Τα μετάξια του Παπαδιαμάντη

 

Video 

https://www.facebook.com/profile.php?id=100011389695004

Φόνισσα 23 -Βαρδιάνος 21

 

Στον κινηματογράφο έχω ένα αλάνθαστο κριτήριο για την επίδραση της ταινίας στους θεατές : παρατηρώ πως συμπεριφέρονται αμέσως μετά το τέλος . Μεγάλες σιωπηλές αναμονές στην αίθουσα και ενδελεχής επανεξέταση των φωτογραφιών της εισόδου ,μετά την προβολή, επιμετρούν την αποδοχή της ταινίας. Είδα την «Φόνισσα» και κανείς δεν έφευγε από την αίθουσα ακόμα και μετά το άνοιγμα του φωτισμού ενώ οι θεατές δημιούργησαν ένα μικρό συνωστισμό στην έξοδο καθώς όλοι ξαναέβλεπαν  , σχεδόν αποσβολωμένοι, την αφίσα της ταινίας.

 

 Η «Φόνισσα» του 2023 είναι απλά αριστούργημα που συναγωνίζεται στην πρώτη δεκάδα όλες τις μεγάλες ταινίες του Ελληνικού κινηματογράφου.

 

‘Ένα χρόνο πριν η Ερτ ,προβάλει σε συνέχειες , ως τηλεταινία, τον  «Βαρδιάνο στα Σπόρκα».

 

Ο Παπαδιαμάντης, λοιπόν  επανεισάγεται στο κοινό: χάνεται η λεπτεπίλεπτη καθαρεύουσα του αλλά οι αρχετυπικοί του ήρωες μας επισκέπτονται κουβαλώντας όλα τα ηθικά τους διλήμματα και τον πολύμορφο περίγυρο τους.

 

Η «Φόνισσα 23» και ο «Βαρδιάνος 21» , δηλαδή , τα έργα που βασίζονται στον Παπαδιαμάντη, αλλά τα απολαμβάνουμε και κρίνουμε ως αυτόνομα αυθύπαρκτα δημιουργήματα  έχουν μια ενδιαφέρουσες αποκλίσεις που αντανακλούν το βάθος και την ποιότητα των κοινωνικών ενδοσκοπήσεων που μας προσφέρει ο μοντερνιστής Παπαδιαμάντης.

 

Ειδικότερα:

 

Η   ασπρόμαυρη «Φόνισσα 23» διεξάγεται σε ένα ορεινό χωριό, όπου η θάλασσα είναι σε μεγάλη απόσταση (1). Οι ενδυμασίες και τα σπίτια με τις μονολιθικές κατασκευές παραπέμπουν σε κτηνοτροφική κοινότητα. Η αίσθηση μιας εσωστρεφούς απομόνωσης είναι διάχυτη. Ο πολύχρωμος «Βαρδιάνος 21» κινείται σε μια εξωστρεφή παραλιακή κοινότητα ενσωματωμένη πλήρως σε ένα ανοικτό κόσμο συναλλαγών και μετακινήσεων.

 

Η Χαιδούλα βυθίζεται απομονωμένη στο μάγμα απόγνωσης , θρησκοληψίας, παραφροσύνης, ενώ η εξωστρεφής Σκεύω αξιοποιεί όλες τις γνωριμίες της και την δημιουργικότητα της για να παραβιάσει τους περιορισμούς του χώρου.

 

Στην ορεινή «Φόνισσα 23» ο γάμος είναι μια συναλλαγή για την προίκα, ενώ στον «Βαρδιάνο 21» ο προγαμιαίος έρωτας πλημμυρίζει και δημιουργεί εξελίξεις.

 

Στην «Φόνισσα 23» υπάρχουν μόνο οι δυσπραγούντες χωρικοί ενώ στον «Βαρδιάνο 21» οι αστοί έμποροι και μεσίτες είναι στο κέντρο των εξελίξεων.

 

Η φανερή αντίστιξη των δύο κινηματογραφικών  παραγωγών που εκκινούν από την ίδια μήτρα , μπορεί να αντιστοιχηθεί με το εύρος και την απόσταση δύο στιγμών ενός άλλου μοντερνιστή : του Γ.Σεφέρη.

