Σε τρώει η μύτη σου, ξύλο θα φας

Στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν πως ο «κνησμός», η φαγούρα, δηλαδή, του σώματος, ήταν προειδοποίηση των Θεών. Πίστευαν πως όταν ένας άνθρωπος αισθανόταν φαγούρα στα πόδια του, θα έφευγε σε ταξίδι. Όταν πάλι τον έτρωγε η αριστερή του παλάμη, θα έπαιρνε δώρα. Η πρόληψη αυτή έμεινε ως τα χρόνια μας. «Με τρώει το χέρι μου χρήματα θα πάρω», συνηθίζουμε να λέμε όταν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Οι αρχαίοι όμως, θεωρούσαν γρουσουζιά, όταν αισθανόταν φαγούρα στην πλάτη, στο λαιμό, στα αφτιά και στη μύτη. Κάποτε για παράδειγμα, ο βασιλιάς της Σπάρτης Άγις, ενώ έκανε πολεμικό συμβούλιο με τους αρχηγούς του, είδε ξαφνικά κάποιον από αυτούς να ξύνει αφηρημένος το αφτί του. Αμέσως σηκώθηκε πάνω και διέλυσε το συμβούλιο.- Θα έχουμε αποτυχία οπωσδήποτε. Οι θεοί προειδοποίησαν τον Αρίσταρχο. Ας αναβάλουμε για αργότερα την εκστρατεία. Οι Σπαρτιάτες πίστευαν ακόμη ότι τα παιδιά που αισθάνονταν φαγούρα στη μύτη τους, θα γινόντουσαν κακοί πολεμιστές. Έτσι, όταν έβλεπαν κανένα παιδί να ξύνει τη μύτη του, το τιμωρούσαν, για να μην την ξαναξύσει άλλη φορά. Από την πρόληψη αυτή βγήκε η φράση : «η μύτη σου σε τρώει, ξύλο θα φας».

Κοράκιασα από τη δίψα

Φράση που προέρχεται από έναν αρχαιοελληνικό μύθο. Σύμφωνα με αυτόν, σε κάποια μικρή ορεινή πόλη της αρχαίας Ελλάδας, οι κάτοικοι αποφάσισαν κάποτε να κάνουν μια θυσία στο θεό Απόλλωνα. Το νερό όμως που θεωρούσαν ιερό και το χρησιμοποιούσαν στις θυσίες, βρίσκονταν ανάμεσα σε δύσβατα φαράγγια. Έπρεπε λοιπόν για αυτή τη σημαντική θυσία να στείλουν κάποιον σε αυτή τη δύσκολη και ανηφορική διαδρομή, για να φέρει το «ιερό» νερό. Ξαφνικά, ακούστηκε μια φωνή από ένα δέντρο εκεί κοντά. Ήταν η φωνή ενός κόρακα ο οποίος προσφερόταν να αναλάβει το συγκεκριμένο εγχείρημα. Παρά την έκπληξη που ένιωσαν οι κάτοικοι ακούγοντας τη φωνή του κόρακα, αποφάσισαν να του αναθέσουν την αποστολή, μιας και με τα φτερά του θα έφτανε γρήγορα και εύκολα στην πηγή που έτρεχε το «ιερό» αυτό νερό. Έδωσαν λοιπόν, οι άνθρωποι στον κόρακα μια μικρή υδρία, αυτός την άρπαξε με τα νύχια του και πέταξε στον ουρανό με κατεύθυνση την πηγή. Ο κόρακας έφτασε γρήγορα στην πηγή. Πλάι της αντίκρισε μια συκιά γεμάτη σύκα, και λιχούδης καθώς ήταν άρχισε να δοκιμάζει μερικά σύκα. Τα σύκα όμως ήταν άγουρα, και ο κόρακας αποφάσισε να περιμένει μέχρι να ωριμάσουν, ξεχνώντας όμως την αποστολή που είχε αναλάβει για λογαριασμό των ανθρώπων. Περίμενε τελικά δύο ολόκληρες μέρες ώσπου τα σύκα ωρίμασαν. Έφαγε πολλά μέχρι που κάποια στιγμή θυμήθηκε τον πραγματικό λόγο για τον οποίο είχε έρθει στην πηγή. Άρχισε να σκέφτεται λοιπόν, πώς θα δικαιολογούσε την αργοπορία του στους κατοίκους της πόλης. Τελικά γέμισε με νερό τη μικρή υδρία, άρπαξε με το ράμφος του ένα μεγάλο φίδι το οποίο διέκρινε να κινείται κοντά στους θάμνους και πέταξε για την πόλη.
Όταν ο κόρακας έφτασε στην πόλη, οι κάτοικοι θέλησαν να μάθουν το λόγο για τον οποίο άργησε να επιστρέψει με το νερό από την πηγή. Ο κόρακας αφού άφησε κάτω την υδρία και το φίδι, και ισχυρίστηκε ότι το συγκεκριμένο φίδι ρουφούσε το νερό από την πηγή, με αποτέλεσμα αυτή να αρχίσει να ξεραίνεται.

Έπειτα τους είπε πως όταν το φίδι αποκοιμήθηκε, αυτός γέμισε την υδρία με το νερό και γράπωσε και το φίδι για να το παρουσιάσει στους κατοίκους. Οι άνθρωποι τον πίστεψαν και σκότωσαν το φίδι χτυπώντας το με πέτρες και ξύλα. Όμως, το φίδι αυτό ήταν του θεού Απόλλωνα, και ο θεός του φωτός οργισμένος αποφάσισε να τιμωρήσει τον κόρακα για το ψέμα του. Έτσι από εκείνη την ημέρα, κάθε φορά που ο κόρακας προσπαθούσε να πιει νερό από κάποια πηγή, αυτή στέρευε. Κράτησε πολύ καιρό το μαρτύριο αυτό της δίψας του κόρακα, μέχρι που ο Απόλλωνας τον λυπήθηκε και τον έκανε αστέρι στον ουρανό. Από τότε, όταν κάποιος διψούσε πολύ, έλεγε τη φράση «Κοράκιασα απ’ τη δίψα». Και αυτή η φράση έχει παραμείνει ως τις μέρες μας.

Άλλος πλήρωσε τη νύφη

Στην παλιά Αθήνα του 1843, επρόκειτο να συγγενέψουν με γάμο δύο αρχοντικές οικογένειες: Η κόρη του Γιώργη Φλαμή θα παντρεύονταν τον γιο του Σωτήρη Ταλιάνη.

Ο γάμος είχε οριστεί να τελεστεί σε μια εκκλησία στο κέντρο της πόλης, τον ιερό ναό της Αγίας Ειρήνης στην Πλάκα. Η ώρα του γάμου είχε φτάσει και στην εκκλησία συγκεντρώθηκαν ο γαμπρός, οι συγγενείς και οι φίλοι τους. Μόνο η νύφη έλειπε.

Η κοπέλα, που δεν αγαπούσε τον νεαρό Ταλιάνη, προτίμησε ν’ ακολουθήσει τον εκλεκτό της καρδιάς της, που της πρότεινε να την απαγάγει. Ο γαμπρός έγινε κατακκόκινος απ’ τη ντροπή του και για να ξεπλύνει την προσβολή, κυνήγησε την άπιστη να την σκοτώσει, αλλά δεν κατόρθωσε να την ανακαλύψει. Γύρισε στο σπίτι του παρ’ ολίγο πεθερού του και του ζήτησε τα δώρα που είχε κάνει στην κόρη του.

