικής "επιτάχυνσης" η οποία κατέρρευσε σαν μολυβένιο αερόστατο επειδή απείχε πολύ από το να αγκαλιάσει τον καπιταλισμό. Νόμιζε ότι έφερνε τον κομμουνισμό πιο κοντά στον λαό αντί να τον διαλύει. Σε ένα κείμενο απομνημονευμάτων του, ο Γκορμπατσόφ παρέθετε δικές του σημειώσεις από το 1985: "Η τρέχουσα προπαγάνδα γύρω από τον μαρξισμό είναι βαρετή, οι νέοι χάνουν το ενδιαφέρον τους… Αν θέλουμε οι νέες πολιτικές να κερδίσουν υποστήριξη, πρέπει να αποκαταστήσουμε την πίστη στα σοσιαλιστικά ιδανικά".

Οι ελλείψεις ήταν φρικτές. Θυμάμαι έναν χρόνο χωρίς χαρτί υγείας στη Μόσχα, την πρωτεύουσα. Ενώ μεγάλωνε στη Σιβηρία, η γυναίκα μου δεν θυμάται να χρησιμοποιούσε τίποτα άλλο εκτός από σιχαμερό χαρτί εφημερίδων για λόγους υγιεινής. Τα ράφια των καταστημάτων ήταν άδεια από τα πάντα εκτός από τρίλιτρα βάζα με τεχνητά γλυκισμένο χυμό σημύδας.

Τίποτα δεν λειτουργούσε. Εν μέσω οικονομικής κακοδιαχείρισης, ο πυρηνικός σταθμός του Τσερνομπίλ ανατινάχθηκε το 1986 - και ο Γκορμπατσόφ, ο εμπνευστής της "γκλάσνοστ" - δηλαδή της "ανοικτής και διαφανούς πολιτικής" - περίμενε 18 ημέρες για να μιλήσει στο έθνος σχετικά με το θέμα, αφήνοντας εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους έρμαιους στις επιπτώσεις.

Ο Γκορμπατσόφ επέτρεψε περισσότερη ελευθερία στα μέσα ενημέρωσης. Ως αποτέλεσμα, σύντομα ολόκληρη η χώρα διάβαζε και άκουγε στην τηλεόραση για προηγούμενα εγκλήματα ενός καθεστώτος το οποίο αρνιόταν να ασκήσει δίωξη στους δράστες τους, πολλοί από τους οποίους ζούσαν ακόμη ως τιμώμενοι συνταξιούχοι.

Όταν οι άνθρωποι στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες άρχισαν να επαναστατούν και να απαιτούν ανεξαρτησία, εκείνος -για να το θέσω γενναιόδωρα- έκανε λίγα πράγματα για να αποτρέψει τις εκδηλώσεις αιματηρής καταστολής, ακόμη κι αν δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις ότι τις διέταξε ο ίδιος. Ήδη από το 1986, οι εθνικιστικές διαδηλώσεις στην Άλμα Άτα του Καζακστάν είχαν καταπνιγεί με μαζική επίδειξη δύναμης. Δύο από τους διαδηλωτές καταδικάστηκαν σε θάνατο.

Τον Απρίλιο του 1991, ο σοβιετικός στρατός σκότωσε 21 διαδηλωτές και τραυμάτισε εκατοντάδες άλλους στην πρωτεύουσα της Γεωργίας, Τιφλίδα. Ο Jumber Patiashvili, ο οποίος ήταν επικεφαλής του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Γεωργία εκείνη την εποχή, θα κατηγορούσε αργότερα τον Γκορμπατσόφ ότι ήταν εκείνος που έστειλε στρατεύματα.

Άνθρωποι σκοτώθηκαν ενώ διαδήλωσαν στη Ντουσάνμπε, το Μπακού και τη Ρίγα. Τον Ιανουάριο του 2022, συγγενείς τεσσάρων από τους 14 ανθρώπους που σκοτώθηκαν από Σοβιετικούς αλεξιπτωτιστές κατά τη διάρκεια της εισβολής στον τηλεοπτικό πύργο στο Βίλνιους τον Ιανουάριο του 1991 μήνυσαν τον Γκορμπατσόφ για αποζημίωση σε δικαστήριο της Λιθουανίας. Και πάλι, δεν υπάρχουν απτές αποδείξεις ότι διέταξε προσωπικά τη στρατιωτική επέμβαση, ενώ ο ίδιος το αρνείτο.

Υπάρχει ωστόσο καταγεγραμμένο το αίτημά του προς το σοβιετικά κατεχόμενο έθνος της Βαλτικής να εγκαταλείψει την προσπάθεια ανεξαρτησίας του. Και είχε διατάξει οικονομικό αποκλεισμό της Λιθουανίας, ο οποίος προηγήθηκε της στρατιωτικής δράσης.

Το 1990, ο Γκορμπατσόφ, προφανώς ανήσυχος από τις δυνάμεις που είχε απελευθερώσει, άρχισε να αναιρεί την απελευθέρωση των μέσων ενημέρωσης. Διόρισε σκληροπυρηνικούς σε βασικές θέσεις, από επικεφαλής της τηλεόρασης μέχρι υπουργό Εσωτερικών. Πολλοί από αυτούς θα τον καθαιρούσαν προσωρινά στο αποτυχημένο πραξικόπημα του Αυγούστου του 1991. Ακόμα και μετά την αποκατάστασή του από τον βασικό αντίπαλό του, Μπόρις Γέλτσιν, ο Γκορμπατσόφ θα αποτύγχανε να κρατήσει την εξουσία. Τελικά έγινε μάρτυρας του θανάτου της Σοβιετικής Ένωσης.

Δεν απέτυχε απλώς ως αυταρχικός ηγέτης, σπαταλώντας την σχεδόν απεριόριστη εξουσία που του παραδόθηκε ως αφεντικού του κόμματος. Απέτυχε και ως πολιτικός, παρά την τάση του προς τις αυθόρμητες ομιλίες χωρίς κείμενο και την ανάμειξη του με κόσμο σε δημόσιες πλατείες. Όταν προσπάθησε να θέσει υποψηφιότητα για πρόεδρος της Ρωσίας το 1996 - σε προεδρικές εκλογές που ήταν ελεύθερες, αν και όχι ακριβώς δίκαιες και οι οποίες έστειλαν τον Γέλτσιν στο Κρεμλίνο για μια δεύτερη θητεία - κέρδισε μόλις το 0,51% των ψήφων.

