Ηλικιακή "ταπείνωση" του εγκλήματος: Απο το Δράκο στο Νόμο 4000 και εντεύθεν στο Ρέντη

 

Στο "Δράκο" του Κούνδουρου , έχουμε για πρώτη φορά στον Ελληνικό Κινηματογράφο την εικόνα μιας ομάδας του υποκόσμου: ενήλικες ή μεσήλικες.

Περίπου δέκα χρόνια αργότερα στον "Νόμο 4000" του Δαλιανίδη η εστίαση αλλάζει .Μια «άτακτη»  νεολαία , των σφαιριστηρίων και της κοπάνας  παραβιάζει όλους τους κανόνες και επιτίθεται  καθηγητές.

Σήμερα η παραβατικότητα έχει αλλάξει πρωτόκολλά, εμφάνιση και ηλικιακά όρια. Από το ¨Δράκο" μέχρι σήμερα η μέση ηλικία των παραβατικών έχει κατέβει τουλάχιστον 20 χρόνια και το ρεπερτόριο βίας έχει φτάσει στα ακραία όρια.

Για την κατάσταση αυτή ξέρουμε όλους τους σύγχρονους κοινωνιολογικούς συντελεστές : οικογενειακό πλαίσιο με αδύναμους δεσμούς και ρευστή οικονομική κατάσταση, σχολική διαρροή , πρόωρη εξοικείωση με τα «αθάνατα» σώματα των Games και τα μαζοχιστικά σώματα της πορνογραφίας κλπ κλπ.

Όμως φαίνεται πως υπάρχει μια κινητήρια δύναμη, που επενεργεί στα άτομα αυτά και «ταπεινώνει» συνεχώς τον μέσο όρο ηλικίας και «εξυψώνει» το ρεπερτόρια βίας. Το κοινωνικό πλαίσιο αφ’ εαυτού δεν δικαιολογεί αυτή τη τροπή προς το «κακό».

Σχεδόν 100 χρόνια πριν ο Ισπανός φιλόσοφος Ορντέγκα Ι Γκασσέτ διατυπώνει τις μεγάλες κινητήριες δυνάμεις που ωθούν τις Δυτικές κοινωνίες. Μια από τις πιο διακριτές ροπές είναι το σύνδρομο του «Αυτοικανοποιημένου Νεανία»

Γράφει ο Ι Γκασετ:

Αν ἡ ψυχολογική δομὴ αὐτοῦ τοῦ νέου τύπου, τοῦ μαζανθρώπου, μελετηθῆ ἀπὸ τὴν ὀπτική γωνία τῶν ἐνδιαφερόντων τῆς δημόσιας ζωῆς, ἀνακαλύπτομε τὰ ἀκόλουθα:

 Μία ἐγγενῆ, ἔρριζη ἐντύπωση πὼς ἡ ζωὴ εἶναι εὔκολη, ἄφθονη, χωρὶς τραγικοὺς περιορισμούς· συνεπῶς, κάθε μέσος ἄνθρωπος βρίσκει ἐντός του μιὰ αἴσθηση δυνάμεως καὶ θριάμβου ποὺ τὸν προσκαλεῖ νὰ ἀνορθωθῆ γιὰ λογαριασμό του ὅπως ὁ ἴδιος εἶναι, νὰ δῆ τὴν ἠθικὴ καὶ πνευματική του σκευή ὡς ἐξαιρετικὴ καὶ πλήρη. Αὐτὴ ἡ ἱκανοποίηση μὲ τὸν ἑαυτό του τὸν ὁδηγεῖ νὰ ἀποκλείση τὸν ἑαυτό του ἀπὸ κάθε ἐξωτερικὸ κριτήριο νὰ μὴν ἀκούση, νὰ μὴ θέση τὴ γνώμη του ὑπὸ κρίσιν, νὰ μὴ λάβη ὑπ᾿ ὄψη του τὴν ὕπαρξη τοῦ ἄλλου. Αὐτὸ τὸ ἐσωτερικό του αἴσθημα ἰσχύος τὸν προτρέ- πει πάντοτε νὰ ἐξασκήση τὴν κυριαρχία του. Θὰ ἐνεργήση λοιπὸν ὡσὰν αὐτὸς καὶ οἱ ὅμοιοί του νὰ ἦσαν τὰ μόνα ὄντα ποὺ ὑπάρχουν στὸν κόσμο καὶ συνεπῶς, θὰ παρέμβη σὲ ὅλα τὰ ζητήματα, ἐπιβάλλοντας τὶς ἄξεστες ἀπόψεις του, χωρίς σεβασμό ἢ ἐκτίμηση . ( Η εξέργεση των Μαζών σ 245)

Καθόλου τυχαία ο Π.Παναγιωτόπουλος στη μελέτη του για τη Μεσαία Τάξη , έχει αναδείξει το Ναρκισισμό ως κυρίαρχη συμπεριφορά και αυτο-εικόνα της Ελλάδας της κρίσης (Εδώ)

Μια ζωή χωρίς "τραγικούς περιορισμούς" και ένα περιβάλλον κενόδοξου Ναρκισισμού, όταν διαξέγεται μια καθημερινότητα διάχυσης και στενότητας δεν είναι δύσκολο να διοχετεύται αμέριμνη στο έγκλημα.

