Η ψυχολογία των μαζών ( ΙΙΙ )

 

τα κοινοβουλευτικα συμβουλια

 

 

Francis Bacon - crowd

 

Μέρος 3ο

Κεφάλαιο 5ο

Τα κοινοβουλευτικά συμβούλια αποτελούν μη ανώνυμες, ετερογενείς μάζες. Παρά τη στελέχωσή τους, που ποικίλλει ανάλογα με τις εποχές και τους λαούς, μοιάζουν πολύ ως προς τους χαρακτήρες τους. Η επίδραση της φυλής γίνεται αισθητή εκεί, για να μετριάσει ή να υπερβάλλει, αλλά όχι για να εμποδίσει την εκδήλωση αυτών των χαρακτήρων. Τα κοινοβούλευτικά συμβούλια των πιο διαφορετικών χωρών, αυτά της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας, της Γαλλίας και της Αμερικής, παρουσιάζουν στις συζητήσεις τους και στις ψήφους τους μεγάλες αναλογίες, και αφήνουν τις κυβερνήσεις να παλεύουν με ταυτόσημα πρόβλήματα.

Το κοινοβουλευτικό πολίτευμα αποτελεί άλλωστε το ιδεώδες όλων των σύγχρονων πολιτισμένων λαών.Εκφράζει αυτή την ψυχολογικά εσφαλμένη, αλλά γενικ΄απαοδεκτή ιδέα, ότι πολλοί άνθρωποι συγκεντρωμένοι είναι πολύ πιο ικανοί από ένα μικρό αριθμό, για μια απόφαση συνετή και ανεξάρτητη πάνω σε ένα δεδομένο θέμα.

Μέσα στα κοινοβουλευτικά συμβούλια ξαναβρίσκουμε τα γενικά χαρακτηριστικά των μαζών: μονομέρεια των ιδεών, οξυθυμία, ροπή στην υποβολή, υπερβολή των αισθημάτων, ισχυρή επιρροή των καθοδηγητών. Όμως, εξαιτίας της ιδιαίτερης σύνθεσής τους, οι κοινοβουλευτικές μάζες παρουσιάζουν κάποιες διαφορές. Θα τις επισημάνουμε σε λίγο.

Η μονομέρεια των ιδεών είναι ένα από τα χαρακτηριστικά τους που έχουν επισημανθεί επαρκώς. Συναντούμε, σε όλα τα κόμματα, στους λατινογενείς λαούς κυρίως, μια απαράλλακτη τάση να αναλύουν τα πιο περίπλοκα κοινωνικά πρόβλήματα με τις πιο απλές αφηρημένες αρχές και με γενικούς νόμους εφαρμόσιμους σε όλες τις περιπτώσεις. Οι αρχές ποικίλλουν φυσικά σε κάθε κόμμα ' όμως, μόνο από το γεγονός ότι τα άτομα βρίσκοντια στη μάζα, τείνουν πάντα να μεγαλοποιούν την αξία αυτών των αρχών και να τις ωθούν ως τις τελευταίες τους συνέπειες. Και τα κοινοβούλια, επίσης, αντπροσωπεύουν κυρίως ακραίες απόψεις.

Ο τελειότερος τύπος της μονομέρειας των συμβουλίων πραγματώθηκε από τους Ιακωβίνους της μεγάλης μας Επανάστασης. Όλοι δογματικοί και λογικοί, με το κεφάλι γεμάτο από από αόριστες γενικότητες, ασχολούνται με παγιωμένες αρχές δίχως να νοιάζονται για τα γεγονότα και κάποιοι είπαν πολύ ορθά ότι είχαν διασχίσει την Επανάσταση χωρίς να τη δουν. Με κάποια δόγματα, φαντάζονταν ότι θα ανασυστήσουν μια κοινωνία εκ βάθρων και θα επαναφέρουν έναν διυλισμένο πολιτισμό σε μια φάση της κοινωνικής εξέλιξης πολύ προγενέστερη. Τα μέσα τους για να πραγματώσουν αυτό το όνειρο ήταν επίσης δανεισμένα από μιαν απόλυτη μονομέρεια. Περιορίζονταν, πράγματι, να καταστρέφουν βίαια τα εμπόδια που τους ενοχλούσαν. Όλοι ,άλλωστε:Γιρόνδίνοι,Μοντανιάροι, Θερμιδοριανοί κ.λ.π., εμψυχώνονταν από το ίδιο πνεύμα.

Οι κοινοβουλευτικές μάζες είναι πολύ επιρρεπείς στην υποβολή και, όπως πάντα, η υποβολή προέρχεται από καθοδηγητές κοσμημένους με το "φωτοστέφανο του κύρους".Όμως, μέσα στα κονοβουλευτικά συμβούλια, η ροπή στην υποβολή έχει όρια πολύ καθαρά, που είναι σημαντικό να επισημάνουμε.

Πάνω σε όλα τα ζητήματα τοπικού ενδιαφέροντος κάθε μέλος ενός συμβουλίου έχει απόψεις σταθερές, άκαμπτες, που καμιά επιχειρηματολογία δεν θα μπορούσε να κλονίσει. Το ταλέντο ενός Δημοσθένη δεν θα μπορούσε να αλλάξει την ψήφο ενός βουλευτή πάνω σε ζητήματα τέτοια, όπως το προστατευτικό σύστημα ή το προνόμιο των αγροτών που παράγουν το ρακί, τα οποία αντιπροσωπεύουν ανάγκες ισχυρών ψηφοφόρων. Η προγενέστερη υποβολή αυτών των ψηφοφόρων υπερισχύει αρκετά για να καταργήσει όλες τις άλλες, και για να διατηρήσει μιαν απόλυτη σταθερότητα άποψης.