Ο Γκορμπατσόφ κέρδισε επαίνους στη Δύση ως ιδιαίτερα ευλύγιστος διαπραγματευτής για τις διεθνείς υποθέσεις. Θα τον θυμόμαστε για πάντα ως τον άνθρωπο ο οποίος έπαιξε τον μεγαλύτερο ρόλο στο να γίνει εφικτή η επανένωση της Γερμανίας. Το ρητό του - "κίνδυνοι ελλοχεύουν για όσους δεν ανταποκρίνονται σε όσα απαιτεί η ίδια η ζωή" - κοσμεί τον σταθμό του μετρό δίπλα στην Πύλη του Βρανδεμβούργου, στο Βερολίνο.

Δεν κατάφερε ωστόσο να εξασφαλίσει τίποτε για τη Σοβιετική Ένωση εκτός από ασήμαντη οικονομική βοήθεια. Ο ετοιμοθάνατος σοβιετικός κολοσσός έκαψε αυτά τα κεφάλαια μέσα σε λίγους μήνες. Αυτό συνέβαλε στην εθνικιστική δυσαρέσκεια η οποία βρίσκεται στον πυρήνα της τρέχουσας αναζωπύρωσης του ιμπεριαλισμού της Ρωσίας.

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει κατηγορήσει ρητά τον Γκορμπατσόφ ότι δεν έλαβε γραπτή δέσμευση από τις ΗΠΑ ότι δεν θα επέκτειναν το ΝΑΤΟ. Τον έχει κατηγορήσει επίσης, σιωπηρά, για τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Ωστόσο ο Γκορμπατσόφ λυπόταν για την κατάρρευση της ΕΣΣΔ όσο και ο Πούτιν. Αν και είχε τις διαφωνίες του με τον Πούτιν, τον οποίο θεωρούσε υπερβολικά αντιφιλελεύθερο, ο Γκορμπατσόφ δήλωνε ακόμη και το 2019 ότι θεωρούσε τον Πούτιν "πιστό στη δημοκρατία".

Η φθίνουσα υγεία του Γκορμπατσόφ τον εμπόδισε να μιλήσει δημόσια τους τελευταίους μήνες: δεν υπάρχουν  δηλώσεις του ίδιου του Γκορμπατσόφ για την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία. Ένας μακροχρόνιος φίλος του Γκορμπατσόφ, ο Αλεξέι Βενεντίκτοφ, έχει δηλώσει ότι ο τελευταίος σοβιετικός ηγέτης ήταν "απογοητευμένος". Ωστόσο, το 2015, υπερασπίστηκε την προσάρτηση της Κριμαίας. Παρέμενε ως το τέλος μπερδεμένος σχετικά με το νόημα της ίδιας του της κληρονομιάς.

Ο Γκορμπατσόφ λαμβάνει τα εύσημα για το ότι δεν προχώρησε σε πιο σκληρή καταστολή όταν είχε ακόμη την ευκαιρία να το πράξει - καθώς και για τον "τερματισμό του ψυχρού πολέμου".  

Αυτοί οι έπαινοι, ωστόσο...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γκορμπατσόφ: Ανεκπλήρωτοι στόχοι, αναπάντεχα επιτεύγματα

Γράφει ο καθηγητής Γιάννης Στεφανίδης 

Συγγραφέας του βιβλίου Ψυχρός Πόλεμος (εκδόσεις ΕΑΠ, 2021)

«Δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε έτσι», ομολόγησε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην αγαπημένη του σύζυγο Ραΐσα το βράδυ της 10ης Μαρτίου 1985.  

Την επομένη, το Πολιτικό Γραφείο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης τον εξέλεξε γενικό γραμματέα. Ως ένα είδος επικύρωσης των λεγομένων του διαδόχου τους, οι τρεις προκάτοχοι του Γκορμπατσόφ στο ανώτατο αξίωμα της ΕΣΣΔ τα είχαν διαδοχικά «τινάξει» μεταξύ 1982 και 1985.

Ο Γκορμπατσόφ, όπως και ο μέντοράς του πρώην αρχηγός της Κα Γκε Μπε και βραχύβιος γενικός γραμματέας του κόμματος, ο Γιούρι Αντρόποφ, είχαν οπωσδήποτε αντιληφθεί τα αδιέξοδα της τεράστιας χώρας τους και της ακόμα μεγαλύτερης σφαίρας επιρροής της.

Τα αδιέξοδα της ΕΣΣΔ οφείλονταν, αφενός, στις υπέρογκες δαπάνες για τη διατήρηση μιας κολοσσιαίας στρατιωτικής μηχανής και την υποστήριξη σειράς καθεστώτων σε χώρες-δορυφόρους και συμμάχους της Μόσχας· και αφετέρου, στην αδυναμία της κεντρικά σχεδιασμένης και ελεγχόμενης σοβιετικής οικονομίας να ανταγωνιστεί τις επιδόσεις των καπιταλιστικών χωρών.

Ξεκινώντας από αυτή τη διαπίστωση, ο Γκορμπατσόφ επιχείρησε να εισαγάγει σταδιακές μεταρρυθμίσεις, αφενός σε πολιτικό επίπεδο, ενισχύοντας τη διαφάνεια στη λειτουργία τού (ακόμα μονοκομματικού) πολιτικού συστήματος (γκλάσνοστ) και παρέχοντας κάποια κίνητρα για τη λειτουργία της οικονομίας με στοιχειώδη εφαρμογή των νόμων της αγοράς (περεστρόικα).