Κάποιος όρος όμως στο προικοσύμφωνο έλεγε πως οτιδήποτε κι αν συνέβαινε προ και μετά το γάμο μεταξύ γαμπρού και νύφης «δε θα ξαναρχούτο τση καντοχή ουδενός οι μπλούσιες πραμάτιες και τα τζόβαιρα όπου αντάλλαξαν οι αρρεβωνιασμένοι».

Φαίνεται δηλαδή, ότι ο πονηρός γερο-Φλαμής είχε κάποιες υποψίες από πριν, για το τι θα μπορούσε να συμβεί, γι’ αυτό και έβαλε εκείνο τον όρο. Κι έτσι πλήρωσε ο φουκαράς ο Ταλιάνης τα δώρα του άλλου. Από τότε οι παλαιοί Αθηναίοι, όταν γινόταν καμιά αδικία σε βάρος κάποιου, έλεγαν ότι «άλλος πλήρωσε τη νύφη» κι έμεινε η φράση έως και σήμερα.

Τα βρήκε μπαστούνια

Η προέλευση της φράσης αυτής ανάγεται σε ένα πραγματικό γεγονός, που συνέβη κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Ελλάδα.

Εκατό χρόνια μετά την άλωση του φρουρίου της Ακροκορίνθου από το Λέοντα το Σγουρό, οι Φράγκοι γιόρτασαν στην Κόρινθο με μεγάλη τελετή αυτή την επέτειο.

Οι ευγενείς έκαναν ιππικούς αγώνες κάτω από τα βλέμματα των ωραίων γυναικών. Ξεχώρισαν δύο νικητές: Ο Ελληνογάλλος δούκας των Αθηνών Γουίδος, ο οποίος ήταν μόλις είκοσι ετών κι ο Νορμανδός Μπουσάρ, φημισμένος καβαλάρης και οπλομάχος της εποχής.

Συνέβη εκείνη την ημέρα να καλέσει σε μονομαχία ο «Μπάιλος» του Μορέα, Νικόλαος Ντε Σαιντομέρ, τον παλατίνο της Κεφαλλονιάς, Ιωάννη, που επειδή φοβήθηκε τη δύναμη του αντιπάλου του αρνήθηκε να χτυπηθεί μαζί του. Ως πρόφαση, για να μην ντροπιαστεί, επικαλέστηκε το γεγονός ότι το άλογό του ήταν αγύμναστο.

Αλλά ο Μπουσάρ τον ντρόπιασε μπροστά σε όλους, όταν ανέβηκε πάνω σ’ αυτό το ίδιο άλογο κι έκανε τόσα γυμνάσματα, ώστε να κινήσει το θαυμασμό των θεατών. Ύστερα, καλπάζοντας γύρω από την κονίστρα, φώναξε δυνατά: «Να το άλογο που μας παρέστησαν αγύμναστο».

Αυτό βέβαια, ήταν αρκετό για να προκαλέσει το θανάσιμο μίσος του Ιωάννη, ο οποίος έστειλε κρυφά έναν υπηρέτη του για να αλλάξει τα δυο ξίφη του Μπουσάρ με δυο πανομοιότυπα, αλλά ξύλινα, αυτά δηλαδή που είχαν για να γυμνάζονται οι αρχάριοι. Τα ξύλινα αυτά ξίφη τα ονόμαζαν «μπαστέν» και οι Έλληνες τα έλεγαν «μπαστούνια».

Όταν ο υπηρέτης κατάφερε να τα αλλάξει, ο Ιωάννης κάλεσε τον Μπουσάρ αμέσως σε μονομαχία. Ανύποπτος εκείνος τράβηξε το πρώτο ξίφος του και το βρήκε ξύλινο. Τραβά και το δεύτερο, κι αυτό «μπαστούνι». Και τα δυο τα βρήκε «μπαστούνια». Εκμεταλλευόμενος το γεγονός ο Ιωάννης κατάφερε τότε να τον τραυματίσει θανάσιμα στο στήθος. Από τότε έμεινε η φράση: «Τα βρήκε μπαστούνια» και φυσικά δεν έχει σχέση με τα τραπουλόχαρτα ή τα μπαστούνια που γνωρίζουμε.

Φράσεις της αρχαίας Ελληνικής γλώσσας που έφτασαν ως τις μέρες μας

Αν και η γλώσσα μας έχει δεχτεί πολλές επιρροές στο διάβα των αιώνων, χρησιμοποιούμε στον καθημερινό λόγο εκφράσεις αυτούσιες, προερχόμενες από την αρχαία Ελληνική. Αυτές αποτελούν την απόδειξη ότι η γλώσσα είναι το μοναδικό πολιτισμικό κληροδότημα, το οποίο παραμένει ανεπηρέαστο από το χρόνο. Είναι λοιπόν χρήσιμο να μάθουμε ή να θυμηθούμε, από που προέρχονται και από ποιούς ελέχθησαν για πρώτη φορά:

Αιδώς Αργείοι: όταν θέλουμε να καταδείξουμε αισθήματα ντροπής αναφερόμενοι σε κάποιον άλλο. Ειπώθηκε από τον Στέντορα (σε έντονο ύφος) προς τους Αργείους κατά τη διάρκεια του Τρωικού πολέμου, με σκοπό να τους ανυψώσει το ηθικό όταν ο Αχιλλέας αποχώρησε από τη μάχη. (Ομήρου Ιλιάδα - Ε 787)

Αμ’ έπος αμ’ έργον: Το ‘πε και το ‘κανε. (Ηρόδοτος ΙΙΙ135 «αμα έπος τε και έργον εποίει» δηλ. μόλις ξεστόμιζε το λόγο, έκανε και το έργο).

Αντίπαλον δέος: όταν αναφερόμαστε σε ισχυρό αντίπαλο. (Θουκυδίδης - Γ 11)

Από μηχανής θεός: μη αναμενόμενη βοήθεια – λύση – συνδρομή σε κάποιο πρόβλημα ή δύσκολη κατάσταση. Προέρχεται από θεατρικό τέχνασμα στην αρχαία Ελλάδα που χρησιμοποιούσαν οι τραγικοί ποιητές όταν ήθελαν να δώσουν διέξοδο στη πλοκή του έργου και στο οποίο κατά τη διάρκεια της παράστασης εμφανιζόταν ένας Θεός επάνω σε εναέρια κατασκευή (γερανός).

Αρχή άνδρα δείκνυσι: όταν οι πράξεις – έργα χαρακτηρίζουν τον άνθρωπο στον οποίο αναφερόμαστε. (Βίας ο Πριηνεύς - Σοφοκλής…. Αντιγόνη 62)

Ασκοί του Αιόλου: σε περιπτώσεις επικείμενων δεινών – καταστροφών. Ο Αίολος έδωσε έναν ασκό στον Οδυσσέα ο οποίος περιείχε ανέμους. Όταν λοιπόν οι σύντροφοι του Οδυσσέα άνοιξαν τον ασκό, απελευθερώθηκαν οι άνεμοι και παρέσυραν το πλοίο στο νησί των Λαιστρυγόνων. (Ομήρου Οδύσσεια Κ 1-56)

Αχίλλειος πτέρνα: αδύνατο σημείο Η φράση προέρχεται από το μύθο του Αχιλλέα, σύμφωνα με τον οποίο, όταν τον βύθιζε στο αθάνατο νερό η μητέρα του, επειδή τον κρατούσε από τη φτέρνα, στο συγκεκριμένο σημείο του σώματός του παρέμεινε θνητός.