Πάνω σε γενικά ζητήματα:διάλυση ενός υπουργείου, επιβολή ενός φόρου κ.λ.π., η σταθερότητα άποψης εξαφανίζεται και οι υποβολές των καθοδηγητών μπορούν να δράσουν, όμως όχι ακριβώς όπως μέσα σε μια συνηθισμένη μάζα. Κάθε κόμμα έχει τους καθοδηγητές του, που ασκούν ενίοτε μια ισοδύναμη επιρροή. Ο βουλευτής βρίσκεται λοιπόν, ανάμεσα σε αντίπαλες υποβολές και γίνεται μοιραία πολύ διστακτικός. Επίσης, τον βλέπουμε συχνά, σε διάστημα ενός τετάρτου της ώρας, να ψηφίζει με τον αντίθετο τρόπο. να προσθέτει σε ένα νόμο ένα άρθρο που τον καταργεί :να στερεί, για παράδειγμα, στους βιομηχάνους το δικαίωμα να διαλέγουν και να απολύουν τους εργάτες τους, και μετά να καταργεί σχεδόν αυτό το μέτρο με μια τροπολογία.

Και γι αυτό, σε κάθε νομοθεσία, μια Βουλή εκφράζει απόψεις πολύ σταθερές και άλλες πολύ αόριστες. Κατά βάθος, επειδή τα γενικά ζητήματα είναι περισσότερα, κυριαρχεί η αναποφαστιστικότητα, αναποφαστιστικότητα που συντηρείται από τον σταθερό φόβο για τον ψηφοφόρο, του οποίου τη λανθάνουσα υποβολή φτάνει πάντα να αντισταθμίσει η επιρροή των καθοδηγητών.

Αυτοί οι τελευταίοι είναι εντωμεταξύ,τελικά, οι πραγματικοί κύριοι μέσα στις συζητήσεις, στις οποίες τα μέλη ενός συμβουλίου δεν έχουν απόψεις εκ των προτέρων αρκετά σταθερές.

Η ανάγκη για καθοδηγητές είναι προφανής αφού, υπό το όνομα αρχηγών ομάδων, τους ξαναβρίσκουμε σε όλες τις χώρες. Είναι οι αληθινοί κυρίαρχοι των συμβουλίων. Οι άνθρωποι στη μάζα δεν θα μπορούσαν να κάνουν χωρίς κύριο' γι' αυτό, οι ψήφοι ενός συμβουλίου, δεν αντιπροσωπεύουν γενικά παρά τις απόψεις μιας μικρής μειοψηφίας.

Οι καθοδηγητές, το επαναλαμβάνουμε, δρουν ελάχιστα με τους συλλογισμούς τους και πολύ με το κύρος τους. Όταν μια οποιαδήποτε περίσταση τους το στερήσει, δεν έχουν πια επιρροή.

Αυτό το κύρος των καθοδηγητών είναι ατομικό και δεν εξαρτάται ούτε από το όνομα ούτε από τη φήμη. Ο Μ.Jules Simon, μιλώντας για τους μεγάλους του Κοινοβουλίου του 1948, στο οποίο είχε μια έδρα, δίνει πολύ αξιοπρόσεκτα παραδείγματα.

Δυο μήνες πριν γίνει πανίσχυρος, ο Λουδοβίκος Ναπολέοντας δεν ήταν τίποτα.

Ο Βικτόρ Ουγκό ανέβηκε στο βήμα. Δεν είχε επιτυχία. Τον άκουσαν, όπως άκουγαν τον Felix Pyat και δεν τον επευφήμησαν τόσο. "Δεν μου αρέσουν οι ιδεές του", μου λέει ο Vaulabelle, μιλώντας για τον Felix Pyat, "όμως είναι ένας από τους πιο μεγάλους συγγραφείς και ο μεγαλύτερος ρήτορας της Γαλλίας ". Τον Edgar Quinet, αυτό το σπάνιο και δυνατό πνεύα, δεν τον λογάριαζαν καθόλου. Ήταν δημοφιλής πριν την έναρξη του κοινοβουλίου μέσα στο κοινοβούλιο δεν ήταν καθόλου.

Τα πολιτικά συμβούλια είναι το μέρος της γης όπου η λάμψη της μεγαλοφυϊας γίενται αισθητή. Εκεί δεν υπολογίζουν παρά μια ευγλωττία προσαρμοσμένη στο χρόνο και το χώρο, και υπηρεσίες που προσφέρονται όχι στην πατρίδα αλλά στα κόμματα. Για να τιμήσουν τον Lamartine το 1848 και τον Thiers to 1871, χρειάστηκε το διεγερτικό του επειγόντως, αμείλικτου συμφέροντος. Όταν πέρασε ο κίνδυνος, θεραπεύτηκαν συγχρόνως από την ευγνωμοσύη και φόβο.

Αντέγραψα αυτή την παράγραφο για τα γεγονότα που περιέχει, αλλά όχι για τις ερμηνείες που προτείνει. Αυτές είναι μιας μέτριας ψυχολογίας. Μια μάζα θα έχανε αμέσως το χαρακτήρα της μάζας, αν αναγνώριζε στους καθοδηγητές τις υπηρεσίες που προσέφεραν, είτε στην πατρίδα είτε στα κόμματα. Η μάζα υφίσταται το κύρος του καθοδηγητή και δεν παρεμβάλλει στη συμπεριφορά της κανένα αίσθημα ενδιαφέροντος ή αναγνώρισης.

Ο καθοδηγητής που είναι προικισμένος με επαρκές κύρος κατέχει μια εξουσία σχεδόν απόλυτη.Γνωρίζουμε την τεράστια επιρροή που ένας διάσημος βουλευτής άσκησε για πολλά χρόνια, χάρη στο κύρος του, και η οποία κατόπιν χάθηκε, σε μια στιγμή, εξαιτίας καποιων οικονομικών γεγονότων.Με ένα απλό του νεύμα οι υπουργοί ανατρόπονταν. Ένας συγγραφέας επεσήμανε καθαρά, στις ακόλουθες γραμμές, τη δύναμη της δράσης του.

Στον M.C., κυρίως, οφείλουμε το ότι αγοράσαμε τον Tonkin τρεις φορές πιο ακριβά απ'ό,τι θα έπρεπε να κοστίζει, το ότι δεν πήραμε στη Μαδαγασκάρη παρά μια αβέβαιη βάση, το ότι στερηθήκαμε από μια ολόκληρη αυτοκρατορία στην κάτω Νιγηρία,το ότι χάσαμε την ισχυρή θέση που είχαμε στην Αίγυπτο. Οι θεωρίες του M.C., μας έχουν στοιχίσει περισσότερα εδάφη από τις πολεμικές απώλειες του Ναπολέοντα του πρώτου.

