.

.
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Μορφές Ορθόδοξης Βιοτής. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Μορφές Ορθόδοξης Βιοτής. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τετάρτη 18 Σεπτεμβρίου 2013

Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος: H Ευρώπη είναι «παναΐρι» που τελειώνει, και η Ανατολή «παναΐρι» που αρχινά

Της Αντιγόνης Σολομωνίδου Δρουσιώτου*
Η σπίθα που ξεκινά στη Συρία θα μας πάρει όλους επισημαίνει ο Μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος και τονίζει πως είμαστε μέσα στον προβολέα της ιστορίας λόγω Συρίας, όχι λόγω Κυπριακού, το οποίο θα ακολουθήσει ως επιγενόμενο ως διαπλεκόμενο συμφέρον, ως αρχαίο πρόβλημα, το οποίο με τη ροή των γεγονότων θα βρει τη διέξοδο του. Όπως λέει όποιος ερμηνεύει το κυπριακό πρόβλημα και την κυπριακή κοινωνία με όρους του 2004 είναι λανθασμένος και ξεπερασμένος. Οι Τουρκοκύπριοι έχουν αντιληφθεί αυτή την αλλαγή ενώ οι Ελληνοκύπριοι όχι. Ο ίδιος απλώς βλέπει και ερμηνεύει τα σημεία των καιρών, ό,τι κάνει σε σχέση με τις εκκλησίες του και τις εικόνες του πρέπει να έχει τη δυναμική της επιστροφής στον χρόνο, είτε εγγύτερα είτε στο απώτερο μέλλον. Αν έμαθες να εργάζεσαι ορθόδοξα, τότε οικοδομείς ένα μέλλον χριστιανικό γι’ αυτό τον τόπο, όπου χωρούν όλοι, λέει. Αναφερόμενος στους Τουρκοκύπριους δηλώνει πως αισθάνονται βαθύτατα κατεχόμενοι από τον τουρκικό στρατό.

-Για τρίτη φορά λειτουργήθηκε φέτος στον Άγιο Μάμα η θαυματουργή εικόνα του Χρυσοσώτηρος. Πώς την ανακαλύψατε;
-Όχι, είναι η τρίτη φορά που λειτουργήθηκε. Πριν από 4 περίπου χρόνια είχα μάθει ότι σε ένα από τα κελιά του Αγίου Μάμαντος υπάρχουν εικόνες. Νόμισα ότι ήταν από την περιοχή Μόρφου και περίμενα την στιγμή να τις ελευθερώσω, δηλαδή να εξέλθουν από το κελί και να συντηρηθούν. Μου δόθηκε η ευκαιρία όταν ο τότε πρέσβης της Αμερικής ήθελε να πάμε να δούμε τα έργα συντήρησης που γινόντουσαν στον Άγιο Μάμα και στη Βασιλική του Αγίου Αυξιβίου στους Σόλους. Είναι τα δύο μνημεία που καταφέραμε να συντηρήσουμε μέσω αμερικανικών ιδρυμάτων, όπου έγιναν έργα ύψους ενάμισι εκατομμυρίων δολαρίων. Όταν ο πρέσβης με είδε λυπημένο με ρώτησε το γιατί. Του απάντησα ότι έχουμε άλλες 500 εκκλησίες που είναι έτοιμες να καταρρεύσουν. Μου απάντησε ότι από κάπου αρχίζουμε. Τότε του είπα ότι δεν έχουμε μόνο πρόσωπα αγνοουμένων να αναζητούμε, αλλά και αγνοούμενες εικόνες, όπως αυτές στο κελί πίσω από το ναό του Αγίου Μάμαντος. Ζήτησε να ανοίξει το κελί και άρχισαν να βγαίνουν εικόνες από μέσα.

-Εκεί ήταν ο Χρυσοσώτηρας της Ακανθούς;
-Ναι, με μεγάλο ρίγος είδα την πιο θαυματουργή εικόνα του Χριστού σε ολόκληρη την Κύπρο. Κάλεσα δικό μου άνθρωπο, φωτογράφησε όλες τις εικόνες και μέσα σε μια νύχτα περάστηκαν από τους Ιταλούς συντηρητές που συντηρούσαν την Αγία Τράπεζα του Αγίου Μάμαντος με ένα ειδικό φάρμακο για να αντέξουν τα επόμενα χρόνια και ξανακλειδώθηκαν. Στην συνέχεια οι εικόνες του Χρυσοσώτηρος και μια επιχρυσωμένη της Παναγίας της Ακανθούς εκδόθηκαν σε ένα αγγλόφωνο βιβλίο που έβγαλαν οι Ιταλοί συντηρητές. Παρέδωσα το βιβλίο στο Δήμαρχο Ακανθούς, κ. Σαββίδη για να χειριστεί το θέμα. Πάλι μέσω της αμερικανικής πρεσβείας και με κάποιους Τουρκοκύπριους κατορθώσαμε να εξέλθει η εικόνα του Χρυσοσώτηρος και να τοποθετηθεί στον ναό του Αγίου Μάμαντος στη Μόρφου. Απαίτησα κάθε χρονιά όταν θα γιορτάζει ο Άγιος η εικόνα να κατεβαίνει από τον τοίχο και να μπαίνει στο κέντρο του ναού και να λιτανεύεται.

-Γιατί δεν θέλετε να τις φέρετε στις ελεύθερες περιοχές;
-Διότι θα γυρίσουμε, δεν έχουμε εγκαταλείψει την πίστη της επιστροφής. Ούτε Παφίτες είμαστε ούτε Λεμεσιανοί.

-Εννοείτε με λύση του Κυπριακού;
-Εμείς πιστεύουμε θα γυρίσουμε, γιατί πιστεύουμε στα θαύματα.

-Κοντεύει η ώρα της επιστροφής ή πάλι με χρόνια και καιρούς πάλι δικά μας θα είναι;
-Δεν έχουμε τη χαζομάρα να ορίζουμε χρόνους και καιρούς, απλά βλέπουμε και ερμηνεύουμε τα σημεία των καιρών, ό,τι κάνουμε σε σχέση με τις εκκλησίες και τις εικόνες μας πρέπει να έχει τη δυναμική της επιστροφής στο χρόνο, είτε εγγύτερα είτε απώτερο. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κινούμαστε.

-Η παρουσία του Αμερικανού πρέσβη στη λειτουργία του Αγίου Μάμα έστειλε κάποια μηνύματα;
-Όλοι οι πρέσβεις των ΗΠΑ από τον καιρό που έγινε η πρώτη λειτουργία το 2004 μέχρι σήμερα είναι παρόντες. Έχουν βοηθήσει στο να γίνεται αυτή η λειτουργία όταν άλλοι λιθοβολούσαν, ακόμα και εκ των χριστιανών ορθοδόξων δεν είχαν καταλάβει τι σημαίνει τελώ θεία λειτουργία στα κατεχόμενα.