 

Οι φαινότυποι των νάρκισσων

 

Οι «Περιπέτειες της Μεσαίας Τάξης» του Π.Παναγιωτόπουλου προσφέρουν μια διεισδυτική χειρουργική ανάλυση ενός , έτσι κι’ αλλιώς, περίπλοκου ίσως μη ολικά προσβάσιμου φαινομένου: αυτού της λεγόμενης Μεσαίας Τάξης , στην Ελλάδα.

Ο ΠΠ , ακριβώς ,γνώστης των δυσκολιών ,ορίζει με ακρίβεια τους ορισμούς και τις τυποποιήσεις για το αντικείμενο της εργασίας του και από την αρχή επιλέγει τα ανατομικά του εργαλεία με λίγες επιλογές από την εργαλειοθήκη της οικονομετρίας ενώ συγκεντρώνει τον εξοπλισμό μου από την κοινωνική ψυχολογία: συναισθήματα, συνήθειες, συμπεριφορές αποτελούν το βασικό υλικό του. Γράφει σχετικά:

«Η δική μας προσέγγιση εξετάζει τη μεσαία τάξη κυρίως υπό το πρίσμα των πολιτικών συναισθημάτων, εκείνο μιας ναρκισσιστικής προσωπικότητας που στρέφεται στην εξατομίκευση και στην απόλαυση σε περιβάλλον ασφάλειας και ανεμελιάς»  ( σ 73)

Αυτή όμως η ανεμελιά παράγει μεγαλειώδεις αντιφάσεις:

«Οι ταξιδιώτες των αεροπορικών εταιρειών χαμηλού κόστους δεν μπορούν να κατανοήσουν ,για παράδειγμα,ότι η μείωση του κόστους που τους επιτρέπει να μετακινούνται με ιστορικά πρωτόγνωρη συχνότητα και ευκολία σχετίζεται με τη συμπίεση των εργασιακών δικαιωμάτων πληρώματος καμπίνας και την ασφαλιστική υποβάθμιση» ( σ 82)

Η ναρκισσιστική ανεμελιά λειτουργεί ως ελκυστής.

«Τέλος όπως ήδη αναφέραμε οι ίδιο οι πολίτες αυτοτοποθετούνται πλέον εμφατικά και μαγικά στη κατηγορία μεσαία στρώματα , όταν ερωτώνται που πιστεύουν ότι ανήκουν». ( σ 93)

Για τους τεχνικούς της κοινωνιολογίας τη μεσαία τάξη δημιουργεί μεγάλες δυσκολίες.

« Η μεσαία τάξη , τόσο ρευστή και πραγματική επεκτεινόταν καθώς παραλείπαμε να την ονοματίσουμε. «Έτρωγε τα κενά που υπήρχαν μεταξύ ισχυρών και πολύ αδύναμων και έφτιαχνε τη δικής της νέα κουλτούρα , οργάνωνε γύρω από αυτήν το κοινωνικό συμβόλαιο μα διστάσαμε να την υποδεχτούμε στον κόσμο της αναλυτικής και πολιτικής μας νομινότητας» ( σ 96)

Έτσι φτάνουμε στον 21^ο αιώνα.

«Η ελληνική μεσαία τάξη της πρώτης δεκαετίας του 21^ου αιώνα ήταν εκείνη της ποπ χλιδής , της καταναλωτικής φιληδονίας και εντέλει ενός ατομικιστικού ριζοσπαστισμού» (σ 108)

Η μεσαία τάξη είναι «ογκώδη και κοινωνικά κυρίαρχη και ακατανόμαστη»

«Η ολοκληρωμένη εκδήλωση μιας μέσης κουλτούρας που συνόψισε τις κοινωνικές δυναμικές της Μεταπολίτευσης στο σύνολο βρίσκεται ωστόσο στο πρόγραμμα και την αισθητική της ιδιωτικής τηλεόρασης» (σ 121)

Στο  ίδιο μοτίβο δηλαδή την επαφή, ψηλάφηση κατανόηση της μεσαίας τάξης μέσα από τα συναισθήματα , τις πόζες και τα στυλ, με επιλεκτική χρήση της οικονομετρίας  ο ΠΠ συνεχίζει και έτσι ορίζει νέα ταξινομικά σχήματα και δίπολα.