Δεν θα χρειαζόταν παρά πολύ για να αντιπαθήσουεμ τον εν λόγω καθοδηγητή. Προφανώς μας έχει στοιχίσει πολύ ακριβά' όμως ένα μεγάλο μέρος της επιρροής του οφειλόταν στο ότι ακολουθούσε την κοινή γνώμη, η οποία, στην αποικιακή υπόθεση, δεν ήταν καθόλου τότε αυτό που έγινε σήμερα. Ένας καθοδηγητής σπάνια προηγείται της κοινής γνώμης, και περιορίζεται τις περισσότερες φορές να υιοθετεί τις πλάνες της.

Τα μέσα πειθούς των καθοδηγητών, μετά το κύρος, είναι παράγοντες που ήδη έχουμε απαριθμήσει πολλές φορές. Για να τους χρειαστεί επιδέξια, ο καθοδηγητής οφείλει να έχει εισχωρήσει, τουλάχιδτο με έναν τρόπο ασυνείδητο, στην ψυχολογία των μαζών, και να ξέρει πώς να τους μιλήσει, να γνωρίζει κυρίως τη γοητευτική επίδραση των λέξεων, των μορφών και των εικόνων.Χρειάζεται να διαθέτει μια ιδιαίτερη ευγλωτία, που να τη συνθέτουν δραστικές διαβεβαιώσεις και εντυπωσιακές εικόνες,πλαισιωμένες από συλλογισμούς πολύ συνοπτικούς. Αυτό το είδος της ευφράδειας συναντιέται σε όλα τα κοινοβούλια, συμπεριλαμβανομένης και της αγγλικής βουλής, της πιο ισορροπημένης εντούτοις απ' όλες.

"Μπορούμε να διαβάζουμε διαρκώς", λέει ο άγγλος φιλόσοφος Maine, "συζητήσεις της Βουλής των Κοινοτήτων, όπου όλη η συζήτηση συνόσταται στην ανταλλαγή γενικοτήτων αρκετά αδύναμων και σαρκασμών αρκετά βίαιων. Στη φαντασία μας καθαρής δημοκρατίς, αυτό το είδος γενικών τύπων κάνει τεράστια εντύπωση. Πάντα θα είναι εύκολο να κάνουν μια μάζα να δέχεται γενικές διαβεβαιώσεις που παρουσιάζονται με λόγια συγκινητικά, και ας μην έχουν ποτέ επαληθευθεί, και ας μην είναι, ίσως, επιδεκτικε΄ς απλήθευσης. "

Η σημασία των "συγκινητικών λόγων", που αναφέρονται στο προηγούμενο παράθεμα, δεν θα μπορούσε να είναι υπερβολική.Έχουμε ήδη επιμείνει πολλές φορές στην ιδιαίτερη δύναμη των λέξεων κα των τύπων που επιλέγονται, με τρόπο ώστε να ανακαλούν εικόνες πολύ ζωηρές. Η ακόλουθη φράση, δανεισμένη από το λόγο ενός κοινοβουλευτικού καθοδηγητή, συνιστά ένα εξαιρετικό δείγμα:

"Την ημέρα που το ίδιο πλοίο θα μεταφέρει στις πυρετικές χώρες της εξορίας τον ύποπτο πολιτικό και τον επικίνδυνο αναρχικό, θα μπορέσουν να πιάσουν κουβέντα και θα φανούν ο ένας στον άλλο ως οι δύο συμπληρωματικές όψεις της ίδιας κοινωνικής τάξης".

Η εικόνα που ανακαλείται έτσι είναι καθαρή, εντυπωσιακή, και όλοι οι αντίπαλοι του ρήτορα νιώθουν να απειλούνται από αυτή. Βλέπουν με μιας τις πυρετικές χώρες, το πλοίο που μπορεί να τους μεταφέρει, επειδή δεν αποτελούν ίσως μέρος της αρκετά περιορισμένης κατηγορίας των πολιτικών που απειλούνται; Δοκιμάζουν τότε τον κρυφό φόβο που έπρεπε να αισθάνονταν τα μέλη της Εθνοσυνέλευσης, που απειλούνταν περισσότερο ή λιγότερο από το μεγάλο μαχαίρι της γκιλοτίνας, εξαιτίας των αόριστων λόγων του Ροβεσπιέρου, και ο φόβος τους έκανε να υποκύπτουν πάντα σε αυτόν.

Οι καθοδηγητές έχουν όφελος να καταφεύγουν στι πιο απίθανες υπερβολές. Ο ρήτορας, του οποίου μολις ανέφερα μια φράση, μπόρεσε να αποφανθεί, δίχως να ξεσηκώσει μεγάλες διαμαρτυρίες, ότι οι τραπεζίτες και οι ιερείς μισθοδοτούσαν αυτούς που έριχναν βόμβες, και ότι οι διευθυντές των μεγάλων χρηματιστικών εταιρειών αξίζουν τις ίδιες ποινές με τους αναρχικούς. Στις μάζες παρόμοια μέσα επιδρούν πάντα. Η απόφανση δεν είναι ποτέ υπερβολικά παράφορη, ούτε ο λόγος υπερβολικά απειλητικός. Τίποτα δεν πτοεί περισσότερο τους ακροατές. Φοβούνται πως, αν διαμαρτυρηθούν, θα περάσουν για προδότες ή συνένοχοι.

Αυτή η ιδιαίτερη ευγλωττία επικράτησε, το έλεγα λίγο πριν, σε όλα τα κοινοβούλια, και στις κρίσιμες περιόδους οπωσδἠποτε τονίζεται. Η ανάγωση των λόγων των μεγάλων ρητόρων της Επανάστασης είναι πολύ ενδιαφέρουσα από αυτή την άποψη.Θεωρούσαν απαραίτητο να διακόπτουν ανά πάσα στιγμή για να καυτηριάζουν το έγκλημα και να εκθειάζουν την αρετή ' κατόπιν ξεσπούσαν σε κατάρες εναντίον των τυράννων, και ορκίζονταν να ζήσουν ελεύθεροι ή να πεθάνουν. Το ακροατήριο σηκωνόταν, επευφημούσε με πάθος και μετά, ήρεμο, ξανακαθόταν.