-Ακόμα και οι εν Χριστώ Αδελφοί;
-Βεβαίως, δεν είχαν καταλάβει. Όταν κάνεις μια λειτουργία σε οποιανδήποτε εκκλησία στην κατεχόμενη Κύπρο σημαίνει ότι αυτός ο τόπος είχε χριστιανικό παρελθόν και έχει χριστιανικό παρόν και μέλλον. Το ζήτημα είναι αν επιμένεις και αν έχεις μάθει η πρώτη σου ελπίδα να είναι ο Θεός και όχι τα χρήματα και οι πολιτικές σου διασυνδέσεις, η Ευρώπη, το ΝΑΤΟ, η Αμερική, η Ρωσία, αν έμαθες να εργάζεσαι ορθόδοξα, τότε οικοδομείς ένα μέλλον χριστιανικό γι’ αυτό τον τόπο, όπου χωρούν όλοι. Εμείς έτσι εργαζόμαστε, έτσι μας έμαθε ο Οικουμενικός Πατριάρχης. Ο σημερινός Αμερικανός πρέσβης τυγχάνει να είναι ορθόδοξος και το επέλεξε μέσα από την Ελληνοαμερικανίδα σύζυγό του. Αυτός ήταν κι ο λόγος που του ζητήσαμε να πει το «Πάτερ ημών» και αυτό έδωσε μια περισσότερη αίσθηση συμμετοχής στα τελούμενα. Ένας Τουρκοκύπριος αρχαιολόγος που φυλάει τα ψηφιδωτά του Αγίου Αυξιβίου στους Σόλους αποκαλεί τη λειτουργία στον Άγιο Μάμα κάθε χρόνο «εορτή της ειρήνης της Μόρφου». Έτσι μπήκε στη συλλογική συνείδηση των Τουρκοκυπρίων.

-Πηγαίνετε συχνά στα κατεχόμενα από το 2003. Πώς είναι σήμερα μετά από δέκα χρόνια;
-Έχουν αλλάξει τα πράγματα, όποιος ερμηνεύει το κυπριακό πρόβλημα και την κυπριακή κοινωνία με όρους του 2004 είναι λανθασμένος και ξεπερασμένος. Οι Τουρκοκύπριοι έχουν αντιληφθεί αυτή την αλλαγή ενώ οι Ελληνοκύπριοι όχι. Έχουν μια καθυστέρηση στην πολιτική τους αντίληψη, ακόμη και οι Ελληνοκύπριοι πολιτικοί.

-Ακόμη και ο Πρόεδρος Αναστασιάδης;
-Όχι, ο Νίκος Αναστασιάδης ήταν πρωθύστερος της εποχής του τότε, τώρα δεν ξέρω, θα δείξει.

-Μειώθηκαν οι Τουρκοκύπριοι τα δέκα αυτά χρόνια;
-Ναι και μειώθηκε η ελπίδα τους για επανένωση του νησιού. Αισθάνονται βαθύτατα κατεχόμενοι από τον τουρκικό στρατό, περισσότερο από ότι αισθανόντουσαν το 2003. Η συντριπτική πλειοψηφία των Τουρκοκυπρίων αν δεν έχει φύγει στο εξωτερικό αισθάνεται ότι αυτό που πέτυχε η Τουρκία μετά το 2004, πέραν της απενοχοποίησης της είναι και η τουρκοποίηση ολόκληρης της κατεχόμενης Κύπρου, όχι μόνο των περιοχών που δεν είναι προς επιστροφή, όπως νομίζουν μερικοί. Αν πας στο γειτονικό Αργάκι, δέκα λεπτά δρόμος από τον Αστρομερίτη, θα δεις ένα μιναρέ που πριν από τρεις μήνες δεν υπήρχε.

-Είναι η προσπάθεια της Τουρκίας για εξισλαμισμό των Τουρκοκυπρίων;
-Μάλιστα, υπάρχει μεγάλη πίεση τώρα στην τουρκοκυπριακή κοινότητα να ισλαμοποιηθεί. Αρνείται βέβαια με κορυφαίους τους δασκάλους και τους καθηγητές. Μιλώ μαζί τους όχι για πολιτικά θέματα διότι κουράστηκαν να μιλούν για το Κυπριακό, τι να πεις για μια σκοτωμένη ελπίδα. Ένα πολύ σημαίνων πρόσωπο της τουρκοκυπριακής κοινωνίας, σοφός και πονεμένος, μου είπε να μεταφέρω στους δικούς μας ότι οι Τούρκοι πρώτα θα κάνουν Τούρκους τους Τουρκοκύπριους και μετά θα τους δώσουμε μια αφορμή ή θα την φτιάξουν μόνοι τους και θα επιχειρήσουν να τουρκοποιήσουν όλη την Κύπρο. Κι αυτό που λέει ο άνθρωπος αυτός που φαίνεται ως εφιάλτης, τώρα το βλέπω να εφαρμόζεται επί του εδάφους.

-Υπάρχει ελπίδα;
-Ναι, στο ότι αυξήθηκε το μίσος των Τουρκοκυπρίων σε ό,τι είναι ισλαμικό και τουρκογενές και λυπούμαι που λέω ότι το μίσος είναι ελπίδα. Σου λένε ότι δεν είμαστε πια οι άνθρωποι της Κύπρου όπως πριν μερικά χρόνια.

-Αυτό τι σημαίνει;
-Αν τα πράγματα εξελιχθούν όπως δείχνουν τα σημεία των καιρών με τον πόλεμο στη Συρία, αν επεκταθεί και όπως είπε ένας Ιρανός αξιωματούχος ανοίξουν την πόρτα του φρενοκομείου για όλη την Ανατολή όχι μόνο της Μέσης Ανατολής, πολλοί κρυφοί άνεμοι θα βγουν στην ατμόσφαιρα και μέσα στους κρυφούς ανέμους θα έχει το μερτικό της και η Κύπρος. Τι θα γίνει αν υποθετικά υποχρεωθεί η Τουρκία να αποσύρει το στράτευμα της από την Κύπρο για στρατιωτικούς λόγους που θα έχει στη χώρα της; Σκεφτήκαμε αυτό το ενδεχόμενο;

-Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί ότι η υπερδύναμη Τουρκία θα μείνει χωρίς στρατό και θα αναγκαστεί να τον αποσύρει από την Κύπρο.
-Αυτό είναι μια λανθασμένη προσέγγιση. Όταν το είπα σε ένα πολιτικό πριν τέσσερα χρόνια μου απάντησε ότι με είχε για πιο έξυπνο! Υπάρχουν πολλές προφητείες Κυπρίων και ξένων ανθρώπων του Θεού γι αυτά.

-Ότι θα γίνει μια γενικευμένη σύρραξη, η Ελλάδα θα χάσει έδαφος και μετά θα αρχίσει η πτώση της Τουρκίας;
-Όλα αυτά υπάρχουν, αλλά και να μην τα βλέπεις σήμερα μέσα από τον εσχατολογικό προφητικό οφθαλμό, πρέπει να αναλύεις τα πράγματα στη βάση των πολιτικών δεδομένων που είναι σε εξέλιξη αυτή την ώρα που μιλούμε, διότι θα είναι πολύ δυναμικά αυτό το φθινόπωρο. Πρέπει να παρακολουθείς την κίνηση των λαών και το διαδίκτυο σου δίνει αυτή τη δυνατότητα. Πρέπει να μάθουμε επίσης να ερμηνεύουμε τους λαούς και κυρίως της Ανατολής που είναι οι πρωταγωνιστές. Δεν είναι η Ευρώπη που πρωταγωνιστεί, αυτό είναι το λάθος των Κυπρίων πολιτικών, ερμηνεύουν τα πράγματα ευρωκεντρικά.