 

Η «Φόνισσα 23» αρδεύεται από το «Μυθιστόρημα»

 

Ο τόπος μας είναι κλειστός, όλο βουνά
που έχουν σκεπή το χαμηλό ουρανό μέρα και νύχτα.
Δεν έχουμε ποτάμια δεν έχουμε πηγάδια δεν έχουμε πηγές,
μονάχα λίγες στέρνες, άδειες κι αυτές, που ηχούν και πού
            τις προσκυνούμε.
Ήχος στεκάμενος κούφιος, ίδιος με τη μοναξιά μας
ίδιος με την αγάπη μας, ίδιος με τα σώματά μας.
Μας φαίνεται παράξενο που κάποτε μπορέσαμε να χτί-
        σουμε
τα σπίτια τα καλύβια και τις στάνες μας.
Κι οι γάμοι μας, τα δροσερά στεφάνια και τα δάχτυλα
γίνουνται αινίγματα ανεξήγητα για την ψυχή μας.

Ο  «Βαρδίανος 21» αναπνέει τον αέρα του «Μαθιού Πασκάλη»

 

Οἱ οὐρανοξύστες τῆς Νέας Ὑόρκης δὲ θὰ γνωρίσουν ποτὲ τὴ δροσούλα ποὺ κατεβαίνει στὴν Κηφισιά
μὰ οἱ δυὸ καμινάδες ποὺ μ᾿ ἄρεσαν στὴν ξενιτιὰ πίσω ἀπ᾿ τὰ κέδρα, γυρίζουν πάλι σὰ βλέπω τὰ
δυὸ κυπαρίσσια πάνω ἀπὸ τὴ γνώριμή σου τὴν ἐκκλησία
ποὺ ἔχει τοὺς κολασμένους ζωγραφιστοὺς νὰ τυραννιοῦνται μὲς στὴ φωτιὰ καὶ στὴν ἀθάλη.
Βερίνα μᾶς ἐρήμωσε ἡ ζωὴ κι οἱ ἀττικοὶ οὐρανοὶ κι οἱ διανοούμενοι ποὺ σκαρφαλώνουν στὸ ἴδιο
τους κεφάλι
καὶ τὰ τοπία ποὺ κατάντησαν νὰ παίρνουν πόζες ἀπὸ τὴν ξεραΐλα κι ἀπὸ τὴν πεῖνα
σὰν τοὺς νέους ποὺ ξόδεψαν ὅλη τους τὴν ψυχὴ γιὰ νὰ φορέσουν ἕνα μονογυάλι
σὰν τὶς κοπέλες ἡλιοτρόπια ρουφώντας τὴν κορφή τους γιὰ νὰ γίνουν κρίνα.

 

 

1.- Με καλοδεχούμενο τρόπο έχουν παραλλαγεί ο τόπος της Φόνισσας.Τα ακόλουθα τοπωνύμια αναφέρονται στο κείμενο:  Κοτρώνια, το Λεχούνι, τα Καµπιά, το εκκλησάκι της Ζωοδόχου Πηγής και το παραδίπλα Μοναστήρι του Ευαγγελισµού, το Κακόρεµα, το Κουρούπι, το Κλήµα και, τέλος, ο Αι- Σώστης. Όλοι οι τόποι αυτοί είναι τυπικά πρασινογάλανα σημεία της Σκιάθου ,που έγινα στην ταινία απόκοσμες ξερολιθιές μιας ορεινής Ελλάδας.

Οικογένεια Παπαδιαμάντη: Ασθμαίνουσα οικοτεχνεία με γενετικό "προκαθορισμό"

 

Στα τέλη του 19^ου αιώνα υπάρχει μια εκτεταμένη αγροτική οικογενειακή δραστηριότητα σε όλη το γεωγραφικό πλάτος από τη Κίνα ως τη Γαλλία : η ανάπτυξη του μεταξοσκώληκα και η παραγωγή ( μεταμόρφωση)  του βόμβυκα, του κουκουλιού του μεταξοσκώληκα. Η τελική  παραγωγή του μεταξιού , της ίνας, είναι ήδη μια βιομηχανική δραστηριότητα που τροφοδοτείται από την πρώτη ύλη της «οικοτεχνίας» και έχει όλα τα χαρακτηριστικά του πρώιμου καπιταλισμού: υψηλή τεχνολογία της εποχής, συγκεντρωμένη εργατική τάξη . Καθόλου τυχαία ο Μαρξ ασχολείται με τα στατιστικά της βιομηχανίας μεταξιού και το σχετικά μεγαλύτερο αριθμό ασθενειών συγκρινόμενων με τον αντίστοιχο της θεμελιακής βιομηχανίας του βάμβακα.