Άχθος αρούρης: Βάρος της γης, άχρηστος άνθρωπος, που δεν προσφέρει τίποτε. Συνέχεια ζητά δανεικά για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα.

Ο Αχιλλέας στο διάλογό με τη μητέρα του αναφέρει ότι αισθάνεται «άχθος αρούρης» (βάρος της γης) μετά από μεγάλο διάστημα απραξίας και αποχής από τη μάχη. (Ιλιάδα,Σ,104)

Βίος αβίωτος: ζωή ανυπόφορη. (Χίλων Ο Λακεδαιμόνιος)

Γαία πυρί μειχθήτω: σε περιπτώσεις καταστροφής, όταν θέλουμε να δώσουμε έμφαση. Η φράση αποδίδεται σε αρχαίο Έλληνα ποιητή.

Γερανοί του Ιβύκου: απροσδόκητη αποκάλυψη του ενόχου. Ο δράστης του εγκλήματος παρέμεινε για αρκετό διάστημα άγνωστος, έως ότου ήρθαν οι γερανοί του Ιβύκου, η κατάθεση του τελευταίου μάρτυρα αποκάλυψε τον ένοχο.

Γύρω στα 550 π. Χ. ληστές επιτέθηκαν και τραυμάτισαν θανάσιμα τον ποιητή Ίβυκο. Τη στιγμή εκείνη πέρασαν από πάνω του ένα κοπάδι γερανοί (πουλιά) και τους παρακάλεσε να εκδικηθούν το θάνατό του. Λίγο αργότερα σ’ ένα ανοικτό θέατρο της Κορίνθου κατά την παράσταση εμφανίστηκαν οι γερανοί και ένας θεατής ακούστηκε να λέει πανικόβλητος: «Οι γερανοί του Ιβύκου: Οι εκδικητές». Έτσι οι θεατές κατάλαβαν ότι αυτός ήταν ο ένοχος.

Γη και ύδωρ: υποδηλώνει περιπτώσεις υποταγής, πλήρους υποχώρησης, παράδοσης άνευ όρων. Η φράση προέρχεται από τον Ηρόδοτο, σύμφωνα με τον οποίο οι Πέρσες απεσταλμένοι ζήτησαν από τους Σπαρτιάτες γη και ύδωρ σε ένδειξη υποταγής. (Ηροδότου Ιστορία V 17-18)

Γόρδιος δεσμός: Αναφέρεται σε περιπτώσεις δύσκολων προβλημάτων (άλυτων). Η φράση λέγεται σε περιπτώσεις δύσκολων καταστάσεων, όπως αυτή που αντιμετώπισε ο Μέγας Αλέξανδρος, όταν προσπάθησε να λύσει ένα πολύπλοκο κόμπο, το «γόρδιο δεσμό» τον οποίον σύμφωνα με τον χρησμό όποιος τον έλυνε θα γινόταν κυρίαρχος της Ασίας. (Αρριαννού 11 3)

Δαμόκλειος σπάθη: Απειλητικές καταστάσεις. Η φράση προέρχεται από επεισόδιο που συνέβη μεταξύ του τυράννου των Συρακουσών Διονυσίου και του Δαμοκλή, ενός αυλικού κόλακα, όταν ο πρώτος θέλοντας να δείξει στο Δαμοκλή πόσο επικίνδυνο ήταν το αξίωμα του τυράννου τον έβαλε να καθίσει στο θρόνο, ενώ από πάνω του κρεμόταν ξίφος σε μια τρίχα αλόγου.

Διέβην τον Ρουβίκωνα: Σε περιπτώσεις που λαμβάνεται μία παράτολμη απόφαση. Η φράση αποδίδεται στον Ιούλιο Καίσαρα ο οποίος όταν το 49 π.Χ. αποφάσισε να κηρύξει εμφύλιο πόλεμο στην Ιταλία, πέρασε με το στρατό του τον ποταμό Ρουβίκωνα κατευθυνόμενος προς την Ρώμη.

Δούρειος Ίππος: αναφέρεται σε περιπτώσεις δολιότητας, ή δώρων τα οποία υποκρύπτουν δόλο. Η φράση προέρχεται από τον Όμηρο και αναφέρεται κατά την περίοδο των Τρωικών πολέμων τότε που οι Έλληνες ενώ χάρισαν στους Τρώες ξύλινο άλογο μεγάλων διαστάσεων ως αφιέρωμα στους Θεούς, στο εσωτερικό του ήταν κρυμμένοι ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του, οι οποίοι άνοιξαν τις πύλες της Τροίας στους υπόλοιπους Έλληνες (Ομήρου Οδύσσεια λ 529)

Δρακόντεια μέτρα: αναφέρεται σε περιπτώσεις λήψης αυστηρών – σκληρών μέτρων Η φράση προέρχεται από τον Δράκοντα (7ος αιώνας π.Χ) αρχαίο νομοθέτη των Αθηνών, ο οποίος ήταν γνωστός για τους αυστηρούς και σκληρούς νόμους που επέβαλε.

Εκατόμβη: Θυσία με πολλά θύματα, μεγάλη απώλεια. Εκατόμβη στην αρχαία Ελλάδα ονόμαζαν την θυσία κατά την οποία γινόταν προσφορά από εκατό βόδια στους θεούς. (Ομήρου Ιλιάδα Α 65)

Eξ απαλών ονύχων: αναφέρεται στην νηπιακή ηλικία κυριολεκτικά, ή σε παλαιότερη χρονική περίοδο μεταφορικά. Η φράση χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει τη νηπιακή ηλικία κατά την οποία ο άνθρωπος έχει μαλακά νύχια.

Έξεστιν Κλαζομενίοις ασχημονείν: Επιτρέπεται στους Κλαζομενίους να φέρονται με απρέπεια.
Η φράση χρησιμοποιείται υποτιμητικά για όσους συμπεριφέρονται με απρέπεια και δηλώνει ότι η απρέπεια είναι δικό τους γνώρισμα. Την φράση είπαν οι Έφοροι της Σπάρτης για τους Κλαζομένιους, κατοίκους των Κλαζομενών, πόλης της αρχαίας Ιωνίας, όταν οι αντιπρόσωποί τους λέρωσαν τους θρόνους τους στη γερουσία με καπνιά. (Αιλιανού Ποικίλαι Ιστορίαι,2,15)

Έπεα πτερόεντα: αερολογίες, αβάσιμα επιχειρήματα. Ομηρική έκφραση βασισμένη στην αντίληψη ότι τα λόγια όταν εκστομίζονται τα παίρνει ο αέρας. (Ομήρου Ιλιάδα Α 201)

Επί ξυρού ακμής: στην κόψη του ξυραφιού, σε πολύ κρίσιμη κατάσταση, σε κρίσιμο σημείο. Ομηρική φράση η οποία ειπώθηκε από το Νέστορα στο Διομήδη στην προσπάθειά του να τον παροτρύνει για συμμετοχή στον πόλεμο εναντίον των Τρώων. (Ομήρου Ιλιάδα Κ 173)