-Ανήκουμε στην Ευρώπη.
-Ναι, αλλά μπήκαμε την ώρα που η Ευρώπη είναι «παναΐρι» που τελειώνει, και η Ανατολή «παναΐρι» που αρχινά. Εγώ είμαι έντονα ανατολικός άνθρωπος και το ιδίωμα μας είναι ότι καταλαβαίνουμε τον κόσμο καρδιακά όχι εγκεφαλικά όπως η Δυτική Ευρώπη. Το μέλλον δεν είναι η Ευρώπη, εμείς μπήκαμε σε μια Ένωση η οποία έχει σπουδαίο παρελθόν και μικρό μέλλον.

-Εκτιμάτε ότι θα διαλυθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση;
-Βέβαια, αυτοί που την συνέθεσαν, οι ίδιοι την αποσυνθέτουν, οι Γερμανοί, οι Γάλλοι και μονίμως την υποσκάπτουν οι Άγγλοι, οι οποίοι ουδέποτε αισθάνθηκαν Ευρωπαίοι. Στον τρόπο ερμηνείας του γίγνεσθαι πρέπει να λαμβάνουμε πολύ σοβαρά υπόψη τις θρησκευτικές και πνευματικές καταβολές των λαών. Αυτό δεν το κάνουν οι Κύπριοι πολιτικοί.

-Πώς μπορεί να γίνει η συνύπαρξη Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων;
-Μα μην επιμένεις σε αυτά, είναι ξεπερασμένα, η συνύπαρξη θα γίνει αλλά κάτω από άλλους όρους που θα μας υποχρεώσουν τα εμπόλεμα γεγονότα.

-Το φυσικό αέριο θα πέσει στο βωμό του πολέμου;
-Δεν ασχολούμαι με το φυσικό αέριο. Η σπίθα που ξεκινά στην Συρία θα μας πάρει όλους. Όλα τα παράλια από Πάφο μέχρι το κατεχόμενο Μπογάζι βρίσκονται απέναντι από τα συριακά παράλια, με αντίστοιχα τοπωνύμια, με κοινούς Αγίους, με παράλληλες παραδόσεις, δεν μπορούμε να ερμηνεύουμε την Κύπρο ως να είμαστε δίπλα από τη Γαλλία. Διάβασε το ποίημα του Καβάφη «επάνοδος» και θα καταλάβεις. Μιλά για τις αγαπημένες θάλασσες της Συρίας, της Κύπρου είναι πολύ πιο σημαντικό που ανήκουμε σε αυτές τις θάλασσες παρά στη Βαλτική.

-Η Τουρκία σήμερα;
-Ήδη φάνηκαν οι διαλυτικές δυνάμεις που την συγκροτούν από τα οθωμανικά χρόνια. Δεν είναι τυχαίο που ο Νταβούτογλου προσπάθησε να επιστρέψει την Τουρκία στο οθωμανικό της ένδοξο παρελθόν και απέτυχε. Δεν αποκλείεται μέσα από μια τραγική εξέλιξη να ανακαλύψουν το πιο μακρινό τους παρελθόν, το Βυζαντινό και το αίμα τους το βυζαντινό, αν όχι όλοι μια μεγάλη μερίδα. Τώρα είναι όλα ανοικτά. Περίμενες ποτέ οι Κούρδοι να είναι έτοιμοι να κάνουν κράτος; Είχαμε ένα γέρο σοφό και προσευχόμενο στο χωριό μας όταν ήμουν δώδεκα χρονών και μας έλεγε «αχ παιδιά μου θα γίνετε πρόσφυγες, Τούρκοι θα κατοικήσουν στο χωριό μας, πολλοί θα πεθάνουν με τον πόθο της επιστροφής, όταν όμως ακούσετε ότι μια καινούργια χώρα ιδρύθηκε στην Τουρκία που θα λέγετε Κουρδία θα επιστρέψετε όλοι πίσω, χωρίς πόλεμο». Διαβάστε το βιβλίο του Χατζηφλουρέντζου, ένας σύγχρονος προφήτης, κοιμήθηκε το ’69, όλα αυτά που συνέβηκαν και συμβαίνουν τα προφήτευσε.

-Η Εκκλησία πιστεύει σε προφήτες;
-Το προφητικό χάρισμα στην Εκκλησία δεν έπαψε να υπάρχει. Το χάρισμα αυτό όχι ως αποκάλυψη αληθειών της πίστεως που δεν φανερώθηκαν από τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό, και δεν περιλαμβάνονται γενικότερα στην Αγία Γραφή, αλλά ως ερμηνεία και διασάφηση του θελήματος του Θεού και ως προόραση των μελλόντων υπήρχε τόσο στην Παλαιά Διαθήκη, υπάρχει και στον καιρό της χάριτος και θα υπάρχει μέχρι συντελείας των αιώνων.

-Η Εκκλησία είναι έτοιμη να οδηγήσει το λαό σε επανάσταση αν δει ότι οι ιθύνοντες τον οδηγούν στην πείνα.
-Ο Αρχιεπίσκοπος είναι ένα μέρος της Εκκλησίας και καμία κεφαλή δεν μπορεί να σταθεί χωρίς το σώμα. Οι Κύπριοι δεν είναι για επαναστάσεις αλλά για να ζουν την Ανάσταση. Όταν πεινάσουν, πρέπει να συνεχίσουμε να τους φροντίζουμε όπως όλοι το κάνουμε, όπως και ο Αρχιεπίσκοπος. Αυτό θέλει ο λαός μας για να μπορέσει να αντέξει τα πιο δύσκολα από την πείνα και τα πιο δύσκολα από την χρηματιστηριακή μας διάλυση που κορυφώθηκε με το κούρεμα και την επιβολή στην ευρωπαϊκή Κυπριακή Δημοκρατία της «ευρωκρατίας» και στο κατεχόμενο μέρος μιας δεύτερης τουρκοκρατίας. Είναι δυνατόν να έχει τέτοιο πρόβλημα η Συρία και αύριο άλλες χώρες και οι Κύπριοι να σκέφτονται το κούρεμα που υπέστηκαν το Μάρτιο; Θα μας ξεπεράσουν τα γεγονότα της γειτονιάς μας που θα είναι τόσο τεράστια ώστε όλα αυτά θα φαίνονται φλυαρίες και γκρίνιες κάποιων πλουσίων που πτώχευσαν. Η Εκκλησία λέει «έχει ο Θεός», αυτό πίστευαν οι παλιοί Κύπριοι και έβρισκαν μπροστά τους ένα Θεό να φροντίζει γι αυτούς.

-Αυτό το ξεχάσαμε;
-Ναι, γι αυτό γίνεται τώρα μεγάλη εγχείρηση σε όλους μας. Οι πολιτικοί κρίθηκαν και απέτυχαν, τώρα η σειρά των ιερωμένων. Αν ο λόγος μας θα είναι αποκλειστικά οικονομικός και δεν βοηθήσουμε το λαό να κάνει αυτοκριτική, να έχει επίγνωση πώς φτάσαμε σε αυτά τα μεγάλα προβλήματα, πως συμβάλαμε εμείς με τη χλιδή και την πολυτέλειά μας, με την στενότητα της καρδιάς μας να αντιληφθούμε ότι και στον καιρό της μεγάλης πολυτέλειας υπήρχαν άνθρωποι που ήθελαν περισσότερη βοήθεια, τότε θα αποτύχουμε. Οι Κύπριοι γίνονται σήμερα πιο σπλαχνικοί, βγήκε μέσα τους η ανάμνηση των δυσκολιών του ’74 και προσπαθούν να μεταδώσουν την ελπίδα του «έχει ο Θεός», στα παιδιά του fast food. Αυξάνεται συνεχώς ο κόσμος που εκκλησιάζεται, εξομολογείται, κουράζονται να ακούν πολιτικές και οικονομικές αναλύσεις. Οι Κύπριοι είναι έτοιμοι να ακούσουν τη γλώσσα της μετανοίας, οι Ελλαδίτες ακόμα δυσκολεύονται. Ανάσταση θέλει ο Κύπριος, όχι επανάσταση.