Ο καθοδηγητής μπορεί μερικές φορές να είναι ευφυής και μορφωμένος' όμως αυτό, γενικά, είναι γ'αυτόν περισσότερο επιβλαβές παρά ωφέλιμο. Αποδεικνύοντας την πολυπλοκότητα των πραγμάτων, και καθώς επιτρέπει την ερμηνεία και την κατανόηση, η γνώση κάνει ασθενική και αμβλύνει πολύ την ένταση και την ορμή των πεποιθθήσεων που είναι απαραίτητες τους αποστόλους. Οι μεγάλοι καθοδηγητές όλων των εποχών, αυτοί της Επανάστασης κυρίως, υπήρξαν πολύ στενοκέφαλοι και άσκησαν, εντούτοις, μια μεγάλη επίδραση.

Οι λόγοι του πιο διάσημου ανάμεσα τους, του Ροβεσπιέρου, εκπλήσσουν συχνά με την ασυναρτησία τους. Στην ανάγνωση, δεν βρίσκουμε καμία εύλογη ερμηνεία του τεράστιου όλου του ισχυρού δικτάτορα:

Κοινοί τόποι και περιττολογίες της παιδαγωγικής ευγλωττίας και της λατινικής κουλτούρας στην υπηρεσία μιας ψυχής περισσότερο παιδικής παρά επίπεδης, και η οποία μοιάζει να περιορίζεται , στην επίθεση ή την άμυνα, στο: "Έλα λοιπόν!"των μαθητών. Ούτε μια ιδέα, ούτε μια ιδιαιτερότητα στο λόγο, ούτε μια έκφραση, είναι η πλήξη μέσα στην τρικυμία. όταν κανείς βγαίνει μέσα από αυτή την κατηφή ανάγνωση, θέλει να βγάλει το ουφ! της αξιαγάπητης Camille Des Moulins.

Εναι φοβερό, αν σκεφτούμε την ισχύ που δίνει σε έναν άνθρωπο περιβεβλημένο με κύρος μια δυνατή πεποίθηση ενωμένη με μιαν υπέρμετρη μικρόνοια. Αυτές οι προϋποθέσεις είναι εντούτοις απαραίτητες, για να αγνοεί τα εμπόδια και να μάθει να αξιώνει. Από ένστικτο, οι μάζες αναγνωρίζουν σε αυτούς τους δραστήριους πεπεισμένους τον κύριο που τους χρειάζεται.

Μέσα σε ένα κοινοβουλευτικό σύμβούλιο, η επιτυχία ενός λόγου εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από το κύρος τους ρήτορα, και καθόλου από τα επιχειρήματα που προτείνει.

Ο άγνωστος ρήτορας, που έρχεται με ένα λόγο γεμάτο από καλά επιχειρήματα, αλλά μόνο από επιχειρήματα, δεν έχει καμία πιθανότητα, έστω να ακουστεί.

Ένας παλιός βουλευτής, ο M.Descubes, διέγραψε μέσα στις επόμενες γραμμές την εικόνα του νομοθέτη δίχως κύρος:

Όταν πήρε θέση στο βήμα, βγάζει από το χαρτοφύλακά του ένα ντοσιέ που ανοίγει μεθοδικά μπροστά του και αρχίζει με θάρρος. Ευελπιστεί να κάνει να περάσει μέσα στην ψυχή των ακροατών η πεποίθηση που τον εμψυχώνει. Ζύγισε και ξαναζύγισε τα επιχειρήματά του, είναι παραφορτωμένος με αριθμούς και αποδείξεις΄ είναι σίγουρος ότι έχει δίκιο. Κάθε αντίδραση, μπροστά στο προφανές που κομίζει, θα είναι μάταιη. Αρχίζει έχοντας εμπιστοσύνη στο δίκιο του και επίσης, στην πρόθεση των συναδέλφων του, οι οποίοι σίγουρα δεν ζητούν παρά να υποκλιθούν μπορστά στην αλήθεια.

Ομιλεί και, αμέσως, μένει έκπληκτος από την κίνηση της αίθουσας, λίγο μουδιασμένος απο την οχλοβοή που σηκώνεται. Μια ανησυχία περνάει πάνω στο πρόσωπό του. Ζαρώνει τα φρύδια, σταματά. Ενθαρρυμένος από τον πρόεδρο ξαναρχίζει, υψώνοντας τη φωνή. Τώρα τον ακούν λιγότερο. Δυναμώνει τον τόνο, ταράζεται :ο θόρυβος διπλασιάζεται γύρω του. Δεν ακούει πια ο ίδιος τον εαυτό του, σταματάει πάλι ' κατόπιν, φοβισμένος μήπως η σιωπή του προκαλέσει τη δυσάρεστη φωνή του: "Λήξη! "φωνάζει ακόμη περισσότερο. Ο θόρυβος γίνεται ανυπόφορος.

Gustave Le Bon - Η ψυχολογία των μαζών

Επιμέλεια - δημοσίευση Carina

__

GUSTAVE LE BON - Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ (I)

Γενικά χαρακτηριστικά των μαζών - 
ψυχολογικοί νόμοι της διανοητικής τους ενότητας.

Μέρος 1ο
Κεφ. 1ο

Misha Gordin - crowd

Με τη συνήθη έννοια,  η λέξη μάζα συμβολίζει μια συγκέντρωση οποιωνδήποτε ατόμων, όποια και αν είναι η εθνικότητά τους,το επάγγελμά τους ή το φύλο τους,όποιες και αν είναι επίσης οι συγκυρίες που τα ενώνουν.

Από την άποψη της ψυχολογίας,η έκφραση μάζα παίρνει μια εντελώς διαφορετική σημασία.Μέσα σε κάποιες δεδομένες συνθήκες,και μόνο μέσα σε αυτές τις συνθήκες,μια συσσώρευση ανθρώπων αποκτά καινούργιους χαρακτήρες,πολύ διαφορετικούς από αυτούς του κάθε ατόμου που τη συνθέτει.Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται,τα αίσθήματα και οι ιδέες όλων των μονάδων είναι προσανατολισμένα στην ίδια κατεύθυνση.Διαμορφώνεται μια συλλογική ψυχή,προσωρινή αναμφίβολα,αλλά που εμφανίζει χαρακτήρες πολύ σαφείς.Η συλλογικότητα γίνεται επομένως αυτό που,ελλείψει μιας καλύτερης έκφρασης,θα ονομάσω οργανωμένη μάζα,ή,αν προτιμάτε,μια μάζα ψυχολογική.Αποτελεί ένα ενιαίο ον και υπόκειται στο νόμο της διανοητικής ενότητας των μαζών.