Ες αύριον τα σπουδαία: Αργότερα θα ασχοληθούμε με τα σοβαρά ζητήματα - θέματα, αναβολή. Τη φράση είπε ο Θηβαίος Αρχίας, όταν έλαβε το γράμμα που τον προειδοποιούσε ότι κινδυνεύει από τον Πελοπίδα. (Πλουτάρχου Πελοπ. 10)

Η κεφαλή της Μέδουσας: Λέγεται για ό,τι είναι αποκρουστικό, για ό,τι δεν αντέχει να το βλέπει κανείς. Η φράση προέρχεται από το μύθο της Μέδουσας που απολίθωνε όποιον την κοιτούσε
(Ησίοδου Θεογονία, 1270)

Ή ταν ή επί τας: Ή θα την φέρεις νικητής (ασπίδα) ή θα σε φέρουν επάνω της νεκρό. (ή θα επιτύχουμε, ή θα αποτύχουμε). Τη φράση έλεγαν οι Σπαρτιάτισσες μητέρες στα παιδιά τους, όταν τους έδιναν την ασπίδα για τον πόλεμο. (Πλουτάρχου Λακεδαιμ. Αποφθ.16)

Ήξεις αφήξεις: Λέγεται όταν κάποιος αλλάζει συνεχώς γνώμη. Η φράση προέρχεται από το χρησμό του μαντείου των Δελφών « ήξεις αφήξεις ου θνήξεις εν πολέμω». Η θέση του κόμματος πριν ή μετά το αρνητικό μόριο ου, καθορίζει και τη σημασία του χρησμού.

Ιδού η Ρόδος ιδού και το πήδημα: Λέγεται για όσους υπερηφανεύονται και καυχώνται για ανεπιβεβαίωτα κατορθώματα και καλούνται να αποδείξουν ότι λένε την αλήθεια. Η φράση προέρχεται από Αισώπειο μύθο σύμφωνα με τον οποίο κάποιος ισχυριζόταν ότι κάποτε στη Ρόδο έκανε ένα πολύ μεγάλο άλμα και του ζήτησαν να το επαναλάβει λέγοντάς του την παραπάνω φράση. (Αισώπου Μύθοι «Ανήρ Κομπαστής»)

Ιστός της Πηνελόπης: Λέγεται για έργο που δεν τελειώνει. Η φράση είναι από τον Όμηρο όπου στην Οδύσσεια αναφέρεται στην Πηνελόπη η οποία ύφαινε ένα ύφασμα την ημέρα και το ξήλωνε τη νύχτα, θέλοντας να ξεγελάσει τους μνηστήρες μέχρι να γυρίσει ο Οδυσσέας από την Τροία. (Ομήρου Οδύσσεια τ 149)

Και συ τέκνον Βρούτε: Φράση που απευθύνεται σε πρόσωπα που προδίδουν την εμπιστοσύνη μας. Την είπε ο Καίσαρας, όταν αναγνώρισε τον Βρούτο ανάμεσα στους δολοφόνους του.

Καυδιανά δίκρανα: Λέγεται στη φράση περνώ μέσα από τα καυδιανά δίκρανα αναγκάζομαι να υποστώ ταπεινώσεις. Η φράση προέρχεται από την ταπεινωτική ήττα του ρωμαϊκού στρατού στο Καύδιο, στην Αππία οδό, όπου ο ρωμαϊκός στρατός υποχρεώθηκε να περάσει κάτω από ένα ζυγό σε σχήμα «Π» κατασκευασμένο από δόρατα (καυδιανά δίκρανα).

Κέρας Αμαλθείας: Παραπέμπει σε πλούτο, σε αφθονία υλικών αγαθών. Η φράση προέρχεται από περιστατικό όπου η Αμάλθεια έτρεφε το μικρό Δία με κέρατο κατσίκας γεμάτο γάλα και μέλι.

Κέρβερος: Σκληρός, ανυποχώρητος. Προέρχεται από το ομώνυμο τέρας που φύλαγε τον Άδη και δεν επέτρεπε την είσοδο.

Κομίζω γλαύκα εις Αθήνας: Όταν λέγονται ήδη γνωστά πράγματα Η φράση λέγεται διότι στην Αθήνα η γλαύκα, η κουκουβάγια, ήταν γνωστή, σαν σύμβολο της Αθήνας και εικονιζόταν παντού, όπως στις στροφές των σπιτιών, στα νομίσματα κ.λ.π. (Αριστοφάνη, Όρνιθες, 301)

Κόπρος του Αυγείου: Συγκεντρωμένες ατασθαλίες, καταστάσεις οι οποίες δύσκολα διορθώνονται. Η φράση προέρχεται από άθλο του Ηρακλή, κατά τον οποίο καθάρισε την κοπριά από τους στάβλους του Αυγείου.

Κουτί της Πανδώρας: Εμφάνιση πολλών δεινών ταυτόχρονα. Η φράση προέρχεται από τη μυθολογία, σύμφωνα με την οποία ο Δίας για να τιμωρήσει τους ανθρώπους έδωσε στην Πανδώρα ως δώρο ένα κιβώτιο γεμάτο με όλες τις συμφορές, με αποτέλεσμα μόλις το άνοιξε να βγουν όλα τα δεινά, εκτός από την ελπίδα.

Κύκνειο άσμα: Η τελευταία ενέργεια, πράξη ή έργο κάποιου. Προέρχεται από το τελευταίο τραγούδι του κύκνου πριν το θάνατό του. (Πλάτωνος Φαίδων 84 Ε)

Μέμνησο των Αθηναίων: Μην ξεχνάς αυτόν που πρόκειται να εκδικηθείς. Τη φράση έλεγε καθημερινά ένας υπηρέτης στο Δαρείο (κατόπιν εντολής του) υπενθυμίζοντας ότι έπρεπε να τιμωρήσει τους Αθηναίους, διότι συμμετείχαν στην πυρπόληση των Σάρδεων. (Ηροδότου V 105)

Μερίς του λέοντος: Το μεγαλύτερο μερίδιο. (Αισώπου μύθοι «Λέων και αλώπηξ»)

Μηδέν άγαν: Τίποτε σε υπερβολικό βαθμό (Χίλων ή Σόλων ή Θαλής κλπ.- Θεογν.335)

Mηδένα προ του τέλους μακάριζε: Μην βιάζεσαι να μακαρίσεις κάποιον πριν το τέλος. Με αυτή τη φράση σχολίασε ο Σόλωνας τους θησαυρούς του Κροίσου, όταν ο τελευταίος τους έδειξε με υπερηφάνεια. (Ηροδότου Ι 32 7)

Μη μου τους κύκλους τάραττε: Όταν οι Ρωμαίοι κυρίευσαν τις Συρακούσες το 212 π.Χ., μετά από τριετή αντίσταση των Ελλήνων, κάποιοι Ρωμαίοι στρατιώτες μπήκαν στο σπίτι του Αρχιμήδη, και τον βρήκαν να σχεδιάζει κύκλους στο έδαφος. Ο Αρχιμήδης τους παρακάλεσε να τον αφήσουν να τελειώσει τη λύση κάποιου σπουδαίου προβλήματος που τον απασχολούσε, εξού και οι κύκλοι στο έδαφος. Για αυτό και τους είπε το γνωστό «μη μου τους κύκλους τάραττε». Ο Ρωμαίος στρατιώτης όμως δυστυχώς και τους κύκλους του χάλασε, και τον Αρχιμήδη σκότωσε.