-Τα συζητάτε αυτά μέσα στην Ιερά Σύνοδο;
-Ναι, το κλίμα μέσα στην Ιερά Σύνοδο είναι πάρα πολύ καλό και το πέτυχε ο νυν Αρχιεπίσκοπος που του κάνετε κριτική πολλές φορές για την απουσία πνευματικού λόγου. Μέσα στην Σύνοδο κατόρθωσε να υπάρχει ισότητα στην εκφορά του λόγου, των απόψεων, να υπάρχει δικαίωμα διαφωνίας. Εγώ είμαι ευχαριστημένος με τον τρόπο που λειτουργεί η Ιερά Σύνοδος. Οι δυο ευπορότεροι φορείς της Εκκλησίας, η Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου και η Μονή Κύκκου έχουν τεράστιο οικονομικό πρόβλημα. Αυτό δεν σας κάνει εντύπωση; Ο Αρχιεπίσκοπος εκφράζει μια αγωνία. Ο λαός πένεται αυτή την στιγμή, εμείς όμως που καλούμαστε να βοηθήσουμε αυτό το λαό έχουμε πληγεί οικονομικά. Τι πέτυχε η «ευρωκρατία» στην Κύπρο; Να αποδυναμώσει οικονομικά την Εκκλησία που ήταν πάντοτε το στήριγμα του λαού. Αυτό λίγοι το έχουν αντιληφθεί.

-Αυτό τι κρύβει;
-Δεν είναι την λύση του Κυπριακού, όπως λένε πολλοί, την οποία θα δεχτούμε επειδή μας γονάτισαν οικονομικά. Επιμένουμε να ερμηνεύουμε τα γεγονότα με τη λογική του 2004. Οι Τούρκοι δεν έχουν προτεραιότητα το Κυπριακό, η έγνοια τους αυτή την στιγμή είναι το κουρδικό και το συριακό και τι θα γίνει με τις πολλές θρησκευτικές κοινότητες που ζουν μέσα σε αυτή την τεράστια χώρα, με ένα στρατό που έχει αποδυναμωθεί και ένα Ισλάμ που δεν αποδέχονται όπως φάνηκε στην πλατεία Ταξίμ. Αυτές είναι οι προτεραιότητες της Τουρκίας. Το Κυπριακό είναι μια παρονυχίδα που αν συγκλίνουν κάποια πράγματα και δουν ότι έχουν μεγάλο συμφέρον, τότε θα προχωρήσουν. Θα συνομιλούν, αυτά είναι επικοινωνιακή πολιτική όλων. Τώρα πρέπει να καταλάβουμε ότι η ιστορία από καιρού εις καιρό στρέφει τον προβολέα της σε μια διαφορετική περιοχή, εμείς είμαστε μέσα στο προβολέα της ιστορίας λόγω Συρίας, όχι λόγω Κυπριακού. Το Κυπριακό θα ακολουθήσει ως επιγενόμενο, ως διαπλεκόμενο συμφέρον, ως αρχαίο πρόβλημα, το οποίο με τη ροή των γεγονότων θα βρει τη διέξοδό του. Δεν συνέβηκε όπως νομίζουμε για τα αέρια μας, για την οικονομική μας αθλιότητα, για την τεράστια μανία κατά της Εκκλησίας από την παγκοσμιοποιημένη νέα τάξη πραγμάτων την οποία ο Ομπάμα εκφράζει τέλεια και την υπηρετεί και η Μέρκελ και οι μεγάλες χώρες της Ευρώπης.

-Βγαίνουν οι αριστερές σας καταβολές;
-Όχι δεν είναι αριστερές καταβολές αυτές, είναι η ερμηνεία των πραγμάτων του μέλλοντος. Εγώ προέρχομαι από εκκλησιαστική οικογένεια και πιστεύω στο Θεό, δεν μπήκα από λάθος μέσα στην Εκκλησία, και η Εκκλησία μου έμαθε να ερμηνεύω τα πράγματα θεολογικά και πνευματικά. Πιστεύω στον πνευματικό νόμο, ό,τι κάνεις βρίσκεις. Κι είναι εμφανές ότι κάποιοι εδώ και χρόνια κατεργάζονται τη νέα εποχή και την παγκοσμιοποίηση, θέλοντας να υποτάξουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον ιστορικών λαών κάτω από μια παγκόσμια εξουσία, αλλά όλοι αυτοί έχουν πέσει έξω γιατί νόμισαν ότι οι άνθρωποι της πίστης είναι οριστικό παρελθόν! Αντιθέτως, οι άνθρωποι της πίστης είναι παρόντες και σκεπάζουν με την προσευχή τους όλο τον κόσμο, ανεξαρτήτως φυλής, θρησκείας και χρώματος.

-Τι αποκομίσατε από τις συχνές επισκέψεις σας στα κατεχόμενα;
-Όχι μόνο να γνωρίσω τους Τουρκοκύπριους και την κατοχή, αλλά να γνωρίσω τους τόπους, τα προσκυνήματα, την ιστορία μας. Αυτά τα οδοιπορικά με βοήθησαν σε μεγάλο βάθος να κατανοήσω ολόκληρη την Κύπρο. Κατάλαβα ότι η Κύπρος μόνη της δεν υπάρχει, έπρεπε να γνωρίσω τη γειτονιά της, έτσι πήγα στην Τουρκία, Κωνσταντινούπολη, Συρία, Λίβανο, Παλαιστίνη και κατάλαβα καλύτερα την Κύπρο. Με κάλεσε πρόσφατα η Διευθύντρια του Λεβέντιου Μουσείου να δω τον κόσμο της Κύπρου του Διαμαντή. Οι μελλοντικοί Κύπριοι θα βλέπουν τους πίνακες του Διαμαντή για να μαθαίνουν από πού προήλθαν οι μοντέρνοι Κύπριοι, από ποιους ανθρώπους πήραν την ορθοδοξία και τον ελληνισμό, αυτή την ποιότητα που είναι τελείως ξεχωριστή. Αυτός ο πίνακας του Διαμαντή το εκφράζει.

*Συνέντευξη του Μητροπολίτου Μόρφου κ. Νεοφύτου στην εφ. Φιλελεύθερος, Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου, 2013 

Παρασκευή 29 Απριλίου 2011

Ανάσταση


«Μερικοί θέλουν να πάνε στην Ανάσταση χωρίς να περάσουν από τον Γολγοθά». Δεν ξέρω γιατί βρίσκω τόσο παρηγορητικό τον Ταρκόφσκι και τη Γαβριηλία.

Ειδικά φέτος το Πάσχα. Ενδεχομένως για την υπόσχεση της Ανάστασης. Και επειδή το είχε πει ο Oτο ο ταχυδρόμος τόσο σοφά και ταπεινά στη «Θυσία»: «το περιττό είναι αμαρτία».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ

Και επειδή θα το διαπιστώσει με κόστος στη συνέχεια ο Καθηγητής: «ολόκληρος ο πολιτισμός μας είναι κτισμένος στο περιττό».