Το αποτέλεσμα ήταν η χαλάρωση της καταστολής και, ιδίως, η προσδοκία της πολιτικών ελευθερίας να οδηγήσουν σε αμφισβήτηση της μονοκρατορίας του ΚΚΣΕ προτού τα όποια, δειλά, βήματα στον οικονομικό τομέα αρχίσουν να αποδίδουν.

Την πολιτική αυθεντία του ΚΚΣΕ αμφισβήτησαν όχι μόνο φιλελεύθεροι ακτιβιστές και στοχαστές, όπως ο Αντρέι Ζαχάροφ. Την αμφισβήτησαν εθνικιστές, φιλελεύθεροι και μη, από τις «σοσιαλιστικές σοβιετικές δημοκρατίες» της μοσχοβίτικης αυτοκρατορίας· την αμφισβήτησαν και λαϊκιστές πολιτικοί, έτοιμοι να ξεκόψουν από το κομμουνιστικό παρελθόν τους, αποδεχόμενοι ακόμα και τη διάλυση της ΕΣΣΔ, όπως ο Μπόρις Γέλτσιν.

Σε αντίθεση με ό,τι ακόμα πιστεύουν οι νοσταλγοί του υπαρκτού σοσιαλισμού, ο Γκορμπατσόφ δεν είχε καμία πρόθεση να ξεφορτωθεί το σύστημα αυτό. Αντίθετα, είχε την ελπίδα ότι, με επιμέρους μεταρρυθμίσεις και ελάφρυνση των αυτοκρατορικών βαρών της ΕΣΣΔ, θα επιβίωνε ένα είδος σοσιαλισμού με ανθρώπινο πρόσωπο.

Το εγχείρημα αυτό απέτυχε. 

Οι Κινέζοι ηγέτες έβγαλαν γρήγορα τα συμπεράσματά τους και προχώρησαν σε αυτό που, προς το παρόν, μοιάζει η ρεαλιστικότερη επιλογή: Άνοιξαν τις πόρτες της χώρας στην οικονομία της αγοράς, αλλά τις κράτησαν κλειστές σε κάθε ιδέα πολιτικής φιλελευθεροποίησης.

Η ειρωνεία είναι ότι ο Γκορμπατσόφ...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Κι όμως, ο Γκορμπατσόφ μεταμόρφωσε τον κόσμο μας

Του ΤΑΚΗ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

 Το καλοκαίρι του 1989, μια ομάδα Αμερικανών σοβιετολόγων ρώτησε τον νεαρό λαμπρό αναλυτή και ακαδημαϊκό Ιγκόρ Μαλασένκο τι κάνει ο Γκορμπατσόφ για τη χώρα του. «Τους είπα, αποδομεί όλο το σύστημα του κομμουνιστικού καθεστώτος, τη Σοβιετική Ενωση. Μετά, με ρώτησαν για τα μελλοντικά του σχέδια και ξαφνικά δυσκολεύτηκα να απαντήσω… συνειδητοποίησα ότι όχι μόνο δεν υπήρχε κανένα σχέδιο, αλλά και ότι ο Γκορμπατσόφ δεν καταλάβαινε καν τις συνέπειες των πράξεών του… Στην πραγματικότητα, εάν ο Γκορμπατσόφ είχε προβλέψει τις συνέπειες των πράξεών του, τότε πιθανόν δεν θα τις ξεκινούσε ποτέ». (Από το βιβλίο «Η επινόηση της σύγχρονης Ρωσίας» του Αρκάντι Οστρόφσκι, εκδόσεις Επίκεντρο). 

Αυτό το τελευταίο δεν θα το μάθουμε ποτέ.  

Αν ο Ναπολέων είχε προβλέψει την κατάληξη της εκστρατείας στη Ρωσία, τότε πιθανόν δεν θα την ξεκινούσε. 

Κι αν ο Περικλής είχε προβλέψει τον εκφυλισμό της δημοκρατίας που οδήγησε στην ήττα της Αθήνας, τότε πιθανόν να μην είχε αποτολμήσει τις μεταρρυθμίσεις του. 

Το βέβαιο είναι ότι αν ο Καίσαρ είχε προβλέψει τη δολοφονία του, δεν θα είχε διασχίσει τον Ρουβίκωνα.

 Η ανθρώπινη Ιστορία γίνεται ολοκληρωμένο αφήγημα όταν τα γεγονότα έχουν κάνει τον κύκλο τους και τα υποκείμενα που τα έχουν προκαλέσει –άτομα και κοινωνίες– έχουν ολοκληρώσει το έργο τους. Και ο Γκορμπατσόφ υπήρξε ένα από τα σημαντικά ιστορικά υποκείμενα του 20ού αιώνα. Στα μόλις έξι χρόνια της θητείας του (1985-1991) ως επικεφαλής του ΚΚ της Σοβιετικής Ενωσης κατάφερε να μεταμορφώσει όχι μόνο τη χώρα του, αλλά και τον κόσμο του.

Δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς;  

Ο Ρέιγκαν είχε ξεκινήσει τον «Πόλεμο των Αστρων», η ΕΣΣΔ δεν είχε την οικονομική δυνατότητα να παρακολουθήσει τον ανταγωνισμό και με τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας ο έλεγχος της πληροφορίας, το αόρατο τείχος προστασίας του συστήματος, δεν ήταν πλέον εφικτός. Ομως, ένα από τα χαρίσματα ενός μεγάλου πολιτικού είναι ότι αντιλαμβάνεται τη στιγμή που δεν μπορεί να κάνει αλλιώς και ακολουθεί τον δρόμο που του δείχνει η πραγματικότητα. Εστω και με προσωπικό κόστος.  

Ο Γκορμπατσόφ έχασε την εξουσία, όμως πριν τη χάσει είχε γκρεμίσει το Τείχος του Βερολίνου, είχε αποσύρει τα στρατεύματά του από το Αφγανιστάν και είχε απαλλάξει από το καθεστώς της υποτέλειας τα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. Κοινώς, είχε μεταμορφώσει το τοπίο του μεταπολεμικού κόσμου. Και είχε υπογράψει τη ληξιαρχική πράξη θανάτου μιας αυτοκρατορίας αιώνων. 