Ο κύβος ερρίφθη: Η απόφαση έχει ληφθεί. Τη φράση είπε ο Καίσαρας όταν αποφάσισε να περάσει τον στρατό του στη Ρώμη, περνώντας τον ποταμό Ρουβίκωνα, διακινδυνεύοντας εμφύλιο πόλεμο.

Προκρούστειος κλίνη: Προσαρμογή κάποιας κατάστασης βάσει συμφέροντος. Προέρχεται από τον μυθικό κακούργο Προκρούστη ο οποίος έδενε τα θύματά του σε κρεβάτι κι έπειτα τους έκοβε ή εξάρθρωνε τα πόδια, προκειμένου να τους φέρει σε ίσο μήκος με το κρεβάτι.

Πύρρειος νίκη: Νίκη που συνεπάγεται όμως τεράστιες απώλειες. Νίκη που συνεπιφέρει και στον νικητή μεγάλη φθορά, έτσι ώστε να ισοδυναμεί με ήττα. Η φράση προήλθε από την αιματηρή νίκη του Πύρρου εναντίον των Ρωμαίων στην Ηράκλεια της Ιταλίας το 280 π.Χ

Με το νι και με το σίγμα

Πολύ συχνά κάποιος ζητάει από τον συνομιλητή του να του αφηγηθεί κάτι «με το νι και με το σίγμα» που σημαίνει αυτολεξεί, με κάθε λεπτομέρεια.

Η παροιμιώδης αυτή φράση προήλθε απ’ το γεγονός ότι οι παλιότεροι τύποι λέξεων, που είχαν το τελικό νι και σίγμα, θεωρούνταν οι πιο σωστοί και οι κομψότεροι.

Παλαιότερα, όταν τα οι μικροί μαθητές μάθαιναν τα υποκοριστικά των ονομάτων, οι δάσκαλοι τους εξηγούσαν ότι η αρχική τους κατάληξη ήταν σε -ιo και ότι στα μεσαιωνικά χρόνια ήταν σε -ιον και -ιν, για να καταλήξει στο τέλος στο απλό -ι. Π.χ. παιδίον, παιδίν, παιδί.

Επίσης, οι μαθητές διδάσκονταν πως ο τύπος των θηλυκών τριτόκλιτων ήταν σε –ις, από το οποίο έφυγε κάποια στιγμή το τελικό -ς. Π.χ. πόλις, πόλι.

Όταν στους τελευταίους αιώνες άρχισαν να γράφουν το χέρι, το πόδι, χωρίς το -ν και η πίστι, η πόλι χωρίς το -ς, οι τύποι που είχαν το νι και σίγμα θεωρήθηκαν οι πλέον σωστοί και κομψοί. Για το λόγο αυτό, όποιος μιλούσε «με το νι και με το σίγμα», μιλούσε σωστά και τέλεια.

Βάρεσε κανόνι

Η έκφραση «βάρεσε κανόνι» χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη χρεωκοπία κάποιου. Αυτός μπορεί να είναι ένα φυσικό πρόσωπο, μια επιχείρηση ή ακόμα και μια ολόκληρη χώρα, όπως συμβαίνει συχνά στις μέρες μας.

Οι ρίζες της φράσης εντοπίζονται στην εποχή της τουρκοκρατίας. Τότε, όταν ένας έμπορος πτώχευε, προκειμένου να το μάθουν όλοι και κυρίως οι δανειστές του, έριχναν μια κανονιά (topu atmak). Ήταν η εποχή που η πληροφορία ταξίδευε με δυσκολία και με αργούς ρυθμούς και η κανονιά ήταν ένας εύκολος και γρήγορος τρόπος για να μαθευτούν τα δυσάρεστα νέα.

Ως έκφραση έγινε περισσότερο γνωστή το 1893, όταν η Ελλάδα, μέσω του Χαρίλαου Τρικούπη και της ιστορικής φράσης του «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν», δήλωσε την οικονομική αποτυχία της. Η πτώχευση, όπως ήταν φυσικό αποτέλεσε το πρώτο θέμα στον τύπο της εποχής και δεν έλειψαν ακόμα και χιουμοριστικά σκίτσα και γελοιογραφίες. Μια σατιρική εφημερίδα, χρησιμοποίησε τη συνήθεια της τουρκοκρατίας με την κανονιά, αναφέροντας πως θα αρχίσουν να βαράνε τα κανόνια, ώστε να ειδοποιηθούν εκείνοι που έχουν χρήματα και να προλάβουν να τα σώσουν.

Υπάρχει και η άποψη, ότι η φράση θέλει να υποδηλώσει την ταραχή των πιστωτών, που μαθαίνουν πως κάποιος, που τους χρωστούσε ... φαλίρισε (από το ιταλικό fallimento), όμοια με την ταραχή που δοκιμάζει κανείς από μια ξαφνική εκπυρσοκρότηση. Όπως και να έχει όμως η έκφραση είναι δηλωτική της χρεοκοπίας, ανεξάρτητα από το ποιον ειδοποιεί το κανόνι. Το θέμα έτσι κι αλλιώς δεν είναι ποιος ενημερώνεται, αλλά ποιον παίρνουν τα σκάγια της χρεοκοπίας...

«Ουαί τοις ηττημένοις» (Vae νictis)

Η φράση «ουαί τοις ηττημένοις» που σημαίνει «αλίμονο στους ηττημένους», είναι μία ιστορική φράση που είπε το 387 π. Χ. ο Γαλάτης αρχηγός, Βρέννος, όταν οι Γαλάτες που κατοικούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Ευρώπης, υπό την καθοδήγησή του, επέδραμαν στην Ιταλία, νίκησαν τους Ρωμαίους στη μάχη του Αλία ποταμού το 387 π. Χ. και κατέλαβαν την Ρώμη.

Οι Γαλάτες τότε με τον αέρα του νικητή και υπό την αρχηγία του αλαζόνα Βρέννου απαίτησαν λύτρα για να αποχωρήσουν από τη Ρώμη. Οι νικημένοι Ρωμαίοι όφειλαν να του παραδώσουν 1.000 λίβρες χρυσού (σχεδόν 330 κιλά χρυσός), ειδάλλως η Ρώμη θα παραδινόταν στις φλόγες των κατακτητών. Οι Ρωμαίοι, έντρομοι, συμφώνησαν να καταβάλουν τα λύτρα.

Όταν ο χρυσός που θα καταβαλλόταν ως λύτρα για την αποχώρηση των Γαλατών συγκεντρώθηκε, ο Βρέννος άρχισε να το ζυγίζει με τα δικά του σταθμά, τα οποία όμως ήταν διαφορετικά από τα ρωμαϊκά σταθμά, με αποτέλεσμα το ζύγι να μην γίνεται αποδεκτό απ’ τους Ρωμαίους που έβλεπαν να βγαίνει λειψή η ποσότητα των λύτρων, κάτι που σήμαινε πως έπρεπε να καταβάλουν περισσότερα λύτρα στον κατακτητή.

Ακολούθησε ένταση με τους Ρωμαίους να παραπονούνται πλέον ανοιχτά λέγοντας ότι ο Βρέννος δεν ήταν δίκαιος. Οργισμένος τότε ο Βρέννος πέταξε το σπαθί του πάνω στη ζυγαριά προσθέτοντας κυνικά επιπρόσθετο βάρος, κάνοντας τα δικά του σταθμά ακόμα βαρύτερα.

