Για τη χρήση της μαρξικής θεωρίας
και τις δυσκολίες μιας σύγχρονης ανάγνωσης
του Μίχαελ Χάινριχ
μετάφραση Μιχάλης Μπαρτσίδης
1. Εισαγωγή
Κατά τα τελευταία 120 χρόνια, ο Μαρξ διαβάστηκε και κατανοήθηκε με τρόπους κατά πολύ διαφορετικούς μεταξύ τους. Στο σοσιαλδημοκρατικό και κομμουνιστικό εργατικό κίνημα θεωρήθηκε ο μεγάλος Οικονομολόγος, που απέδειξε την εκμετάλλευση των εργατών, την αναπόφευκτη πτώση του καπιταλισμού και την αναγκαιότητα της προλεταριακής επανάστασης. Αυτού του είδους η «μαρξιστική πολιτική οικονομία» ενσωματώθηκε σε μια μαρξιστική κοσμοθεωρία που έδινε απαντήσεις σε όλα τα προϋπάρχοντα ιστορικά, κοινωνικά και φιλοσοφικά ερωτήματα.
Αυτού του είδους ο παντογνώστης «μαρξισμός» ήταν αναλυτικά σχεδόν άχρηστος, ήταν, όμως, ο πλέον κατάλληλος για να χρησιμοποιηθεί ως μέσο προπαγάνδας και ως εργαλείο εξουσίας απέναντι σε εκείνους που αμφισβητούσαν τη γραμμή του κόμματος. Ήδη στις δεκαετίες του 1920 και του 1930 προέκυψε μια αριστερή κριτική κατά αυτού του μαρξισμού, η οποία όμως φιμώθηκε από το σταλινισμό και το φασισμό και δεν έτυχε προσοχής κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει στη δεκαετία του 1960, όταν ο Μαρξ άρχισε να διαβάζεται εκ νέου κατά τη διάρκεια της ακμής του φοιτητικού κινήματος και των διαδηλώσεων κατά του πολέμου του Βιετνάμ. Μια νέα Αριστερά προέκυψε πέραν του κλασικού εργατικού κινήματος. Αυτή η νέα Αριστερά συγκροτήθηκε απέναντι σε δύο μέτωπα: αφ’ ενός κατά του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος, αφ’ ετέρου κατά του εξουσιαστικού και δογματικά απολιθωμένου κομμουνιστικού κινήματος, το οποίο εμφανιζόταν ως μια δύναμη που υποστήριζε την κυριαρχία.
Αυτή η νέα Αριστερά ήταν κάθε άλλο παρά ενιαία. Ως προς την κριτική κατά της μαρξιστικής ορθοδοξίας, μπορεί κανείς να τη διακρίνει (grosso modo βεβαίως) σε δυο διαφορετικές κύριες κατευθύνσεις. Η μία ασκούσε κριτική κατά των συνδικάτων και των αριστερών πολιτικών κομμάτων επειδή αντιμετώπιζαν τους εργάτες ως αντικείμενα διαχειρίσιμα και χειραγωγήσιμα και όχι ως υποκείμενα ικανά για αγώνα και αντίσταση: τα θεωρητικά θεμέλια αυτής της ελεγκτικής, εξουσιαστικής σχέσης με την εργατική τάξη (σύμφωνα με αυτή την κριτική) εντοπίζονται στον αντικειμενισμό και τον οικονομισμό του παραδοσιακού μαρξισμού. Η πάλη των τάξεων, σε αντιδιαστολή προς τους αντικειμενικούς οικονομικούς νόμους, υπερτονιζόταν ως η αποφασιστική κινητήρια δύναμη της κοινωνικής εξέλιξης.