Ας προσθέσω ότι η συμμετοχή του σε διαφήμιση της Pizza Hutt και της Louis Vuitton είναι η απόδειξη ότι ο ίδιος δεν αποκόμισε υλικά οφέλη από το πολιτικό του έργο. 

Κάτι ...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γκορμπατσόφ: Ο άνθρωπος που άλλαξε τον ρου της Ιστορίας

 

Γράφει ο Βασίλης Γαλούπης

Τελικά, ήταν ένας επιτυχημένος πολιτικός ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ;  

Η απάντηση δεν είναι εύκολη για τον τελευταίο ηγέτη της ΕΣΣΔ, που έφυγε από τη ζωή στα 91 του. Για όλο τον υπόλοιπο κόσμο ο Γκορμπατσόφ θεωρείται απόλυτα επιτυχημένος. Για τη Ρωσία, όχι.

Εκεί, όμως, που όλοι συμφωνούν είναι πως επρόκειτο για τον πολιτικό που άλλαξε πιο καθοριστικά από κάθε άλλον την πορεία των πραγμάτων μεταπολεμικά. Όσο κι αν επιθυμούσαν οι τότε ηγέτες ΗΠΑ και Γερμανίας, Ρίγκαν και Κολ, την πτώση του Τείχους και τη δρομολόγηση μιας νέας κι εν ισχύι μέχρι σήμερα παγκόσμιας τάξης πραγμάτων, οι εξελίξεις δεν θα μπορούσαν να «τρέξουν» ούτε ένα… μέτρο, αν ο Γκορμπατσόφ δεν ήταν δεκτικός. Η Ιστορία γράφτηκε έτσι επειδή ο ίδιος την έθεσε σε κίνηση.

Αυτό που σίγουρα πιστώνεται στον Γκορμπατσόφ είναι ότι η μετάβαση από τον Ψυχρό Πόλεμο στην παγκοσμιοποίηση έγινε εν μια νυκτί και «βελούδινα». Δίχως πιστολιά. Είναι δεδομένο ότι κάποιοι από τους επτά προηγούμενους ηγέτες της ΕΣΣΔ δεν θα είχαν την ίδια αντίδραση βλέποντας το Τείχος του Βερολίνου να πέφτει και νέα σύνορα να χαράζονται μέσα στην υπό διάλυση σοβιετική αυτοκρατορία. Τρεις δεκαετίας μετά την εξαετία της ηγεσίας του, 1985-1991, παραμένει σε πολλά αμφιλεγόμενος. Γιατί ενώ βρισκόταν στο τιμόνι μιας υπερδύναμης, υπονόμευσε την εξουσία του, αναδεικνύοντας σε μονοκρατορία της ΗΠΑ; 

Απελευθέρωσε τους συμπατριώτες του από ένα σκληροπυρηνικό καθεστώς 70 χρόνων ή διέλυσε μια αυτοκρατορία;

Ηταν προϊόν του σοβιετικού συστήματος, όπως ο ίδιος έλεγε, ή το «γενετικό λάθος» του σοβιετικού συστήματος, όπως έγραψε αργότερα βιογράφος του; 

 Ο κόσμος μπορεί ακόμα και σήμερα να ευγνωμονεί τον Γκορμπατσόφ για τη συμβολή του στο τέλος του ψυχροπολεμικού πυρηνικού φόβου, που στοίχειωνε τον πλανήτη μετά τη Χιροσίμα. Το Κρεμλίνο, όμως, χθες έδωσε τη δική του οπτική. Μίλησε απλά για έναν «ρομαντικό άνθρωπο», που δεν κατάλαβε «την αιμοδιψία των αντιπάλων του».

Πάντα η Ιστορία έχει πολλές γωνίες. Ελάχιστοι ηγέτες, όμως, είχαν τόσο βαθιά επίδραση στην εποχή τους όση ο Γκορμπατσόφ. Αλλαξε τη μορφή της Ευρώπης, έβαλε τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο και γκρέμισε το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Ακόμα, όμως, κι όταν ο Γκορμπατσόφ δέχτηκε την επανένωση της Γερμανίας, αλλά και την ένταξή της στο ΝΑΤΟ, η Δύση παρέμενε δύσπιστη. «Οι μεταρρυθμίσεις του τον καθιστούν πιο επικίνδυνο από τους προκατόχους του» συμβούλευαν τον πρόεδρο Μπους οι άνθρωποί του.  

Ο Μπους, που διαδέχθηκε τον Ρίγκαν το 1989, δεν ήθελε ούτε να στηρίξει τον Γκορμπατσόφ πολιτικά ούτε να βοηθήσει την καταρρέουσα ΕΣΣΔ οικονομικά. «Στο διάολο με αυτό! Εμείς επικρατήσαμε. Όχι αυτοί. Δεν μπορούμε να αφήσουμε τους Σοβιετικούς να αρπάξουν τη νίκη από τα σαγόνια της ήττας» είχε πει στον Χέλμουτ Κολ, τον τότε καγκελάριο της Γερμανίας.  

Αν για τα δυτικά ΜΜΕ ο Γκορμπατσόφ ήταν τελικά «ένας καλός άνθρωπος από τη Σοβιετική Ενωση», όπως έγραψε το «Economist», άλλες απόψεις στη Ρωσία είναι επικριτικές. «Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ μπορεί να χρησιμεύσει ως παράδειγμα ότι οι καλές προθέσεις ενός εθνικού ηγέτη μπορούν να δημιουργήσουν την Κόλαση επί Γης για μια ολόκληρη χώρα. Ηταν υπεύθυνος για μια κατεστραμμένη χώρα και τον εφιάλτη της δεκαετίας του ’90» έγραψε το RIA Novosti.