Τότε αναφώνησε τη διάσημη πλέον φράση «ουαί τοις ηττημένοις», Vae Victis στα Λατινικά, που σημαίνει αλίμονο στους ηττημένους, δηλαδή σε αυτούς που είχαν την ατυχία να ηττηθούν και που πρέπει να υποστούν τις συνέπειες της ήττας τους.

Σύντομα όμως οι όροι αντιστράφηκαν. Ο ιστορικός Λίβιος εξιστορεί ότι επειδή με τον νέο τρόπο υπολογισμού των λύτρων έλλειπε ακόμη το 1/3 του απαιτούμενου χρυσού, οι Ρωμαίοι ζήτησαν μικρή πίστωση χρόνου προκειμένου να το συμπληρώσουν. Στον διάστημα αυτό επέστρεψε ο τέως φυγάς Ρωμαίος στρατηγός Μάρκος Φούριος Κάμιλλος (Μarcus Furius Camillus) (446 - 365 π.Χ.) επικεφαλής ανασυνταγμένων και ενισχυμένων δυνάμεων και, κηρύσσοντας άκυρη τη συνθήκη παράδοσης της Ρώμης στους Γαλάτες, τους αντιμετώπισε και κυριολεκτικά συνέτριψε. Εξαιτίας της σπουδαίας του νίκης και του κινδύνου που διέτρεχε η πόλη ο στρατηγός δίκαια αποκαλείται δεύτερος Ρωμύλος και πατέρας της Ρώμης. Μάλιστα, εξαίροντας την πολεμική ορμή των Ρωμαίων στρατιωτών που υπερασπίστηκαν στη μάχη αυτή την πόλη τους, ο αρχηγός τους, Μάρκος Φούριος Κάμιλλος, είπε και το περίφημο:

«Με σίδερο και όχι με το χρυσάφι οι Ρωμαίοι στρατιώτες, γνωρίζουν να υπερασπίζουν την πόλη τους».

Η φράση Vae Victis χρησιμοποιείται και σήμερα και δηλώνει ότι ο ηττημένος βρίσκεται πλέον έρμαιο στα χέρια του νικητή και προφανώς δεν αναφέρεται πια μόνο σε πολεμικές ήττες.

Τον έπιασαν στα πράσα

Η φράση «τον έπιασαν στα πράσα» που σημαίνει ότι κάποιος συνελήφθη επ’ αυτοφώρω να διαπράττει ένα αδίκημα, έχει τις ρίζες της στην Αθήνα του 19^ου αιώνα.

Την περίοδο που η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, μαζί με την ανάπτυξη της πόλης, πολλαπλασιάστηκαν οι κλοπές και οι ληστείες.

Μια από τις γνωστές συμμορίες, που δρούσαν στην πόλη ήταν αυτή του περιβόητου λήσταρχου Καρρά, που είχε γίνει φόβος και τρόμος για τους κατοίκους.

Παρόλο που η φήμη των ληστών είχε εξαπλωθεί, οι αρχές δεν είχαν καταφέρει να τους συλλάβουν.

Ένας από τους στόχους της συμμορίας ήταν το σπίτι του παπά- Μελέτη, που βρισκόταν στην περιοχή της Κολοκυνθούς.

Οι ληστές είχαν ακούσει πως ο παπάς έκρυβε εκεί τσουβάλια με φλουριά και ένα βράδυ προσπάθησαν να κάνουν έφοδο. Εκτός από τη φήμη του πλούσιου, ο παπάς ήταν πολύ δυνατός και ατρόμητος άνθρωπος. Την ώρα που ο Καρράς και οι άντρες του είχαν μπει στον κήπο, ο παπά- Μελέτης άκουσε ένα θόρυβο και χωρίς να το σκεφτεί καθόλου, βγήκε να δει τι συνέβη.

Ακριβώς στο σημείο όπου είχε φυτέψει πράσα, ο παπάς είδε μια σκιά και χωρίς να διστάσει επιτέθηκε στον ληστή και τον συνέλαβε. Αργότερα συνελήφθησαν και τα υπόλοιπα μέλη της συμμορίας.

Ο παπάς όταν περιέγραφε στους αστυνομικούς πώς έγινε η σύλληψη ανέφερε «τον έπιασα στα πράσα», δηλαδή στο συγκεκριμένο σημείο του κήπου.

Έκτοτε καθιερώθηκε η φράση για όλες τις επ’ αυτοφώρω συλλήψεις.

Κι ας μην υπάρχει καν κήπος πια…

Αλλουνού παπά ευαγγέλιο

Αυτή η φράση προήλθε από μια αστεία κεφαλλονίτικη ιστορία, η οποία εκτυλίχθηκε στα μέσα του προηγουμένου αιώνα.

Κάποιος αγράμματος παπάς από ένα χωριουδάκι της Κεφαλλονιάς, πήγε να λειτουργήσει σ’ ένα άλλο χωριό, επειδή ο παπάς του χωριού εκείνου είχε αρρωστήσει για πολύν καιρό.

Ο παπάς όμως, στο δικό του ευαγγέλιο, επειδή ήταν αγράμματος, είχε βάλει δικά του σημάδια που τον βοηθούσαν και με τον τρόπο αυτό κατάφερνε να λέει το Ευαγγέλιο της ημέρας.

Εδώ όμως, στο ξένο ευαγγέλιο, δεν υπήρχαν τα σημάδια, γιατί ο παπάς αυτού του χωριού δεν τα είχε ανάγκη, μιας και ήταν μορφωμένος.

Άρχισε, λοιπόν, ο καλός μας να λέει το ευαγγέλιο που λέγεται την Κυριακή του Ασώτου.
Τότε κάποιος από το εκκλησίασμα του φώναξε:

«Τι μας ψέλνεις εκεί ορέ παπά; Αυτό δεν είναι το σημερινό ευαγγέλιο!»

«Εμ, τι να κάνω;», αποκρίθηκε ο παπάς, που κατάλαβε το λάθος του και προσπάθησε να το «μπαλώσει» όπως όπως...

«Τούτο ‘δώ είναι άλλου παπά ευαγγέλιο…».

Από τότε έμεινε αυτή η παροιμιώδης φράση, με την οποία εννοούμε ότι κάτι είναι άσχετο με κάτι άλλο ή ότι κάποιος είναι αναρμόδιος για κάποιο θέμα. 

Του τα έψαλε από την καλή και από την ανάποδη

Στα μέσα του 12^ου αιώνα, την εποχή που στο Βυζάντιο βασίλευε ο Μανουήλ Α’ ο Κομνηνός, αποκαλύφθηκε ένα τεράστιο σκάνδαλο σε μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης.

Ο αυτοκράτορας ήταν απασχολημένος με την εκστρατεία του στην Ιταλία, όπου προσπαθούσε να ανακτήσει τις δυτικές επαρχίες για να αυξήσει τη δύναμη της βυζαντινής αυτοκρατορίας.

Όμως, το ιερατικό σκάνδαλο προκάλεσε τόσο μεγάλη αναστάτωση στην πόλη που δεν μπορούσε να αγνοηθεί.

Έξαλλος ο αυτοκράτορας, ηγήθηκε ο ίδιος της τιμωρίας των εμπλεκομένων.
Διέταξε να βασανιστούν οι ένοχοι με το χειρότερο τρόπο και ύστερα τους φυλάκισε.
Στο τέλος, απαίτησε όλοι οι ιερείς να προσεύχονται εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο για βδομάδες. Πίστευε ότι ήταν ο μοναδικός τρόπος να εξαγνιστούν.