Η οικοτεχνία του μεταξοσκώληκα και του βόμβυκα παρουσιάζει με τεράστια ποικιλία οικονομικών σχέσεων. Υπάρχουν οικογένειες που αγοράζουν τους σπόρους ( αυγά) και  μεγαλώνουν τα σκουλήκια και τους βόμβυκες τους οποίους πωλούν .
Οι πιο μικροί σηροτρόφοι μεγαλώνουν τα σκουλήκια και τους βόμβυκες, ξηραίνουν τους βόμβυκες έχοντας απλά χρησιμοποιήσει τους σπόρους που ανήκουν στον «έμπορο» . Η απόδοση των «σπόρων» έχει μια προσδιορισμένη τιμή  οπότε η αμοιβή της οικοτεχνίας γίνεται αν τελικά επιτύχει το προσδοκόμενα. Σε αυτή την μικρή αδύνατη σηροτροφία έχουμε μια πρώιμη εφαρμογή γενετικού ελέγχου που εφαρμόζεται σήμερα από τις πιο σύγχρονες εφαρμογές της βιοτεχνολογίας. Ο ιδιοκτήτης του γενετικού υλικού έχει μια «επιστημονική» πιστοποίηση του υλικού του και με αυτή ορίζει την συναλλαγή, ακριβώς όπως γίνεται με τις πιο σύγχρονές εφαρμογές της βιοτεχνολογίας στην γεωργία.
Μελετώντας προσεκτικά την «Αλληλογραφία» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη ανακαλύπτουμε πως η οικογένεια του πατρός Παπαδιαμάντη ασχολείται με την σηροτροφία στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο και υφίσταται τις οικονομικές μεταβολές.
Κατά το 1889 ο μικρότερος και μόνος ζωντανός αδελφός του Γιώργος  είναι στο Βόλο όπου απασχολείται σποραδικά και επιμελείται αγορές και προμήθειες της οικογένειας στην Σκιάθο. Από γράμμα του Αλέξανδρου το 1875 ( σ 62) συμπεραίνουμε πως ο Γιώργος είναι ατάσθαλος και χαρτοπαίκτης . Βέβαια ο ίδιος ο Γιώργος το 1889 γράφει στον πατέρα του ότι «ράπισε» κάποιον και φυλακίστηκε , επομένως ο ασταθής χαρακτήρας του έχει σοβαρές συνέπειες για τον ίδιο.
Στις δύο επιστολές του Γιώργου ανακαλύπτουμε όλη τη ρευστότητα που διέπουν την οικοτεχνία της σηροτροφίας.
Στην πρώτη περίπτωση ο έμπορος δεν πουλάει τον σπόρο αλλά τον εκχωρεί με ανταπόδοση 25% ( μετρούμενη επί των ξηρών βομβύκων) . Μια αρχή του σύγχρονου γενετικού ελέγχου εφαρμόζεται απολύτως.
Στην δεύτερη περίπτωση ο έμπορος απαιτεί όλη την  εγγυημένη απόδοση του «σπόρου» και όταν παραλαμβάνει τα ξηρά κουκούλια απειλεί με αγωγές την οικογένεια . Μπορούμε να συμπεράνουμε πως ο έμπορος έχει προπληρώσει την οικοτεχνία για την ανάπτυξη , την μεταμόρφωση και τη ξήρανση . Δεν προκύπτει ακριβώς πιο είναι αυτό το αντίτιμο.
Με βάση τα δεδομένα του 19^ου αιώνα , μπορούμε να συμπεράνουμε πως η οικογένεια στη Σκιάθο αποτελούμενη από τον ιερέα πατέρα, την πρεσβυτέρα και τις τρεις κόρες κάνει μια αρκετά σκληρή δουλειά  : πρέπει να εξασφαλίσει τα απαιτούμενα φύλλα μουριάς, να προφυλάξει τα σκουλήκια από ασθένειες, να ωριμάσει τα κουκούλια και τέλος να τα «φουρνήσει» . Μπορούμε να φανταστούμε και τον εξοπλισμό : τελάρα σε κατάλληλο σκιερό μέρος, και ένα στοιχειώδη ξηραντήρα. Πρόκειται για μια σκληρή και ανασφαλή εργασία.
Η οικογένεια Παπαδιαμάντη υφίσταται μια μοναδική συνθήκη: ασθμαίνουσα οικοτεχνία με «γενετικό προκαθορισμό».
 
ΥΣ : Περιδιάβασα χιαστί σχεδόν όλο το έργο του Παπαδιαμάντη , επί τροχάδην. Ομολογώ πως δεν βρήκα ούτε μια αναφορά σε μεταξοσκώληκα, σηροτροφία, ενώ το έργο αυτό βρίθει από οικονομικές αναφορές. Ή κάνω λάθος ή έχουμε μια ενδιαφέρουσα «απώθηση»
 
Info
Κ.Μαρξ . Το Κεφάλαιο Τόμος Πρώτος σ.307
Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη . Αλληλογραφία ( Δομός 1992) σ 199 σ202 σ203
 L’organisation sociale de la sériciculture ( σύνδεσμος)