Το γεγονός ότι πολλά άτομα βρίσκονται τυχαία δίπλα δίπλα δεν τους δίνει τους χαρακτήρες μιας οργανωμένης μάζας.Χίλια άτομα,συγκεντωμένα κατά τύχη σε ένα δημόσιο χώρο,δίχως κανένα συγκεκριμένο σκοπό,με κανένα τρόπο δεν συνιστούν μια ψυχολογική μάζα.Για να έχουμε τους ιδιαίτερους χαρακτήρες της,χρειάζεται η επίδραση ορισμένων κινήτρων,των οποίων θα πρέπει να καθορίσουμε τη φύση.

Η εξαφάνιση της συνειδητής προσωπικότητας και ο προσανατολισμός των αισθημάτων και των σκέψεων στην ίδια κατεύθυνση,πρώτα χαρακτηριστικά της μάζας καθώς αρχίζει να οργανώνεται,δεν προϋποθέτουν πάντα την ταυτόχρονη ύπαρξη πολλών ατόμων σε έναν μοναδικό τόπο.Χιλιάδες απομονωμένων ατόμων μπορούν,σε μια δεδομένη στιγμή,κάτω από την επίδραση κάποιων βίαιων συγκινήσεων,ενός μεγάλου εθνικού γεγονότος,για παράδειγμα,να αποκτήσουν τους χαρακτήρες μιας ψυχολογικής μάζας.Κάποιος κίνδυνος που τους ενώνει,θα αρκέσει επομένως ώστε,η συμπεριφορά τους,να λάβει αμέσως τη μορφή που προσιδιάζει στις πράξεις των μαζών.Σε κάποιες ιστορικές στιγμές,μισή ντουζίνα ανθρώπων μπορούν να αποτελέσουν μια ψυχολογική μάζα,τη στιγμή που εκατοντάδες τυχαία συγκενρωμένων ατόμων δεν μπορούν να τη συστήσουν.Από την άλλη πλευρά,ένας ολόκληρος λαός,χωρίς να υφίσταται ορατή συσπείρωση,ενίοτε μετατρέπεται σε μάζα κάτω από τη σφοδροτητα της μιας ή της άλλης επίδρασης.

Αμέσως μόλις σχηματιστεί η ψυχολογική μάζα,αποκτά προσωρινούς άλλά ορίσιμους γενικούς χαρακτήρες.Σε αυτούς τους γενικούς χαρκτήρες προστίθενται ιδιαίτεροι χαρακτήρες,που ποικίλλουν ανάλογα με τα στοιχεία από τα οποία συντίθεται η μάζα,και που μπορούν να προσδιορίσουν την διανοητική της δομή.

Οι ψυχολογικές μάζες επιδέχονται λοιπόν μιας ταξινόμησης.Η μελέτη αυτής της ταξινόμησης θα μας δείξει ότι μια ετερογενής μάζα,συντεθειμένη από ανόμοια στοιχεία,εμφανίζει,μαζί με τις ομοιογενείς μάζες,τις συντεθειμένες από στοιχεία περισσότερο ή λογότερο όμοια (αιρέσεις,κάστες,τάξεις),κοινούς χαρακτήρες και,δίπλα σε αυτούς τους κοινούς χαρακτήρες,ιδιαιτερότητες που ειτρέπουν να τις διακρίνουμε.

Προτού ασχοληθούμε με τις διάφορες κατηγορίες των μαζών,ας εξετάσουμε πρώτα τους χαρακτήρες τους κοινούς σε όλες.Θα λειτουργήσουμε όπως ο νατουραλιστής,που αρχίζει καθορίζοντας τους γενικούς χαρακτήρες των ατόμων μιας οικογένειας,κατόπιν τους ιδιαίτερους χαρακτήρες που διαφοροποιούν τα γένη και τα είδη που περιλαμβάνει αυτή η οικογένεια.

Η ψυχή των μαζών δεν είναι εύκολο να περιγραφεί,καθώς η οργάνωσή της ποικιλλει όχι μόνο ανάλογα με τη φυλή και τη σύνθεση των συναθροίσεων,αλλά επίσης ανάλογα με τη φύση και την ένταση των κινήτρων που υφίστανται.Η ίδια δυσκολία παρουσιάζεται άλλωστε για την ψυχολογική μελέτη μιας οποιασδήποτε ύπαρξης.Μέσα στα μυθιστορήματα,τα άτομα εκδηλώνονται με έναν σταθερό χαρακτήρα,όχι όμως μέσα στην πραγματική ζωή.Μόνο η ομοιομορφία του περιβάλλοντος δημιουργεί τη φαινομενική ομοιομορφία των χαρακτήρων.Έχω δείξει αλλού ότι όλοι οι διανοητικοί οργανισμοί περιλαμβάνουν ενδεχόμενα χαρακτήρων που μπορούν να αποκαλυφθούν κάτω από την επίδραση μιας απότομης αλλαγής περιβάλλοντος.Έτσι,ανάμεσα στα πιο σκληρά μέλη της Εθνοσυνέλευσης βρίσκονταν αβλαβείς αστοί οι οποίοι,υπό τις συνήθεις συνθήκες,διατελούσαν ως φιλήσυχοι συμβολαιογράφοι ή ενάρετοι δικαστές.Όταν η καταιγίδα περνούσε,ξανάπαιρναν τον φυσιολογικό τους χαρακτήρα.Ο Ναπολέων συνάντησε ανάμεσά τους τους πιο ευπειθείς δούλους του.