Όταν κάποιος κατέρρεε από την εξάντληση, οι φύλακες τον ανάγκαζαν να συνεχίσει.
Και για να δυσκολέψουν ακόμα περισσότερο την αποστολή τους τούς έβαζαν ακόμα και να διαβάσουν τις προσευχές ανάποδα, από το τέλος προς την αρχή.
Έτσι βγήκε η φράση που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα: «του τα έψαλε από την καλή και από την ανάποδη».

 

Πήραν τα μυαλά του αέρα

 

Με τη φράση «πήραν τα μυαλά του αέρα», δηλώνουμε για κάποιον ότι είναι αλαζόνας, υπερβολικός και υπερόπτης. Χαρακτηριστικό του ατόμου αυτού είναι η υπερβολική του αυτοπεποίθηση που συνεχώς τον καθοδηγεί σε λάθος εκτιμήσεις, οι οποίες προκαλούν συχνά σοβαρά προβλήματα τόσο σ’ αυτόν όσο και στον περίγυρό του.

Η κυριολεκτική σημασία της έκφρασης όμως έλκει την καταγωγή της από τα βυζαντινά χρόνια ήδη, όταν και είχε εντελώς διαφορετική σημασία απ’ τη σημερινή. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά:

 

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεχόταν σ’ όλη τη μακραίωνη ιστορία της επιθέσεις από άλλους λαούς που εποφθαλμιούσαν τόσο την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης όσο και άλλων σημαντικών εδαφών της αυτοκρατορίας που ένωνε υπό την ίδια σκέπη την Ανατολή με τη Δύση.

Στην προσπάθεια να αναχαιτίσουν το κύμα των εχθρών τους οι Βυζαντινοί χρησιμοποίησαν ένα πολύ αποτελεσματικό όπλο, το «υγρό πυρ».

Το «υγρό πυρ» ήταν μια ρευστή εύφλεκτη ουσία, η οποία όταν φλέγονταν δεν έσβηνε ούτε καν στο νερό, κάτι που αποτελούσε εξαιρετικό στρατηγικό πλεονέκτημα για τους Βυζαντινούς, που έβλεπαν στη χρήση του το μέσον για την επικράτησή τους και την αποτροπή των επιτιθέμενων εχθρών.

 

Ένας τρόπος χρήσης αυτού του υπερόπλου ήταν η αποθήκευσή του σε μικρά βαζάκια, τα οποία χρησιμοποιούσαν ως χειροβομβίδες στις ναυμαχίες. Αυτός ο τρόπος ωστόσο απαιτούσε την προσέγγιση του εχθρού κάτι που ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο για τους Βυζαντινούς.

Για το λόγο αυτό τοποθετήθηκε στην πλώρη των πλοίων μια προτομή άγριου ζώου, συνήθως λιονταριού, μέσα από το στόμα του οποίου οι Βυζαντινοί εκσφενδόνιζαν το «υγρό πυρ».

Ο όλος μηχανισμός ήταν λίγο περίπλοκος. Δύο σωλήνες τοποθετούνταν στο κεφάλι του λιονταριού, ενώ το στόμα του έμενε πάντα ανοιχτό και η περιοχή του κρανίου ήταν κενή, ώστε να υπάρχει ο κατάλληλος χώρος αποθήκευσης για το «υγρό πυρ». Στο αμπάρι του πλοίου τοποθετούνταν ένα αεροστεγές καζάνι από το οποίο ξεπηδούσαν οι δύο σωλήνες που το συνέδεαν με το κεφάλι του λιονταριού.

Με μία αντλία που λειτουργούσε χειροκίνητα, το κεφάλι του λιονταριού γέμιζε αέρα. Με τη χρήση του ενός σωλήνα ο αέρας μεταφερόταν στο καζάνι. Η απότομη αλλαγή της ατμοσφαιρικής πίεσης στο καζάνι είχε ως αποτέλεσμα το «υγρό πυρ» να μεταφέρεται με δύναμη από τον άλλον σωλήνα, στο κούφιο κεφάλι του λιονταριού. Από εκεί το «υγρό πυρ» εκτοξευόταν με ορμή εναντίον του εχθρού και κατάκαιγε ό,τι βρισκόταν στο πέρασμα του.

Ο αέρας που βρισκόταν στο κεφάλι του λιονταριού ήταν απαραίτητος για την επιτυχή εκτόξευση του «υγρού πυρός». Έτσι αποτέλεσε κομβικής σημασίας για την πυροδότηση η έκφραση «πήρε το κεφάλι του αέρα» που δήλωνε ότι ήταν έτοιμος ο μηχανισμός εκτόξευσης.
Μετά την άλωση της Πόλης, όταν το υγρό πυρ» περιήλθε σε αχρηστία και ξεχάστηκε, η λέξη «κεφάλι» αντικαταστάθηκε με τη λέξη «μυαλό». Παραλλαγμένη έφτασε ως τις μέρες μας και έφτασε να σημαίνει κάτι το εντελώς διαφορετικό απ’ την αρχική της σημασία.

Οι βιολιτζήδες άλλαξαν, αλλά ο χαβάς μένει ο ίδιος

 

Το καλοκαίρι του 1841, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης - φημισμένος για τη μυστικοπάθεια του - μάθαινε τις αντιδράσεις του λαού για τον Όθωνα και τις κυβερνήσεις του, λόγω της κακής οικονομικής κατάστασης. Όπως λοιπόν μας παρέδωσε ο πλέον αξιόπιστος μάρτυρας, ο εγγονός του Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, γιος του Γενναίου, που έμεινε γνωστός με το ψευδώνυμο «Φαλέζ», ο Γέρος του Μοριά επισκέφτηκε τον βασιλιά και του επισήμανε ότι ήταν ανάγκη να αλλάξει κυβέρνηση και πολιτική πορεία.

Ο Όθων, μεταξύ άλλων, φαίνεται πως έδωσε βαρύτητα και στην επισήμανση του πολύπειρου Γέρου, όταν μετακαλούσε από το Λονδίνο τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο για να αναλάβει την πρωθυπουργία και το υπουργείο Εξωτερικών. Παραξενεύτηκε όμως γιατί ο Κολοκοτρώνης δεν παρουσιάστηκε, όπως συνήθιζε, για να τον ευχαριστήσει που άκουσε τη συμβουλή του. Έκανε λοιπόν παράπονα στον γιο του Γενναίο, ο οποίος με τη σειρά του έπεισε τον πατέρα του να πάνε στο Παλάτι. Τότε ο Όθων τον ρώτησε:

«Γέρο Κολοκοτρώνη, μου υποδείξατε να αλλάξω την κυβέρνησιν και το έπραξα, είσθε ευχαριστημένος;»

«Όχι, μεγαλειότατε», απάντησε σοβαρά ο Γέρος, «διότι οι βιολιτζήδες άλλαξαν, αλλ’ ο χαβάς μένει ο ίδιος. Ο σκοπός ήταν ν’ αλλάξει ο χαβάς!»