Αναμφισβήτητα, όμως, μέσα στα πρώτα πέντε χρόνια του στην εξουσία ο Γκορμπατσόφ κατόρθωσε εξαιρετικά επιτεύγματα:

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γκορμπατσόφ και Πούτιν

Του ΗΛΙΑ ΜΑΓΚΛΙΝΗ

Ειρωνεία: να πεθαίνει ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ενωσης (αυτός που ουσιαστικά οδήγησε στη διάλυση του καθεστώτος), ενώ μαίνεται ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Δύσκολα θα φανταζόταν κάποιος το 1991 (ακόμη και ο ίδιος ο Βλαντιμίρ Πούτιν) ότι 30 χρόνια αργότερα η Ρωσία θα ξεκινούσε έναν πόλεμο με ένα πρώην μέλος των «σοσιαλιστικών δημοκρατιών», οι συνέπειες του οποίου υπερβαίνουν τις δύο εμπόλεμες πλευρές.

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν δήλωσε πως δεν θα παραστεί τελικά στην κηδεία του Γκορμπατσόφ, παρότι προγραμματίστηκε βα  πραγματοποιηθεί στη μεγάλη επίσημη αίθουσα όπου έγινε το προσκύνημα του Λένιν, του Στάλιν κ.ά. και μολονότι ο Μπόρις Γέλτσιν κηδεύτηκε με τιμές αρχηγού κράτους, παρόντος του ιδίου του Πούτιν. Ο τελευταίος εξέφρασε τα συλλυπητήριά του μέσα από επίσημη ανακοίνωση του Κρεμλίνου, η οποία ήταν άκρως διπλωματική και ολιγόλογη.

Στην ουσία, ο Πούτιν προσπαθεί εδώ και χρόνια να επιτύχει μια αναστροφή, ένα undo, σε όσα είχε κάνει ο Γκορμπατσόφ από το 1985, που ανέλαβε την ηγεσία της ΕΣΣΔ, έως τη διάλυσή της το 1991, η οποία, κατά τον Πούτιν πάντοτε, «ήταν η μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του αιώνα». Μέγα πένθος, λοιπόν, η πτώση της ΕΣΣΔ για τον Πούτιν, ο οποίος απέρριπτε την αφελή εντύπωση του «Γκόρμπι» ότι από δω και πέρα η Ρωσία με τη «συλλογική Δύση» (νεολογισμός του πουτινικού Κρεμλίνου) θα συνυπάρξουν με αρμονία.

   Ο Γκορμπατσόφ ήταν Ουκρανός από την πλευρά της μητέρας του. Πίστευε έως το τέλος σε μια «επιστημονική θεωρία» σύμφωνα με την οποία Ρωσία και Ουκρανία «είναι ένα έθνος». Ηταν σύμφωνος με την προσάρτηση της Κριμαίας, ωστόσο είχε δηλώσει πως τυχόν πόλεμος Ρωσίας – Ουκρανίας «θα ήταν παραλογισμός».

Οντας ασθενής τους τελευταίους μήνες, απέφυγε να σχολιάσει το παραμικρό για τη ρωσική εισβολή. Και ο Πούτιν όμως απέφευγε να εκφράζει ανοιχτά τη γνώμη του για τις επιλογές Γκορμπατσόφ. Δεν είχε λόγο να το κάνει. Ο Γκορμπατσόφ είχε, εν πολλοίς, απαξιωθεί εντός της Ρωσίας από τον απλό κόσμο. Για πολλούς Ρώσους πολίτες, ο Γκορμπατσόφ ήταν ο βασικός υπαίτιος για όσα δεινά –οικονομικά κυρίως– ακολούθησαν μετά το 1991. Σε αυτό βοηθούσε και η συμπάθεια που έδειχνε η «συλλογική Δύση» προς τον «Γκόρμπι». Ηταν σαν να επιβεβαιωνόταν η παραδοσιακή ρωσική καχυποψία απέναντι στους Δυτικούς.

Τον Δεκέμβριο του 2008, περνώντας δύο ώρες στη Βαρσοβία με τον τελευταίο κομμουνιστή ηγέτη της Πολωνίας, τον Βόιτσιεχ Γιαρουζέλσκι, η κουβέντα μας πήγε στον Γκορμπατσόφ. Ο Πολωνός στρατηγός ήταν θετικά διακείμενος προς τον Σοβιετικό ηγέτη. «Βοήθησε καθοριστικά στην ομαλή μετάβαση», μου έλεγε.  

Του είπα ότι για το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας ο Γκορμπατσόφ ήταν περίπου προδότης.  

Ο Γιαρουζέλσκι αναστέναξε: 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Γκορμπατσόφ, ο αναμορφωτής

Ουλφ Μάουντερ (DPA) / DW
Επιμέλεια: Γιάννης Παπαδημητρίου

«Ας μην επιτρέψουμε άλλον πόλεμο» προειδοποιούσε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ σε  συνέντευξη που δημοσιευσε ο ίδιος στην ιστοσελίδα του gorby.ru. Ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης εξέφραζε την ικανοποίησή του, γιατί ο νέος Αμερικανός πρόεδρος Τζο Μπάιντεν και ο Ρώσος ομόλογός του Βλάντιμιρ Πούτιν βρήκαν κοινό έδαφος και αποφάσισαν να παρατείνουν τη συμφωνία για τη μείωση των στρατηγικών όπλων. Έτσι έπρεπε να γίνει, επισημαίνει, γιατί «οι άνθρωποι θέλουν να ζήσουν ειρηνικά και ελεύθερα, να εργάζονται και να βελτιώνουν τη ζωή τους».
 

Η ιστορία έγραφε το έτος 1985 όταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αναδείχθηκε γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Σοβιετική Ένωση και ανέλαβε πρωτοβουλίες για τον πυρηνικό αφοπλισμό, σε συνεργασία με τις ΗΠΑ του Ρόναλντ Ρέιγκαν.  

Ακολούθησαν πολλά και ιστορικά γεγονότα, τα οποία σε μεγάλο βαθμό φέρουν την υπογραφή του Γκορμπατσόφ: 

Η Επανένωση της Γερμανίας,την οποία ο ίδιος διαπραγματεύθηκε με τον Χέλμουτ Κολ, ενταφιάζοντας οριστικά τον Ψυχρό Πόλεμο.  