Μην μπορώντας να μελετήσουμε εδώ όλους τους σταθμούς της διαμόρφωσης των μαζών,θα τις εξετάσουμε κυρίως στη φάση της πλήρους οργάνωσής τους.Θα δούμε έτσι αυτό που μπορούν να γίνουν,αλλά όχι αυτό που είναι πάντα.Μονάχα σε αυτή την προχωρημένη φάση της οργάνωσης,πάνω στο αμετάβλητο και δεσπόζον έδαφος της φυλής,προστίθενται κάποιοι καινούργιοι και ιδιαίτεροι χαρακτήρες ,που παράγουν τον προσανατολισμό όλων των συανισθημάτων καιτ ων σκέψεων της ομάδας σε μία και την αυτή κατεύθυνση.Τότε και μόνο εκδηλώνεται αυτό που πιο πάνω ονόμασα,ο "ψυχολογικός νόμος της διανοητικής ενότητας των μαζών".

Πολλά ψυχολογικά στοιχεία των μαζών είναι κοινά με αυτά των μεμονομέων ατόμων αλλά,αντιθέτως,δεν συνατώνται παρά μόνο στις ομάδες.Θα μελετήσουμε κατ'αρχάς αυτούς τους ιδιαίτερους χαρακτήρες για να δείξουμε της σημασίας τους.

Το εκπλητικότερο που παρουσιάζει μια ψυχολογική μάζα είναι το εξής : Όποια και αν είναι τα άτομα που τη συνθέτουν,όσο παρόμοια ή ανόμοια και αν αείναι τα είδη της ζωής τους,οι ασχολίες τους,ο χαρακτηρας τους ή οι ικανότητές τους,και μόνο το γεγονός ότι έχουν μετατραπεί σε μάζα,τα προικίζει με ένα είδος συλλογικής ψυχής.Αυτή η ψυχή τα κάνει να αισθάνοντια,να σκέπτονται και να πράτοτουν με έναν τρόπο εντελώς διαφορετικό από αυτόν με τον οποίο αισθάνονταν,σκεφτόντα και έπτραττε καθένας από αυτούς ξεχωριστά.Ορισμένες ιδέες,ορισμένα αισθήματα δεν εμφανίζονται ή δεν μεταμορφώνονται σε πράξεις παρά μόνο στα άτομα που συνιστούν μάζα.Η ψυχολογική μάζα είναι ένα ον προσωρινό,συντεθειμένο από ετερογενή στοιχεία,συνδεδεμένα για μια στιγμή,ακριβώς όπως τα κύτταρα ενός ζωνταού σώματος σχηματίζουν με την ένωσή τους ένα καινούργιο ον,το οποίο εκδηλώνει χαρακτήρες εντελώς διαφορετικούς από αυτούς που διαθέτει καθένα από αυτά τα κύτταρα.

Σε αντίθεση με μια άποιψη που κανείς ξαφνιάζεται να τη συναντά κάτω από την πένα ενός φιλοσόφου τόσο διεισδυτικού όσο ο Herbert Spenser,μέσα στην συνάθροιση που συνιστά μια μάζα,δεν υπάρχει καθόλου αθροισμα και με΄σος όρος στοιχείων,αλλά συνδυασμός και δημουργία καινούργιων χαρακτήρων.Το ίδο στη χημεία.Ορισμένα στοιχεία οπυ είναι συμπαρόντα,οι βάσεις και τα οξέα για παράδειγμα,συνδυάζονται για να σχηματίσουν ένα καινούργιο σώμα,προικισμένο με ιδιότητες διαφορετικές από αυτές των σωμάτων που σρησίμευσαν για να το συστήσου.

Εύκολα διαπιστώνουμε πόσο το άτομο μέσα στη μάζα διαφέρει από το μεμονωμένο άτομο' τις αίτιες όμως μιας τέτοιας διαφοράς είναι λιγότερο εύκολο να τις ανακαλύψουμε.

Για να καταφέρουμε να τις διαβλέψουμε,πρέπει να θυμηθούμε κατ'αρχάς αυτή την παρατήρηση της σύγχρονης ψυχολογίας: ότι δεν είναι μόνο στην οργανική ζωή,αλλά ακόμα και στη λειτουργία του νου,που τα ασυνείδητα φαινόμενα παίζουν έναν πρωταρχικό ρόλο.Η συνειδητή ζωή του πνεύματος δεν αντιπροσωπεύει παρά ένα πολύ μικρό μέρος δίπλα στην ασυνείδητη ζωή του.Ο πιο οξυδερκής αναλυτής,ο πιο κεισδυτικός παρατηρητής δεν καταφέρνει να ανακαλύψει παρά έναν πολύ μικρό αθιθμό των ασυνείδητων κινήτρων που την κατευθύνου.Οι συνειδητές μας πράξεις απορρέουν από  ένα συνείδητο υπόστρωμα,που διαμορφώνεται κυρίως από κληρονομικές επιδράσεις.Αυτό το υπόστρωμα περικλείει τα αναρίθμητα προγονικά κατάλοιπα που συνιστούν την ψυχή της φυλής.Πίσω από τις αναγνωρισμένες αιτίες των πράξεών μας,βρίσκονται μυστικές αιτίες που τις αγνούμε.Οι περισσότερες από τις καθημερινές μας πράξεις είναι το αποτέλεσμα κρυμμένων κινήτρων που μας διαφέυγουν.

Είναι,κυρίως,ως προς τα ασυνείδητα στοιχεία που συνθέτουν την ψυχή μιας φυλής,που μοιάζουν μεταξύ τους όλα τα άτομα αυτής της φυλής.Είναι ως προς τα ασυνείδητα στοιχεία,καρπούς της αγωγής αλλά κυρίως μιας ιδιαίτερης κληρονομικότητας που διαφέρουν.Οι περισσότερο ανόμοιοι ως προς την πνευματικότητά τους άνθρωποι έχουν έσντικτα,πάθη,αισθήματα ενίοτε ταυτόσημα.Σε όλα όσα έχουν να κάνουν με το συναίσθημα:θρησκεία,πολιτική,ηθική,πάθη,αντιπάθειες κ.λ.π,οι πιο έξοχοι άνθρωποι δεν υπερβαίνου,παρά πολύ σπάνια,το επίπεδο των συνηθισμένων ατόμων.Μεταξύ ενός διάσημου μαθηματικού και του υποδηματοποιού του μπορεί να υπάρχει μια άβυσσος ως προς την πνευμαιτκή συνάφεια,όμως σε ό,τι αφορά στο χαρακτήρα και στις πεποιθήσεις η διαφορά είναι συχνά μηδαμινή ή πολύ ισχνή.