«Όπως θα φανεί και παρακάτω με εξαίρεση τον μεγάλο πλούτο και την μεγάλη φτώχεια που προσδιορίζουν καθοριστικά ταυτότητες αποκομμένες από την υπόλοιπη κοινωνία , οι οποίες δεν τροποποιούνται από καμία πολιτιστική προσθήκη (με άλλα λόγια οι πολύ πλούσιοι και οι πολύ φτωχοί μόνο αυτοί) οι τομείς που προτείνουμε συμπεριλαμβάνουν δυνητικά μια ποικιλία αντιθέσεων ανισοτήτων ,συναισθήματα και τρόπους αυτό-απεικόνησης των υποκειμένων που δύσκολα χωρούν στις καθιερωμένες κατά τα άλλα συστημικές φορολογικές  γεωγραφικές κατηγοριοποιήσεις των κοινωνικών ερευνών» ( σ 222)

Έτσι προκύπτουν ενδιαφέροντα σχήματα : μεσαίοι του ευρώ ή της δραχμής, μεσαίοι με μετρητά ή όχι κατά την τραπεζική αργία, ταξιδιώτες ή εγκλωβισμένοι,upper ανέμελοι και άλλοι κλπ κλπ.

Αφού ορίσει τα αναλυτικά του εργαλεία ( με ένα εξαιρετικό κεφάλαιο για την "ατελή περιέργεια των κοινωνικών επιστημών" (σ295) και εμβαθύνει  τους προβληματισμούς του, ο ΠΠ καταθέτει τις αγωνίες του για το μέλλον της μεσαίας τάξης.

Όμως υπάρχει ένα ενδιαφέρον πρόβλημα:

Εντός αυτού του πλούσιου προβληματισμού η λελογισμένη απόσταση από την «λάντζα» της οικονομετρίας επιτρέπει τόσο εύστοχες ερμηνείες ( πχ η διαυγής ανάλυση του για τον χειμώνα του 08) η ίδια αυτή απόσταση δεν του επιτρέπει να δει, με την ίδια επιμέλεια, υπομερίδες της μεσαίας τάξης που θα διαμόρφωναν ίσως δυνητικά άλλα ενδιάμεσα θετικά σενάρια για το μέλλον. Απουσιάζουν ή έχουν μικρή αναφορά οι αντίστοιχες διεισδυτικές ψηλαφήσεις για υποσύνολα  της μεσαίας τάξης διάσπαρτα στην δημόσια και ιδιωτική οικονομία που συμβάλουν αισθητικά , ηθικά και οικονομικά σε μια παραγωγική σύλληψη με πραγματικά μετρήσιμα θετικά αποτελέσματα. Το εργασιακό ήθος κλάδων υγείας κατά την πανδημία οι συχνά εμφανιζόμενες επιτυχίες μικρών και μεγάλων ελληνικών εταιρειών συγκροτούν μια «πύκνωση» αριστείας που δυνητικά θα μπορούσε να λειτουργήσει θετικά όχι μέσω του «όγκου» αλλά μέσω των μυστηριωδών αδιαφανών μηχανισμών «κοινωνικής κατάλυσης».

Μένοντας και εμβαθύνοντας ο ΠΠ στα συναισθήματα , στον «μύχιο βίο» έχει τελικά κανείς τη γεύση ότι όλα είναι αποτελέσματα ισχυρών ρευμάτων αδράνειας χωρίς να αναφαίνονται πιθανοί πόλοι αντιρρόπησης. Δεν είναι τυχαίο πως μια απλά φιλολογική έρευνα του βιβλίου θα αποκαλύψει πως δύο λέξεις – όροι κυριαρχούν: ναρκισσισμός και φαινότυπος. Προφανώς έχει δίκιο ο ΠΠ να αναζητήσει το «φαίνεσθαι» και «φέρεσθαι» μιας κοινωνικής ροπής προς την κενόδοξη αυτοικανοποίηση που τρικλίζει χωρίς παραγωγικά έδρανα. Ταυτόχρονα όμως ίσως χάνονται από την ενδελεχή περιγραφή του ΠΠ  οι αφανείς   υπαρκτές υπομερίδες της , πραγματικά, ασθμαίνουσας «αριστείας».

 Στα δύο σενάρια ( θετικό αρνητικό) για την μεσαία τάξη όλα φαίνονται να εξαρτώνται κυρίως από την διεθνή κατάσταση. Απουσιάζει μια έστω υπαινικτική περίπτωση μιας «ενδογενούς αναγέννησης» των μεσαίων . Το πολύ πιθανότερο είναι ο ΠΠ να έχει δίκιο. Η πιθανότητα ενισχύεται από την αφοπλιστικά υψηλή ποιότητα της έρευνας του. Όμως και το πιο «τεχνικό» κείμενο ενίοτε δημιουργεί την προσδοκία ενός μέλλοντος. Άραγε είναι τόσο απίθανο η μεσαία τάξη να επηρεαστεί από τις υπάρχουσες , ορατές νησίδες «αναγέννησης» έτσι ανεξάρτητα από τις διεθνείς συνθήκες να μετασχηματιστεί θετικά;

Info: Π.Παναγιωτόπουλος Περιπέτειες της μεσαίας τάξης.Επίκεντρο 2021  

Image: Slava Fokk