Η πολιτική της Περεστρόϊκα («Ανασυγκρότηση») και της Γκλασνόστ («Διαφάνεια»), με την οποία τερματιζόταν η απολυταρχία του κομμουνιστικού καθεστώτος

. Ο Γκορμπατσόφ θα μείνει στην ιστορία ως ο ηγέτης του Κρεμλίνου που επέτρεψε όχι μόνο την κατάρρευση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας (ΛΔΓ) και τελικά την Επανένωση της Γερμανίας, αλλά και την αυτοδιάθεση όλων των χωρών του ανατολικού μπλοκ, το δικαίωμά τους να απαλλαγούν από την κηδεμονία της Μόσχας. 

Μέσα σε λίγα χρόνια θα βιώσει ο ίδιος τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και την αποσύνθεση μίας αυτοκρατορίας που μόνο η βία θα μπορούσε να αποτρέψει. Ενώ οι Γερμανοί τον υποδέχονταν  με την προσφώνηση «Γκόρμπι, Γκόρμπι», ενώ γινόταν όλο και πιο δημοφιλής στο εξωτερικό, ο Γκορμπατσόφ γρήγορα έχασε το κύρος και την αξιοπιστία του στην ίδια του την πατρίδα.  

Έγινε «έρμαιο που χάνει την πρωτοβουλία των κινήσεων» όπως σημειώνει ο συγγραφέας Ίγκνατς Λότσο στη βιογραφία «Γκορμπατσόφ, ο αναμορφωτής», για να προσθέσει ότι «το λάθος του ήταν πως εξακολουθούσε να εμπιστεύεται το κομμουνιστικό κόμμα». 

Μέχρι σήμερα πολλοί Ρώσοι  τον θεωρούν «νεκροθάφτη» της Σοβιετικής Ένωσης, της άλλοτε ακμαίας υπερδύναμης που κατάφερε να νικήσει, να ταπεινώσει και τελικά να καταστρέψει τον χιτλεροφασισμό στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το τέλος του Γκορμπατσόφ επισφραγίστηκε το 1991, όταν οι τελευταίοι υπερασπιστές της νομενκλατούρας επιχείρησαν να τον ανατρέψουν, αλλά βρήκαν μπροστά τους τον Μπόρις Γιέλτσιν, που εκδίωξε τους επίδοξους πραξικοπηματίες, για να ανέλθει ο ίδιος στην εξουσία ελλείψει άλλης εναλλακτικής λύσης.

Στη βιογραφία του τελευταίου Σοβιετικού ηγέτη ο Λότσο σκιαγραφεί με ιδιαίτερη επιμέλεια την προσωπικότητά του, τον ιδιαίτερο ρόλο της συζύγου του Ραΐσα που έφυγε νωρίς νικημένη από τον καρκίνο, αλλά και την ασυνήθιστη σταδιοδρομία του Γκορμπατσόφ, που ξεκίνησε ως στρυφνός κομματικός αξιωματούχος στη Σταυρούπολη, με όλα τα προνόμια, για να εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους μεταρρυθμιστές του 20ού αιώνα.  «Ο Γκορμπατσόφ χάρισε την ελευθερία σε 164 εκατομμύρια ανθρώπους», παρατηρεί ο Λότσο και εξηγεί αναλυτικά: «38 εκατομμύρια Πολωνούς, 16 εκ. Τσέχους και Σλοβάκους, 23 εκ. Ρουμάνους, 9 εκ. Βούλγαρους, άλλους τόσους Ούγγρους και βέβαια 16 εκ. Γερμανούς στη ΛΔΓ». 

Ωστόσο, ο Γκορμπατσόφ δεν κατάφερε να διατηρήσει την ενότητα της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης. Η απελπιστική κατάσταση της οικονομίας και η χαμηλή τιμή του πετρελαίου γονάτισαν την άλλοτε υπερδύναμη, που ήταν απόλυτα εξαρτημένη από τις εξαγωγές πρώτων υλών στις διεθνείς αγορές. Σε τελική ανάλυση, σημειώνει ο Λότσο, ο Γκορμπατσόφ γνώριζε ελάχιστα πράγματα για την οικονομία, γι αυτό συχνά φαινόταν να διστάζει ή να παλινωδεί.

Την ίδια στιγμή, ο βιογράφος του Γκορμπατσόφ αντικρούει τα στερεότυπα περί ασθενούς προσωπικότητας χωρίς ηγετικά προσόντα, τα οποία επικρατούν μέχρι σήμερα στη Ρωσία για τον τελευταίο ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης. Περιγράφει παρασκηνιακές συγκρούσεις σε εποχές δύσκολες μετά την στρατιωτική εμπλοκή στο Αφγανιστάν και την πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ και υπενθυμίζει ότι ο Γκορμπατσόφ κατάφερε να επιβληθεί στους εσωκομματικούς του αντιπάλους. «Αν πράγματι ήταν τόσο ασθενής προσωπικότητα...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Το σημάδι στο κούτελο και το σημαδιακό «91»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ Π. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ

Όταν ανέλαβε τα ηνία της αχανούς ΕΣΣΔ το 1985, μετά από τις βραχύβιες εποχές Τσερνιένκο και Αντρόποφ, ήταν φανερό πως ο σοβιετικός γίγαντας στηριζόταν σε πήλινα πόδια.

Η εποχή του Μπρέζνιεφ με τους φιλοσοβιετικούς ανά τον κόσμο να κομπάζουν από θαυμασμό για τη σοσιαλιστική μηχανή είχαν περάσει ανεπιστρεπτί.

Η κούρσα εξοπλισμών και τα εκατέρωθεν διαστημικά προγράμματα έπαιρναν τεράστιους πόρους από άλλους τομείς: οι ΗΠΑ θα υπερισχύσουν με το μεγαλεπήβολο σχέδιο που θα μείνει στην ιστορία ως “Πόλεμος των Άστρων”. Ήταν μια κίνηση που αποκάλυπτε για τους κομμουνιστές «το πρόσωπο του αμερικανικού ιμπεριαλισμού, των στόχων και των μεθόδων του». Κυρίως όμως αποκάλυπτε την κυριαρχία των ΗΠΑ επί των Σοβιετικών στην κούρσα της τεχνολογικής προόδου.