Όμως αυτές οι γενικές ιδιότητες του χαρακτήρα,καθώς διέπονται από το ασυνείδητο και τις διαθέτουν σχεδόν στον ίδο βαθμό τα περσσότερα από τα κανονικά άτομα μιας φυλής,είναι ακριβώς αυτές που ,μέσα στις μάζες,βρίσκονται συσωρευμένες.Μέσα στη συλλογική ψυχή τα πενυματικά χαρίσματα των ανθρώπων,και συνεπώς η ατομικότητά τους,παραμερίζονται,Το ετερογενές πνίγεται μέσα στο ομογενες,και οι ασυνείδητες ιδιότητες κυριαρχούν.

Αυτή η συσσώρευση των κοινότυπων ιδιοτήτων μας εξηγεί γιατί οι μάζες δεν θα μπορούσαν να επιτελέσουν πράξεις που απαιτούν ένα υψηλό πνεύμα.Οι αποφάσεις γεινικού ενδιαφέροντος,που λαμβάνονται από μια συνέλευση επιφανών ανθρώπων,αλλά διαφορετικές,που έχει περισσότερο πνέυμα από το Βολταίρο.Ο Βολταίρος έχει σίγουρα περισσότερο πνεύμα από όλο τον κόσμο,αν το "όλος ο κόσμος" αφορά στις μάζες.

Όμως,αν τα άτομα μέσα στη μάζα περιορίζονταν να συγχωνεύουν τις συνηθισμένες τους ιδιότητες,θα υπήρχε απλώς μέσος όρος,και όχι,όπως το έχουμε πει,δημιουργία καινούργιων χαρακτήρων,Με ποιο τρόπο εγκαθίστανται αυτοί οι χαρακτήρες; Θα το εξετάσουμε τώρα.

Διάφορες αίτίες καθορίζουν την εμφάνιση των χαρακτήρων που προσιδιάζουν στις μάζες.Η πρώτη είναι ότι το άτομο ως μα΄ζα αποκτά,από μόνο το δεδομένο του πλήθους,ένα αίσθημα ισχύος ακαταμάχητο,που του επιτρπεπει να ενδίδει σε ένστικτα τα οπία,μόνο του,θα είχε κατ'ανάγκη χαλιναγωγήσει.Τόσο περισσότερο πρόθυμα θα ενδίδει σε αυτά που,καθώς η μάζα είναι ανώνυμη,και κατά συνέπεια ανεύθυνη,το αίσθημα της υπευθυνότητας,που συγκρατεί πάντα τα άτομα,θα εξαφανιστεί τελείως.

Μια δευτερη αιτία,η διανοητική μεταδοτικότητα υπεισέρχεται ομοίως για να καθροίσει μέσα στις μάζες την εκδήλωση ιδιαίτερων χαρακτηρων και,ταυτόχρονα,τον προσανατολισμό τους.Η μεταδοτικότητα είναι ένα φαινόμενο που το διαπιστώνουμε εύκολα,αλλά δεν έχει ακόμα ερμηνευθεί,και το οποίο πρέπει να το συνδέσουμε με τα φαινόμενα της τάξης του υπνωτισμού που θα τα μελετήσουμε σε λίγο.Μέσα σε μια μάζα,κάθε συναίσθημα,κάθε πράξη είναι μεταδοτική,και μεταδοτική σε τέτοιο βαθμό που το άτομο θυσιάζει πολύ εύκολα το προσωπικό του συμφέρον στο συλλογικό συμφέρον.Εδώ υφίσταται μια δεξιότητα ενάντια στη φύση του,και για την οποία ο άνθρωπος δεν γίνεται καθόλου ικανός,παρά μόνο στο βαθμό που αποτελεί μέρος μιας μάζας.

Μια τρίτη αιτία,και εν πολλοίς η περισσότερο σημαντική,καθορίζει στα άτομα της μάζας ιδιαίτερους χαρακτήρες,ενίοτε πολύ αντίθετους με αυτούς του μεμονωμένου ατόμου.Θα μιλήσω για τη ροή στην υποβολή,της οποίας η μεταδοτικότητα,που αναφέρθηκε πιο πάνω,δεν είναι άλλωστε παρά ένα αποτέλεσμα.

Για να καταλάβουμε αυτό το φαινόμενο,πρέπει να έχουμε κατά νου ορισμένες πρόσφατες ανακαλύψεις της ψυχολογίας.Σήμερα γνωρίζουμε ότι ένα άτομο μοπορεί να βρεθεί σε μια κατάσταση τέτοια που ,έχοντας χάσει τη συνειδητή προσωπικότητά του,υπακούει σε όλες τις υποβολές του πειραματιστή που τον έκανε να τη χάσει,και κάνει τα πράγματα τα περισσότερο αντίθετα στο χαρακτήρα του και στις συνήθειές του.Έτσι,προσεκτικές παρατηρήσεις φαίνεται να αποδεικνύουν ότι το άτομο που,για κάποιον καιρό,βυθίστηκε στους κόλπους μιας δραστήριας μάζας,πέφτει μετά από λίγο- ως συνέπεια των πλεκτρικών εκκενώσεων που εκλύονται από αυτή,ή για οποιαδήποτε άλλη αιτία πο ακόμα την αγνοούμε- σε μια ιδιαίτερη κατάσταση,που πλησιάζει πολύ την κατάσταση γητείας του υπνωτισμένου μέσα στα χέραι του υπνωτιστή του.Έχοντας παραλύσει η ζωή του εγκεφάλου στο υπνωτισμένο υποκείμενο,αυτό γίνεται ο σκλάβος όλων των ασυνείδητων ενεργειών του,που ο υπνωτιστής καταυεθυύνει κατά βούληση.Η συνειδητή προσωπικότητα εξαφανίζεται,η βούληση και η κρίση καταργούνται.Συναισθήματα και σκέψεις προσανατολίζονται τότε στην καθορισμένη από τον υπνωτιστή κατεύθυνση.