Τολμώντας και επιτυγχάνοντας, σαν τον Ρώσο δημιουργό του, την υπέρτατη θυσία. «Ο Θεός όταν θέλει να βοηθήσει κάποιον, κι από πέτρες δημιουργεί "παιδιά του Αβραάμ", επιμένει επαληθεύοντάς το με την ίδια της τη ζωή η Γαβριηλία.

Από την Κωνσταντινούπολη στην Αγγλία, στη Γαλλία, στην Ινδία, στην Αίγυπτο και στα Πατήσια μετά, με γεμάτη καρδιά κι ένα διαρκές ναι στη διάθεση, δίχως ούτε μια δραχμή στην τσέπη.

«Κάθε τόπος μπορεί να γίνει τόπος Ανάστασης», είναι θέμα οπτικής. Κι υπήρξαν άνθρωποι, υπάρχουν, γιατί όχι;, οι οποίοι ζουν μόνιμα στη Χαρά της Ανάστασης. Ας θυμηθούμε το παιδί στην ταρκοφσκική «Θυσία» πως αξιώνεται να δει ανθισμένο το ξερό κλαδί.

Διότι η όντως ζωή δεν είναι μονάχα απλή αριθμητική.


elgika@pegasus.gr

Τρίτη 8 Μαρτίου 2011

Προσκυνητής στη μακρινή Αλάσκα στα μέρη που περπάτησε ο Αγ.Γερμανός της Αλάσκας

Φτάνοντας στην άκρη του κόσμου,σ'ένα μέρος ειδωλολατρικό,στα πλαίσια μιας ορθόδοξης αποστολής η οποία είχε ξεκινήσει από τη Μονή Βαλαάμ το 1764 προς την Αλάσκα-γη ρωσική τότε-ο Άγιος Γερμανός έφερε μαζί του δυό πράγματα:Την ευχή του Ιησού και ένα αντίγραφο της Φιλοκαλίας στα σλαβονικά μεταφρασμένη από τον Άγ.Παίσιο Βελιτσικόφσκυ στη Μονή Νεάμτς.Εξ'άλλου μια τοιχογραφία στο εκκλησάκι του που βρίσκεται στο νησί Σπρούς γράφει:«The repose of Saint Herman on the day of his beloved St.Paisius»(Ο Άγιος Γερμανός εκοιμήθη την ημέρα που τιμούμε τη μνήμη του αγαπητού του Αγ.Παισίου
18 Φεβρουαρίου 2009
Στα παγωμένα νερά του Ειρηνικού Ωκεανού,πάνω σε μια μηχανοκίνητη βάρκα,κατευθυνόμαστε προς το νησί Σπρούς,αναζητώντας τα μέρη όπου έζησε ο Άγ.Γερμανός της Αλάσκας,ο πρώτος ορθόδοξος άγιος της Αμερικής.Όταν οι μοναχοί της Μονής Πλάτινα της Καλιφόρνιας άκουσαν ότι θέλουμε να πάμε στην Αλάσκα αυτήν την περίοδο(ήταν Φεβρουάριος)γέλασαν συγκαβατικά.:''Να ξέρετε ότι και το καλοκαίρι μπορείς να μείνεις αποκλεισμένος στο νησί Κόντιακ για μία εβδομάδα,μέχρι να γίνει κατάλληλος ο καιρός για να ταξιδέψεις μέχρι το νησί του Αγ.Γερμανού!Ο ωκεανός δεν σε δέχεται οποτεδήποτε...Ας γίνει όμως το θέλημα του Αγ.Γερμανού!''Έτσι μας είπαν αργότερα και οι νεαροί ορθόδοξοι αμερικανοί μοναχοί,οι οποίοι βρίσκονται απομονωμένοι στον Ειρηνικό Ωκεανό όπως κάποτε οι πρώτοι μοναχοί στην έρημο της Αιγύπτου ή ο Άγ.Νείλος Σόρσκυ στην απεραντοσύνη της τούνδρας της Βόρειας Ρωσίας
Τόσο η σκήτη στο νησί Νίλους(όπου μονάζουν τέσσερις μοναχές,όσο και η σκήτη του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο νησί Σπρούς(όπου μονάζουν τρεις μοναχοί)είναι μετόχια του μοναστηριού του Αγ.Γερμανού που βρίσκεται στην Πλάτινα της Καλιφόρνια.
17 Φεβρουαρίου 2009
Έφτασα με το φέρυ-μπώτ στο νησί Κόντιακ στο Saint Paul Harbour.Η πρώτη μας στάση ήταν στην πρωτεύουσα του νησιού στο Monk's Rock Cafe,το καφενείο της Ακαδημίας του Αγ.Ιννοκεντίου,στο οποίο απασχολούνται νεαροί ορθόδοξοι αμερικάνοι.Αγόρασα όσες εικόνες του Αγ.Γερμανού βρήκα.Καμία δεν υπήρχε δυο φορές επειδή κανείς δεν περίμενε να έρθουν προσκυνητές τέτοια εποχή,έτσι δεν είχαν κάνει νέες παραγγελίες.Συνήθως οι προσκυνητές φτάνουν στηνΑλάσκα από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο,όπως και όλοι οι τουρίστες.
Το απόγευμα έκανα την πρώτη απόπειρα να περάσουμε με μια μηχανοκίνητη βάρκα στο νησί Σπρούς.Αν και τα νερά φαινομενικά ήταν ήρεμα,βγαίνοντας στα ανοιχτά η θάλασσα άρχισε να φουρτουνιάζει,έτσι αναγκαστήκαμε να επιστρέψουμε.Παγωμένη και απογοητευμένη,ρώτησα τον π.Μαρτύριο που με συνόδευε:«Εξαιτίας των αμαρτιών μας δεν φτάσαμε άραγε σήμερα στο νησί του Άγ.Γερμανού»;...Χαμογέλασε με την ερώτησή μου...Όλοι οι άνθρωποι της θάλασσας ξέρουν ότι ο καιρός είναι απρόβλεπτος...Μου απάντησε:«Ήταν μια μικρή περιπέτεια στην Αλάσκα.Εαν αύριο εσείς φτάσετε στον προορισμό σας και εγώ όχι(θα έφευγε το πρωί προς την Πλάτινα)αυτό σημαίνει ότι φταίνε οι δικές μου αμαρτίες;!
 