Η περιπέτεια του Αφγανιστάν κόστιζε όλο και περισσότερο σε μια παραπαίουσα οικονομία, που έπρεπε να συντηρεί εκτός από την κομματική νομενκλατούρα και τα καθεστωτικά δίκτυα της σε όλη την Ανατολική Ευρώπη. Πολύτιμοι πόροι εξακολουθούν να κατευθύνονται προς το Αφγανιστάν, γεγονός που επιτάχυνε την υπαρξιακή κρίση του ανατολικού μπλοκ.

Το ατύχημα του Τσερνομπίλ το 1986, αλλά και ο χειρισμός του, αποδεικνύει πως κάτι (περισσότερο) σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Σοβιετίας.

Πάνω κάτω αυτές ήταν οι συνθήκες και το κλίμα όταν ηγήθηκε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.

Ευφυώς θα πάει σε διαπραγματεύσεις για αφοπλισμό, ατυχώς για αυτόν θα βρει τη Δύση ενωμένη όσο ποτέ: Ρίγκαν και Θάτσερ θα είναι δύο σώματα, μια φωνή απέναντι του.

Θα τον οδηγήσουν σε μια μακρά διαδικασία συνομιλιών με επιμέρους συμφωνίες, ξέροντας πως ο χρόνος λειτουργεί υπέρ τους.

Στον Γκορμπατσόφ οι κομμουνιστές χρεώνουν την πτώση του υπαρκτού, ξεχνούν όμως πως η περεστρόικα είχε εγκριθεί από όλα τα τυπικά και άτυπα συλλογικά όργανα της ΕΣΣΔ.

Ο Γκόρμπι όπως τον αποκαλούν οι Γερμανοί που τους χάρισε την επανένωση, ίσως δεν ήταν τίποτα άλλο, παρά τέκνο του καιρού του: θα προσεγγίσει τη Δύση από ανάγκη και όχι από επιλογή. Κι όταν τα κράτη στην Ανατολική Ευρώπη θα επαναστατήσουν κατά των συχνά στυγνών καθεστώτων τους, δεν θα επιβάλει τη σοβιετική κυριαρχία, περισσότερο λόγω αδυναμίας, παρά από επιλογή.

Μακροχρόνια δε θα μπορούσε να στηρίξει τις φιλοσοβιετικές δυνάμεις στη μισή Ήπειρο.

Διαβάζουμε και το άλλο όμορφο στα λόγια αλλά τελικά σαχλό πως «έδωσε στους Ρώσους την ελευθερία τους και δεν ήξεραν τι να την κάνουν», λες κι ο μετασχηματισμός από μια κεντρικά κατευθυνόμενη οικονομία σε μια φιλελεύθερη είναι κάτι απλό, χωρίς να σημαίνει φτώχεια για χρόνια για τα ευρύτατα λαϊκά στρώματα.

Στη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, η κομμουνιστική νομενκλατούρα θα επιχειρήσει να τον ρίξει. Αυτό που θα καταφέρει τελικά είναι να επισπεύσει την άνοδο του αμφιλεγόμενου Μπόρις Γιέλτσιν στην εξουσία.

Ο άνθρωπος με το σημάδι στο κούτελο το ΄91 είχε ολοκληρώσει την ιστορική αποστολή του, η οποία μάλλον του προέκυψε όσα τα γεγονότα έπαιρναν τη μορφή χιονοστιβάδας, παίρνοντας και το Νόμπελ Ειρήνης το 1990.

Τριάντα χρόνια μετά, ο σοβιετικός γίγαντας έχει αναβιώσει με τον Πούτιν κι ας μην τον λένε Γενικό Γραμματέα: έχοντας σβήσει κάθε προσπάθεια για περαιτέρω απόσχιση από τη Ρωσία, ο στόχος του είναι η παλιά σοβιετική επιρροή, τίποτα λιγότερο, τίποτα περισσότερο.

Άρα μακροπρόθεσμα η επιρροή του Γκορμπατσόφ στη Ρωσία να μην είναι τόσο καταλυτική όσο αποφαίνονται οι ειδήμονες: το περιβόητο «τέλος της Ιστορίας» ήταν μια βλακεία που ειπώθηκε, όταν στη Δύση δεν ήξεραν τι να κάνουν χωρίς βαρβάρους Σοβιετικούς.

Επίσης στη Δύση ψηνόμαστε οι ηγέτες να καθορίζουν τη μοίρα των λαών, να «γράφουν ιστορία», μια προσέγγιση που πολύ συχνά αγγίζει υψηλότατα όρια αφέλειας.

Το σημάδι στο κούτελο – σήμα κατατεθέν για τον Γκόρμπι, ήταν παράλληλα και...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Έφταιγε ο Γκορμπατσώφ;

 

Toυ ΠΑΝΤΕΛΗ ΣΑΒΒΙΔΗ

Πολλοί, κυρίως, λάτρεις του υπαρκτού σοσιαλισμού, αποδίδουν στον Γκορμπατσώφ την πτώση της ΕΣΣΔ. Αλλά δεν ήταν ο Γκορμπατσώφ αυτός που την οδήγησε στην κατάρρευση. Το σύστημα κατέρρευσε εσωτερικά απο τις πολλές και τραγικές αντιφάσεις του. 

Ο Γκορπατσώφ κλήθηκε απο το τελευταίο Πολιτμπιρό να το σώσει με οικονομικές μεταρρυθμίσεις.  

Αλλά δεν ήταν, μόνο, η οικονομία που έκανε αντιδημοφιλές και αντιλαϊκό ένα σύστημα. Ήταν η αντίληψή του για τη ζωή. Στενή παρακολούθηση των πάντων, χαφιεδισμός ακόμη και ενδοοικογενειακός για υπονόμευση του κόμματος και της επανάστασης, λατρεία του κόμματος και του ηγέτη σε μεταφυσικά επίπεδα, στρατιωτικοποίηση της καθημερινότητας, μια αντίληψη για την τέχνη και την διασκέδαση που αποκλήθηκε σοσιαλιστικός ρεαλισμός, προκλητική παρουσία της νομενκλατούρας, έλλειψη ελευθερίας και δημόσιου λόγου, κλείσιμο στα γκουλάγκ όσων διαφωνούσαν, ανελέητη προπαγάνδα που προκαλούσε τη λογική, κα.  