Αυτή περίπου είναι η κατάσταση του ανθρώπου που αποτελεί μέρος μιας μάζας.Δεν έχει πια συνείδηση των πράξεών του. Σε αυτόν ,όπως και στον υπνωτισμένο,ενώ ορισμένες ικανότητες είναι κατεστραμμένες,άλλες μπορούν να οδηγηθούν σε έναν μέγιστο βαθμό έντασης.Η επίδραση μιας υποβολής θα τον σπρώξει με μια ακατανίκητη ακόμα μέσα στις μάζες απ' ό,τι στον υπωντισμένο υποκείμενο,γιατί η υποβολή,όντας η ίδια για όλα τα άτομα,διογκώνεται καθώς γίνεται αμοιβαία.Οι μονάδες μιας μάζας,που θα διέθεταν μια προσωπικότητα αρκετά δυνατή για να αντισταθούν στην υποβολή,υπάρχουν σε μικρό αριθμό και τις παρασύρει το ρεύμα.Το πολύ πολύ να μπορέσουν να επιχειρήσουν έναν αντιπερισπασμό με μια διαφορετική υποβολή.Ένας επιτυχημένος λόγος,μια εικόνα που ανακαλείται στην μνήμη εν καιρώ,έχουν ενίοτε αποτρέψει τις μάζες από τις πιο αιμοσταγείς πράξεις.

Άρα, αφανισμός της συνείδητής προσωπικότητας,επικράτηση της ασυνείδητης προσωπικότητας, προσανατολισμός,διαμέσου της υποβολής και της μεταδοτικότητας,των συναισθημάτων και των ιδεών στην ίδια κατεύθυνση,τάση να μεταμορφωσει αμέσως σε πράξη τις υποβεβλημένες ιδέες' αυτοί είναι οι κύριοι χαρακτήρες του ατόμου μέσα στην μάζα.Δεν είναι πια ο εαυτός του αλλά ένα αυτόματο,που βούλησή του έχει γίνει ανίκανη να το οδηγήσει.

Από το γεγονός ότι αποτελεί μέρος μια μάζας,ο άνθρωπος κατεβαίνειλοιπόν πολλούς βαθμούς στην κλίμακα του πολιτισμού.Μόνος του θα ήταν ίσως ένα καλλιεργημένο άτομο,μέσα στη μάζα είναι ενστικτώδης,δηλαδή ένας βάρβαρος.Έχει τον παρορμητισμό,την ορμή,την αγριότητα καθώς και τους ενθουσιασμούς και τους ηρωισμούς των πρωτόγονων υπάρξεων.Πλησιάζει σε αυτές,ακόμα,με αυτήν του την ευκολία να εντυπωσιάζεται από τις λέξεις ,τις εικόνες,και να οδηγείται σε πράξεις που βλάπτουν τα περισσότερο φανερά του συμφέορντα,Το άτομο μέσα στη μάζα είναι ένας κόκκος άμμου εν μέσω άλλων κόκκων άμμου,που ο άνεμος παίρνει και σηκώνει κατά βούληση.

Και ,έτσι,βλέπουμε ενόρκους να διατυπώνουν ετυμηγορίες που θα απέρριπτε κάθε ένορκος ατομικά,κοινοβουλευτικές συνεδριάσεις να υιοθετούν νόμους και μέτρα,που θα αποδοκίμαζε καθένα ξεχωριστά από τα μέλη που τις συνθέτουν.Αν τους πάρουμε χωριστά,οι άνθρωποι της Εθνοσυνέλευσης ήταν αστοί με ειρηνικές συνήθειες.Συγκεντρωμένοι σε μάζα δεν δίστασαν,υπό την επιρροή κάποιων υποικινητών,να στείλουν στη λαιμητόμο τους πιο ξεκάθαρα αθώους και,αντίθετα προς όλα τα συμφέροντά τους,παραιτήθηκαν από το απαραβίαστό τους και αποδεκατίστηκαν μεταξύ τους.

Δεν είναι μόο με τις πράξεις που το άτομο μέσα στην μάζα διαφέρει από το κανονικό εγώ του.Και πριν ακόμα χάσει κάθε ανεξαρτησία,οι ιδέες του και τα αισθήματά του έχουν μεταμορφωθεί,σε βαθμό που να μπορεί ο φιλάργυρος να μεταραπεί σε σπάταλο,ο σκεπτικιστής σε πιστό,ο τίμιος άνθρωπος σε εγκληματία,ο άναδρος σε ήρωα.Η παραίτηση από όλα τα προνόμιά τους,που ψηφίστηκε από τους ευγενείς σε μια στιγμή ενθουσιασμού στη διάρκεια της διάσημης νύχτας της 4ης Αυτγούστου του 1978,βεβαίως ποτέ δεν έγινε αποδεκτή από κανένα από τα μέλη της παρμένα χωριστά.

Εδώ βρίσκεται αυτό που έχουν παραγνωρίσει οι συγγραφείς που δεν μελέτησαν τις μάζες παρά από την άποψη της εγκληματικότητας.Εγκληματικές οι μάζες είναι συχνά' σίγουρα,όμως,συχνά επίσης,είναι ηρωικές.Εύκολα τις πείθει κανείς να σκοτωθούν για το θρίαμβο μιας πίστης ή μιας ιδέας,τις ενθουσιάζει για τη δόξα και την τιμή,τις παρασύρει σχεδόν δίχως ψωμί και δίχως όπλα,όπως στις σταυροφορίες,για να ελευθερώσουν από τον άπιστο τον ράφο ενός θεού ή,όπως το ΄93,για να υπερασπίσουν το έδαφος της πατρίδας.Ηρωισμοί,προφανώς,λίγο ασυνείδητοι,όμως είναι με τέτοιους ηρωισμούς που δημιουργείται η ιστορία.Αν δεν έπρεπε να καταχωριστούν στο ενεργητικό των λαών παρά οι μεγάλες πράξεις,οι ψυχρά λελογισμένες,τα χρονικά του κόσμου θα κατέγραφαν πολύ λίγες από αυτές.

απόσπασμα από το βιβλίο
GUSTAVE LE BON
Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΜΑΖΩΝ
La psychologie des foules
Υπεύθυνος Σειράς: Χριστοδούλου Ιωάννης Σ.
Εκδόσεις Ζήτρος 1966

από CaRiNa

________________________________