Το λείψανο του Αγ΄Γερμανού της Αλάσκας
Για να με παρηγορήσει τηλεφώνησε στον καθεδρικό Ναό της Αναστάσεως του Κόντιακ,γαι να πάμε να προσκυνήσουμε τα λείψανα του Αγ.Γερμανού της Αλάσκας.Μέχρι να φτάσουμε από το λιμάνι στην εκκλησία,ο πατέρας Ιννοκέντιος-ένας νεαρός και πράος ιερέας-ήδη μας περίμενε καθαρίζοντας νοικοκυρεμένα την είσοδο από το χιόνι.Κοιτάζοντας τον με πόσην ευλάβεια ανοίγει την λάρνακα του Αγ.Γερμανου,κατάλαβα τι σημαίνει να αγαπάς με όλη σου την ψυχή εκείνον που είναι προστάτης σου κάθε λεπτό της ζωής σου!Ο π.Ιννοκέντιος αρνήθηκε να πάρει διαβατήριο και έτσι μια ολόκληρη ζωή θα μείνει κοντά στον αγαπημένο του Άγ.Γερμανό!Στην εκκλησία αυτή υπάρχει και η εικόνα της Παναγίας,στην οποία προσευχόνταν ο Άγ.Γερμανός Την επόμενη ημέρα το πρωί,κάναμε νέα απόπειρα για να διασχίσουμε τα 18χλμ που μας χώριζαν από το απομονωμένο νησί του Πεύκου,εκεί όπου αποτραβήχθηκε ο Άγ.Γερμανός μαζί με τα παιδιά των Αλεουτίων τα οποία είχε βαπτίσει και πάρει υπό την προστασία του μετά τον θάνατο των γονέων τους από επιδημία.Αυτήν τη φορά τα νερά του Ειρηνικού ήταν ήρεμα...Κοντά στο νησί Sprouce ξεπροβάλει ξαφνικά ο μυτερός Monk's Rock(ο βράχος του μοναχού)Στο νερό πλέουν πολλά φύκια,ενώ ένα ελάφι ξεπροβάλει μέσα από τα δέντρα κοντά στο ξύλινο εκκλησάκι το οποίο βλέπουμε από μακρυά.Μόλις έχουμε αφήσει πίσω μας μια αποικία φωκιών,σε έναν κολπίσκο ο οποίος ανήκει αποκλειστικά σ'αυτές.Η ημέρα είναι ηλιόλουστη,χωρίς ίχνος ομίχλης!
Ο τάφος του Αγ.Γερμανού της Αλάσκας
Ο π.Αντριους-ο αμερικανός μοναχός ο οποίος έξι μήνες μένει στην Πλάτινα εργαζόμενος ως τυπογράφος και έξι μήνες στο νησί Sprouce στη σκήτη του Αγ.Μιχαήλ-διασχίζει με ακρίβεια τα νερά του ωκεανού,ψάχνοντας με το μάτι το κατάλληλο μέρος για να σταματήσουμε.Βρισκόμαστε στην νότια πλευρά του νησιού Sprouce,στη Monk's Lagoon.Εδώ έζησαν ο ΆγΓερμανός με τα παιδιά.
Η σκήτη του Αγ.Μιχαήλ είναι κτισμένη στην κορυφή ενός λόφου στο μέσον του νησιού,ενώ η περιοχή Ouzinkie,όπου ζουν οι απόγονοι των ορθοδόξων ορφανών,βρίσκεται στο βορειότερο μέρος του νησιού.Στο Όρος Άγ.Γερμανός,η ορθόδοξη κοινότητα του Κόντιακ έστησε το 2007 έναν ατσάλινο σταυρό ύψους επτά μέτρων,σχεδιασμένος ώστε να αντέχει στους ανέμους οι οποίοι κινούνται με 160 χλμ την ώρα.Στο υπόλοιπο νησί βρίσκεις μόνο δάση με πεύκα.
Το εκκλησάκι της Υπαπαντής του Κυρίου ,το έκτισαν οι μοναχοί στην νότια πλευρά του νησιού,χωρίς οι μοναχοί να γνωρίζουν ακριβώς το σημείο όπου βρισκόνταν ο ναός αρχικά.Πρόκειται για μια πολύ μικρή εκκλησία μέσα στην οποία είναι αγιογραφημένος ο βίος του Αγ.Γερμανού:Η άφιξη του 13χρονου-μετέπειτα αγίου-στο Σαρώφ.Ο Άγ.Γερμανός ταίζοντας μια αρκούδα -όπως κάποτε ο Άγ.Σεραφείμ-(μόνο που οι αρκούδες στο Κόντιακ είναι διάσημες για το ύψος τους,φτάνουν τα τρία μέτρα!).Ο Άγ.Γερμανός δείχνοντας στα παιδιά που θα ζήσουν.Το θαύμα του Άγ.Γερμανού,ο οποίος σταμάτησε τα νερά λιτανεύοντας μια εικόνα της Παναγίας.Τα ορφανά στο προσκεφάλι του αγίου,λίγο πριν πεθάνει,γεγονός που συνέβη κατά την ημέρα μνήμης του αγαπημένου του Αγ.Παισίου Βελιτσικόφσκυ(15 Νοεμβρίου)
Περπατώντας σ'αυτό το παράξενο ντεκόρ-βγαλμένο λες από άλλον κόσμο-ενός δάσους ντυμένου με τις πράσινες βελόνες των πεύκων ακόμα και στο μέσο ενός πολικού χειμώνα,ακολουθούμε τα ίχνη του Αγ.Γερμανού προσκυνώντας τις εικόνες που έχουν τοποθετήσει στους κορμούς των δέντρων.'Ολο το νησί μοιάζει με ένα απέραντο μοναστήρι,εξ'άλλου ο Αγ.Γερμανός το είχε ονομάσει Νέο Βαλαάμ...
Εξαιτίας της υγρασίας τα βρύα καλύπτουν το κάθε κλαδάκι σε μια αρμονική συμβίωση με τα δέντρα στα οποία δεν αφήνει ούτε ένα εκατοστό εκτεθειμένο στον ήλιο,στον αέρα
Φτάνουμε στο παρεκκλήσι με την εικόνα της Παναγίας της Καλούγκα(ΕΔΩ),όπου βρίσκεται το κελί και ο τάφος του αρχιμανδρίτου Gherasim Schmaltz(ρώσος ο οποίος από το 1935 ζούσε απομωνομένος στο νησί Sprouce)και έπειτα πιο βαθειά στο δάσος βρίσκουμε το ναο τον αφιερωμένο στους Αγίους Σέργιο και Γερμανό τους ιδρυτές της Μονής Βαλαάμ(10ος αιώνας)κοντά στη λίμνη Λαντόγκα.Εδώ σ'αυτόν τον ναό βρίσκεται ο τάφος του Αγ.Γερμανού
Φεύγοντας ο π.Αντριάν μου έδειξε την πηγή του Αγ.Γερμανού και το μέρος όπου γίνεται ετήσια λειτανία-προσκύνημα στις 9 Αυγούστου.μέρα της αγιοποιήσεώς του(27 Ιουλίου/9 Αυγούστου).
Μετά από λίγο ο π.Αντριάν μου λέει σκεφτικός:«Αυτή ήταν η πρώτη ηλιόλουστη ημέρα αυτού του χειμώνα,χωρίς ομίχλη και με νερά γαλήνια...Ο Άγ.Γερμανός έδωσε την ευλογία του να έρθετε εδώ!
Κατάλαβα τα λόγια τούτα το ίδιο βράδυ κατά την αναχώρηση μου με το φέρρυ-μπόουτ,όταν για 22 ώρες δεν μπορούσα να βγω στη γέφυρα εξαιτίας του σφοδρού ανέμου,του κρύου και της ομίχλης η οποία είχε κατεβεί στο επίπεδο του νερού!
Αυτή λοιπόν ήταν η Αλάσκα του Φεβρουαρίου!Ίσως ο Άγ।Γερμανός να μαλάκωσε τον καιρό για να χαιρετήσει δια μεσου ημών τη Ρουμανία του αγαπημένου του αγίου Παισίου Βελιτσικόφσκυ!

proskynitis.