Μετά, και με βάση αυτά, ήρθε και η οικονομική κατάρρευση σε μια προσπάθεια να ακολουθήσουν τις ΗΠΑ στον πόλεμο των άστρων. Μια συνειδητή επιλογή των αμερικανών για να σύρουν την ΕΣΣΔ σε οικονομική εξάντληση. Που πέτυχε. Τόσο μυωπικό ήταν το σύστημα.
 

Ο Γκορμπατσώφ κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις συνέπειες αυτού του συστήματος. και κλήθηκε απο το ίδιο το σύστημα. Το Πολιτμπιρό τον επέλεξε. Δεν κατέλαβε την εξουσία πραξικοπηματικά. Αλλά...

 

ΠΡΟΣΩΠΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Μιχαήλ Γκορμπατσόφ: ο παραγνωρισμένος μεταρρυθμιστής

 

Ποτέ δεν αγαπήθηκε πραγματικά στην πατρίδα του. Ωστόσο εκτιμήθηκε ιδιαίτερα στη Γερμανία. Ο πρώην Σοβιετικός Πρόεδρος Μιχαήλ Γκορμπατσόφ πέθανε σε ηλικία 91 ετών μετά από μακρά, σοβαρή ασθένεια.

Του Ίνγκο Μαντόιφελ /DW

Επιμέλεια: Μαρία Ρηγούτσου


Η μεγάλη ιστορική σημασία του Γκορμπατσόφ είναι αδιαμφισβήτητη. Αυτή είναι η άποψη ιδιαίτερα των Γερμανών, οι οποίοι θεωρούν τον βραβευμένο με Νόμπελ Ειρήνης το 1990 πολιτικό ως έναν από τους πατέρες της γερμανικής επανένωσης.

Και είναι πράγματι λυπηρό ότι ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς Γκορμπατσόφ δεν έχαιρε αυτής της αναγνώρισης στη χώρα του. 

Ο Γκορμπατσόφ γεννήθηκε στον Βόρειο Καύκασο το 1931. Η σοβιετική ελίτ τον διόρισε νέο Γενικό Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος τον Μάρτιο του 1985 και ο 54χρονος τότε πολιτικός με τη δυναμική εμφάνιση υποτίθεται ότι θα έκανε τη Σοβιετική Ένωση μια νέα οικονομική υπερδύναμη απέναντι στον μεγάλο δυτικό ταξικό εχθρό, τις ΗΠΑ. Επιπλέον, ο Γκορμπατσόφ επέδειξε έναν ασυνήθιστο ζήλο για μεταρρυθμίσεις προκειμένου να αλλάξει τις γραφειοκρατικές και διεφθαρμένες σοβιετικές δομές. Οι ρωσικοί όροι "γκλάσνοστ" για το άνοιγμα και "περεστρόικα" για τη μεταμόρφωση έκαναν τον γύρο του κόσμου.

Όταν εξελέγη Πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης το 1990, η σοβιετική αυτοκρατορία είχε ήδη αρχίσει να διαλύεται. Οι λαοί της Ανατολικής Ευρώπης απαιτούσαν ειρήνη και μεταρρυθμίσεις, τις οποίες επέτρεψε ο Γκορμπατσόφ ακολουθώντας μια μετριοπαθή πολιτική.

Η φιλία μεταξύ του Χέλμουτ Κολ και του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ήταν ένας σημαντικός παράγοντας, ώστε η Μόσχα να δώσει την έγκρισή της για την επανένωση της Γερμανίας.

Όσο όμως ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ προωθούσε την εκτόνωση στις διεθνείς σχέσεις με αυτή την πολιτική και κέρδιζε την αναγνώριση και την εμπιστοσύνη στη Δύση, έχανε την πολιτική εξουσία στη Σοβιετική Ένωση.

Οι χώρες της Βαλτικής, Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία στράφηκαν εναντίον της Μόσχας. Ο  Μπόρις Γέλτσιν ετοιμαζόταν να αναλάβει την πολιτική ηγεσία. Οι πολίτες της Σοβιετικής Ένωσης, που ποτέ δεν εξέλεξαν απευθείας τον Γκορμπατσόφ σε ελεύθερες εκλογές, φτωχοποιούνταν ολοένα και περισσότερο κατηγορώντας τον Γκορμπατσόφ ευθέως για αυτό.

Τον Αύγουστο του 1991, όταν ο Γκορμπατσόφ απέτυχε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις των σοβιετικών σκληροπυρηνικών για καταστολή στις αποσχισθείσες σοβιετικές δημοκρατίες, αυτοί οργάνωσαν πραξικόπημα εναντίον του.  

Ο Γκορμπατσόφ τέθηκε σε κατ' οίκον περιορισμό στην Κριμαία. Αλλά οι πραξικοπηματίες απέτυχαν επειδή οι άνθρωποι στη Μόσχα, με επικεφαλής τον νεοεκλεγέντα Ρώσο πρόεδρο Γέλτσιν, αντιστάθηκαν.

Όταν ο Γκορμπατσόφ επέστρεψε στη Μόσχα από την Κριμαία, ο κόσμος ήταν διαφορετικός. Oι σοβιετικές δομές είχαν απαξιωθεί. Στις 25 Δεκεμβρίου του 1991, λίγες ώρες πριν από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, ο Γκορμπατσόφ ανακοίνωσε μέσω τηλεοράσεως την παραίτησή του ως Προέδρου της Σοβιετικής Ένωσης.

Ως υποψήφιος στις προεδρικές εκλογές του 1996, έλαβε μόλις 0,5% των ψήφων. Στη Δύση, από την άλλη πλευρά, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ παρέμεινε δημοφιλής και έχαιρε εκτιμήσεως ακόμη και μετά την παραίτησή του. 

 Ίσως μια μέρα ο Γκορμπατσόφ...