Ο βασιλιάς τού γύρισε την πλάτη και εξέφρασε πικρά παράπονα στον γιο του. Τότε ο Γενναίος απευθύνθηκε πάλι στον πατέρα του:

«Τι έκαμες, πατέρα, και δυσαρέστησες πικρά τον βασιλιά;»

«Σώπα», τον διέκοψε ο Γέρος θυμωμένος. «Σεις εκεί μες το κορίτο» - όπως έλεγαν τότε την Αυλή – «δεν βλέπετε ως τη μύτη σας. Και κάλλιο λόγια στο χωράφι, παρά μάγκανο στ’ αλώνι. Πέστε του βασιλιά ν’ αλλάξει δρόμο γιατί θα ξημερώσει…»

Ο Γενναίος Κολοκοτρώνης γύρισε στο Παλάτι προβληματισμένος. Για πολύ καιρό σκεφτόταν τις κουβέντες του πατέρα του, μέχρι που… ξημέρωσε η μεταβολή της 3ης Σεπτεμβρίου 1843!

 

Πηγή: «Μικρός Ρωμηός» από τον Ελευθέριο Γ. Σκιαδά

Πλήρωσε τα μαλλιά της κεφαλής του

Οι φόροι πριν από τον 19^ο  αιώνα ήταν τόσοι πολλοί στην Ελλάδα, ώστε, όσοι δεν είχαν να πληρώσουν, έβγαιναν στο βουνό. Ανάμεσα σ’ αυτούς τους φόρους, υπήρξε και ένας τον οποίον πλήρωναν όσοι είχαν μακριά μαλλιά!

Για τη φοβερή αυτή φορολογία, ο ιστορικός Χριστόφορος Άγγελος, γράφει τα εξής χαρακτηριστικά:

«Οι επιβληθέντες φόροι ήσαν αναρίθμητοι, αλλά και άνισοι. Εκτός της δεκάτης, του εγγείου και της διακατοχής των ιδιοκτησιών, εκάστη οικογένεια κατέβαλε χωριστά φόρον καπνού (εστίας), δασμόν γάμου, δούλου και δούλης, καταλυμάτων, επαρχιακών εξόδων, καφτανίων, καρφοπετάλλων καί άλλων εκτάκτων.

Ενώ δε ούτω βαρείς καθ’ εαυτούς ήσαν οι επιβληθέντες φόροι, έτι βαρυτέρους και αφορήτους καθίστα ο τρόπος της εισπράξεως και η δυναστεία των αποστελλομένων προς τούτο υπαλλήλων ή εκμισθωτών. Φόρος ωσαύτως ετίθετο επί των ραγιάδων (ραγιάς: υπόδουλος εκ της τουρκικής λέξεως “raya”) εκείνων οίτινες έτρεφον μακράν κόμην».

 

Από τον τελευταίο αυτόν φόρο, έμεινε παροιμιώδης η φράση «Πλήρωσε τα μαλλιά της κεφαλής του», την οποία λέμε σήμερα για κάτι που πληρώνουμε πολύ ακριβά.

«Καλλιόπη», η... τουαλέτα

 

Τον Ιούνιο του 1930, μετά από δουλειά τεσσάρων ετών, ο υπόγειος σιδηρόδρομος της Αθήνας έφτασε επιτέλους στην πλατεία Ομονοίας, το κεντρικότερο σημείο της Αθήνας απ’ όπου ξεκινούν ακτινωτά μεγάλες λεωφόροι και σημαντικές οδοί της Αθήνας, όπως οι οδοί Πανεπιστημίου, Σταδίου, Αγίου Κωνσταντίνου, 3ης Σεπτεμβρίου, Πειραιώς και Αθηνάς, ενώ λίγο ανατολικότερα της πλατείας διέρχονται οι οδοί Αιόλου και Πατησίων. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος εγκαινίασε τον σταθμό του υπόγειου σιδηρόδρομου παραδίδοντας στους Αθηναίους ένα ολοκληρωμένο έργο στην καρδιά της πόλης.

Το νέο έργο απαρτίζονταν από δύο ξεχωριστά επίπεδα: το επίπεδο της επιφάνειας όπου δέσποζε μια κυκλική πλατεία ευρωπαϊκών προδιαγραφών με μαρμάρινα κιγκλιδώματα στις εισόδους που οδηγούσαν στο δεύτερο επίπεδο, στον υπόγειο σιδηρόδρομο.

Το δεύτερο επίπεδο ωστόσο, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί, δημιούργησε εξαρχής την ανάγκη κατασκευής υπόγειου εξαερισμού. Για να καλυφθεί η οπή του εξαερισμού στην πλατεία τοποθετήθηκε ένας ψηλός τσιμεντένιος κίονας, σαν καμινάδα εργοστασίου, ο οποίος λειτουργούσε ως αεραγωγός και έφερε στην κορυφή του καπνοδόχο, η οποία έλυνε το πρόβλημα εξαερισμού του σταθμού. Ήταν όμως εξαιρετικά άσχημος και προκαλούσε τις ειρωνείες αλλά και την αγανάκτηση πολλών δημοτών της πόλης με αποτέλεσμα ένα χρόνο αργότερα ο τότε δήμαρχος Αθηναίων Σπύρος Μερκούρης, προκειμένου να διορθώσει κάπως το πρόβλημα, τοποθέτησε άλλους επτά κίονες συμμετρικά γύρω απ’ την πλατεία και στη βάση κάθε κίονα εξαερισμού το άγαλμα μίας από τις εννέα Μούσες της αρχαιότητας, προσδίδοντας στο συνολικό έργο εξαερισμού την προσωνυμία «Μούσες της Ομόνοιας».

Αν και οι Μούσες κατά τη μυθολογία ήταν εννέα, τα αγάλματα που τοποθετήθηκαν στην πλατεία ήταν οχτώ, όσοι και οι εξαερισμοί. Η Μούσα της οποίας δεν βρήκε χώρο τοποθέτησης το άγαλμά της ήταν η Καλλιόπη, η Μούσα της Επικής ποίησης. Ο Ησίοδος αναφέρει πως η Καλλιόπη ήταν η ευγενέστερη και η μεγαλύτερη απ’ τις υπόλοιπες Μούσες, κάτι που ουδόλως φάνηκε να συγκινεί τους υπευθύνους του έργου, οι οποίοι τοποθέτησαν τελικά το άγαλμα που περίσσευε στο υπόγειο του σιδηροδρόμου, δίπλα από τα δημόσια ουρητήρια, συνδέοντας με τον τρόπο αυτό το όνομα της Μούσας με τις τουαλέτες.

Έκτοτε, λόγω του μεγάλου όγκου των επισκεπτών του υπόγειου σιδηροδρόμου στην Ομόνοια και συνακόλουθα της συχνής χρήσης των τουαλετών, το όνομα της Καλλιόπης συνδέθηκε άρρηκτα στη λαϊκή μνήμη με τον ιδιαίτερο χώρο της καθημερινής μας ανάγκης.

Τα αγάλματα των εννέα Μουσών το 1936 επί δημαρχίας Κωνσταντίνου Κοτζιά και ύστερα από παράπονα πολλών δημοτών αφαιρέθηκαν και μερικά χρόνια αργότερα, επί δημαρχίας του στρατηγού Παυσανία Κατσώτα, μοιράστηκαν σε άλλους δήμους της χώρας, ενώ ένα απ’ αυτά καταστράφηκε. Από τα εναπομείναντα οχτώ αγάλματα τέσσερα δόθηκαν στο Δήμο Καρδίτσας, δύο στις Καρυές Λακωνίας και δύο στην Αμοργό.