Τρίτη 13 Ιουλίου 2010

o Φώτης Κόντογλου

https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEh-2dRBXvFBmB1Ik0P3xVh6IpUbYRXXNglP0Db2lWpNjrtFFhWe1vjyYoRk0vNpPI2fmrcO73_T-4cWp8yDtmWr71HBSKqM0DEMcPwEAEsBdAWrDcxj57it1cVwmIgPf54fdmlxOB9CW02B/s400/kontoglou_oikogeneia.jpg

Κώστας Δ. Παπαδημητρίου


Η ησυχαστική-νηπτική παράδοση καί τό Ευαγγέλιο είναι η πνευματική υποδομή τής Ορθοδοξίας. "Ο άνθρωπος πού εξετάζει τόν εαυτό του καί ζή τήν νηπτική-ησυχαστική παράδοση τής Εκκλησίας, γνωρίζει καλά τίς ενέργειες τού νού του, τήν κατάσταση τής καρδιάς του, αλλά καί τίς ενέργειες τών λογισμών στό λογιστικό τής ψυχής" (Μητροπολίτου Ιεροθέου: "Παλαιά καί Νέα Ρώμη", σ. 52).
Κάθε αληθινή χριστιανική ψυχή είναι ψυχή ησυχαστική, ψυχή πού γυρεύει νά βυθιστή στά βάθη τού είναι της, γιά νά βρή εκεί μέσα τόν Θεό, γιατί κατά τόν λόγο τού Ιησού "η Βασιλεία τού Θεού εντός υμών εστίν". Καί τόν βρίσκει τόν Θεό ο άνθρωπος μόνον, όταν περιμαζέψη τόν νού του από τίς ματαιότητες πού είναι γύρω του καί συγκεντρωθή στόν "έσω" άνθρωπο, στήν καρδιά του. Βασική προϋπόθεση γι' αυτό είναι ο ησυχασμός, εκείνον πού έζησαν καί ζούν οι ησυχαστές πατέρες στά μοναστήρια τού Αγίου Όρους καί αλλού καί κράτησαν όρθιο καί ανόθευτο τόν κορμό τής Ορθοδοξίας. Εκεί στήν ηρεμία τής φύσης οι Αγιορείτες μοναχοί, μακριά από πειρασμούς, μελετώντας αυθεντικές ιστορικές πηγές σέ θεόπνευστα παλαιά βιβλία, έγραψαν δικά τους καί έτσι κρατήθηκε η Ιερή μας Παράδοση.


Πολλοί Χριστιανοί βρήκαν στηρίγματα σ' εκείνα τά βιβλία τών εκκλησιαστικών πατέρων, έζησαν καί αυτοί τό περιεχόμενό τους καί έγραψαν καί αυτοί σχετικά βιβλία. Έγιναν, δηλαδή, κρίκοι μιάς αλυσίδας από μιά γενιά στήν άλλη πού μετέφερε τήν Ιερά Παράδοση στίς νεώτερες γενεές. Αυτοί οι δεύτεροι δέν ήταν καλόγεροι. Έζησαν μέσα στόν κόσμο τυπικά, αλλά ο νούς τους συναντιόταν μέ τόν Θεό, φωτίζονταν καί άνοιγαν τά μάτια τους καί έβλεπαν τήν θεϊκή δημιουργία στό πραγματικό της βάθος.

Διαβάζοντας ο Χριστιανός σήμερα τόν Παπαδιαμάντη ή τόν Μωραϊτίδη ή τόν Κόντογλου γεύεται τό μυστήριο τής χαράς πού δίνει η παρουσία τού Θεού, τής γαλήνιας χαράς, πού φυτρώνει μέσα στόν πόνο τής αυτογνωσίας. Ζή μακριά από τήν μιζέρια καί επικοινωνεί μέ τούς εκκλησιαστικούς πατέρες καί μαθαίνει όσα εκείνοι έγραψαν. Έμειναν καί οι τρείς λογοτέχνες καί άλλοι σέ όλη τους τήν ζωή άλλοτε σάν στρουθία καί άλλοτε σάν άγρια πουλιά κολλημένα στόν βράχο τής Ορθοδοξίας καί τήν μετέδωσαν σέ μάς αψηφώντας τούς σφοδρούς ανέμους τής απιστίας, πού φυσούσαν γύρω τους καί τούς πολυειδείς πειρασμούς πού τούς προκαλούσαν.

Ο Παπαδιαμάντης ασκητεύει μέσα στήν ζωή, ευφραίνεται μέ τίς εκκλησιαστικές ακολουθίες, συναναστρέφεται μέ ευλαβείς ανθρώπους. Ο Μωραϊτίδης, αυστηρός ασκητής, περισσότερο από τόν Παπαδιαμάντη, μένει πάντα προσηλωμένος στό όραμά του νά πλησιάση όσο τό δυνατόν περισσότερο τόν ουρανό. Καί ο Κόντογλου κατέχεται από ανίατο θρησκευτικό φανατισμό. Μέσα του κατοικεί η φιλόθρησκη διάθεση, η κατάνυξη καί η προσήλωση στό πνεύμα καί στά θέσμια τής Ορθοδοξίας. Η Ορθοδοξία είναι γι' αυτόν τό Α καί τό Ω του.
Μέ τά θεόπνευστα έργα τους καί τήν υποδειγματική χριστιανική ζωή τους καί οι τρείς, παράλληλα μέ άλλους λογοτέχνες καί τούς εκκλησιαστικούς πατέρες, κράτησαν ανόθευτη τήν Ιερά Παράδοση τής Εκκλησίας μας.

Αναφερόμαστε στόν τρίτο, τόν Κόντογλου.

Ο ίδιος μάς πληροφορεί γιά τήν ζωή του:

"Γεννήθηκα στό Αϊβαλί τής Μικράς Ασίας (Κυδωνίας), κοντά στή Μυτιλήνη καί στήν Πέργαμο, σ' ένα ιδιότροπο μικρό νησί πού είτανε χτήμα τών προγόνων μου, σέ μιά φύση θαυμάσια. Ταξίδεψα σέ κάμποσα μέρη καί έζησα στή Γαλλία έξη χρόνια, καί λιγότερο σ' άλλα μέρη. Πρό δέκα χρόνια ταξίδεψα στή Συρία καί στήν Αίγυπτο, όπου μέ προσκάλεσε η Αιγυπτιακή Κυβέρνηση καί εργάστηκα στό Κοπτικό Μουσείο γιά τό Μάρκο πασά (διευθυντή του).

Ενώ τά πρώτα μου χρόνια δούλεψα ως ζωγράφος στήν ελεύθερη ζωγραφική, στήν οποία είχα μεγάλη επίδοση, από τό 1922 πού εγκαταστάθηκα στήν Ελλάδα, επιδόθηκα μέ πάθος στή βυζαντινή τέχνη καί μέ τή μελέτη της προσπάθησα νά δημιουργήσω ύφος ελληνικό στή ζωγραφική, εμπνευσμένος από τήν τέχνη τού μεσαίωνα, τής τουρκοκρατίας, καί από τό αθάνατο λαϊκό ελληνικό πνεύμα. Η προσήλωσή μου αυτή μέ κατέστησε ειδικόν στά ζητήματα τής βυζαντινής τέχνης, πρό πάντων στά σχετικά, ώστε νά θεωρούμαι ο ειδικότερος στή συντήρηση καί αποκατάσταση εικόνων, τοιχογραφιών καί μωσαϊκών όχι μονάχα στήν Ελλάδα, αλλά καί στήν Ευρώπη"

Ως συγγραφέας έγραψα σέ ηλικία 21 χρόνων τόν "Πέδρο Καζά", έπειτα τή "Βασάντα" καί άλλα. Παράλληλα μέ τή ζωγραφική μου επίδοση στά βυζαντινά, μέ τόν ερχομό μου στήν Ελλάδα έπαθα μεταστροφή καί στό λογοτεχνικό μου έργο, προσηλωμένος στήν παράδοση, στά δημοτικά τραγούδια καί τά λαϊκά γραψίματα καί τόνωσα τό προσωπικό ύφος πού μέ ξεχώριζε φυσικά, απλοποιώντας τή γλώσσα μου καί τά συναισθήματά μου. ("Φιλολογική Πρωτοχρονιά", τ. 29, έτος 1972, σελ. 314-315.

Νομίζω πώς τό ιδιαίτερο μυστικό τού Φώτη Κόντογλου, τό μυστικό τού πλούτου τής ζωής του είναι η ησυχία. Η ησυχία μέ τό νόημα πού έδωσαν στήν έννοια αυτή οι Πατέρες τής Εκκλησίας. "Όποιος δέ νιώθει τά μυστήρια πού τού ξεσκεπάζονται, έγραφε, σάν απομείνει μοναχός, δέ θά νιώσει τίποτε, όπου κι άν πάγη, άς είναι καί στόν πιό εξωτικό καί χιλιομακρυσμένον κόσμον". "Ευλογημένο καταφύγιο", Εφημ. "Ελευθερία", 26-6-1959.

Η ησυχία είναι ανάγκη τής ψυχής πού διψάει τόν Θεό. Μόνο μακριά απ' τούς θορύβους καί τούς περισπασμούς μπορεί νά βρεθή ο άνθρωπος κοντά στόν Θεό. Η φυγή απ' τίς πόλεις καί η καταφυγή στήν έρημη φύση "δροσίζει τήν ψυχή μου σά νά' ναι γεμάτη από κρύα ποτάμια καί από όμορφες βρύσες, γιατί εδώ βρίσκω τήν ειρήνη. Τήν πολυπόθητη ειρήνη!" (Εφημ. "Ελευθερία", 18-9-1961).

Καί αλλού: "Αληθινά δέ ζεί κανείς, άν δέν έχη συντροφιά τόν εαυτό του, τίς σκέψεις του, τό λιγοστό χώμα πού' ναι ανάμεσα στά βράχια. Πόσο θά τ' αγαπώ όλα αυτά τά φτωχά πράγματα τής ερημιάς, πιό πολύ καί πιό αληθινά από όσο αγαπά ο κόσμος τά χρυσάφια καί τά παλάτια του! Θά ζώ ξαλαφρωμένος απ' αυτά τά βαρειά χαρχάλια, θά νιώθω τόν εαυτό μου σάν ρημοδέντρι, πού κάθεται μέρα νύχτα στόν καθαρό αγέρα. Τί χαρά μεγάλη, νά' μαι ένας ασκητής μαζί μέ κείνους τούς λίγους ασκητάδες,τούς φτωχούς! Νά μή μέ λογαριάζη κανείς γιά ζωντανόν, παρά νά μέ κοιτά μονάχα τό μάτι τού Θεού!" (Εφημ. "Ελευθερία", 28-6-1959).

"Μιά φορά είχα ένα μικρό σπιτάκι σέ μιά ερημική μεριά κοντά στή θάλασσα. Βουναλάκια μικρά τό τριγυρίζανε, βουναλάκια ήμερα καί χαρούμενα, στολισμένα μέ λίγα δεντράκια, σκοίνους, θυμάρια, πρινάρια, ρήγανη, πού μοσχοβολούσανε. Κατά τόν βορηά ήτανε μιά ρεματιά μέ λίγα πλατάνια καί μέ λυγαριές, καί στό βάθος της καταστάλιζε τό καλοκαίρι λιγοστό καθαρό αεράκι. Τήν άνοιξη τό χώμα στολιζότανε μέ αγριολούλουδα χρωματιστά, πού μέ κάνανε νά χαίρουμαι καί νά δοξάζω τόν Θεό. Τί αγνότητα πού είχε η ψυχή μου!

Είχα διαλέξει αυτό τό μέρος νά μήν έχη κανέναν δρόμο, γιά νά μήν έρχεται άνθρωπος κατά κεί. Ήμουνα καταμόναχος, ήσυχος, ξεκουρασμένος. Αποτραβιόμουνα εκεί πέρα κ' έβγαζα από πάνω μου τίς έγνοιες καί τίς σκοτούρες, σάν τό φίδι πού βγάζει τό πετσί του. Ξανάβρισκα τή λευτεριά μου.

Πολλές φορές έκανα μήνες νά κατεβώ στήν πολιτεία. Τόν μοναχό άνθρωπο πού έβλεπα, ήτανε ένας τσομπάνης, ένας μισοκαλόγερος, πού, όποτε πήγαινε στό χωριό, μούφερνε ό,τι είχα ανάγκη. Στήν όψη ήτανε ίδιος ο άγιος Γιάννης ο Πρόδρομος, πετσί καί κόκκαλο, μέ άγρια μαλλιά καί γένεια κατάμαυρα, θεοφοβούμενος. Τόν λέγανε Χρήστο, κ' ήτανε Σαρακατσαναίος.

Εκεί κοντά βρισκότανε ένα ρημοκκλήσι πολύ μικρό, ολότελα ξεχασμένο, κι ο Χρήστος πήγαινε ταχτικά κι άναβε τά καντήλια....Τό μέρος ήτανε δασωμένο, τά δέντρα κατεβαίνανε λίγο παραμέσα από τή θάλασσα. Από τό παραθύρι μου άκουγα μέρα-νύχτα τό βουητό πού κάνανε τά κύματα, τήν ανάσα τής θάλασσας, πού τή συνήθισα σά νανούρισμα, από τά μικρά χρόνια μου. Μαζί μέ τό ρουχάλισμα τού πελάγου ανακατευότανε καί τό βούϊσμα οπού κάνανε τά δέντρα γύρω στό σπιτάκι μου, πού φαινότανε μοναχά από τή θάλασσα.
...Γύριζα στό σπίτι μου συγκρυασμένος. Ο βόγγος τής θάλασσας ερχότανε στ' αυτιά μου από μακρυά. Έβγαζα από τήν τσέπη μου ό,τι είχα μαζεμένα, χαλίκια, σανιδάκια, κοχύλια, καί τά αράδιαζα απάνω στό τραπέζι μου, κοντά στά λιγοστά βιβλία μου. Γύριζα κ' έβλεπα μιά εικόνα πού ζωγράφιζα, τόν άγιο Γιάννη τόν Πρόδρομο, πού τόν αγαπώ πολύ, κ' έκανα τόν σταυρό μου. Ηλιοψημένος, σκελετωμένος, φτερωτός σάν αγριοπούλι, αναμαλλιασμένος, κύτταζε τόν Χριστό πού έσκυβε από τόν ουρανό καί τού μιλούσε. Τό πνεύμα μου ήτανε ήσυχο. Η ειρήνη τού Θεού παρακαλούσα ν' αποσκεπάζη τόν κόσμο.

Σέ λίγο, άρχιζε νά κατεβαίνη σιγά-σιγά από τόν ουρανό τό σκοτάδι τής νύχτας. Ώς νά κάνω τήν προσευχή μου, ο ουρανός γινότανε κατάμαυρος. Από τό παραθύρι μου έβλεπα τά άστρα νά κρέμουνται σάν καντήλια απάνω από τό πέλαγο πού βογγούσε μέσα στό σκοτάδι.
Ξαπλωνόμουνα στό στρωσίδι μου κι αφουγκραζόμουνα τό βόγγο τής θάλασσας καί τών δέντρων. Συμμαζευόμουνα γιά νά ζεσταθώ από τήν ψύχρα τής νύχτας κ' έλεγα μέσα μου "Δόξα σοι ο Θεός, πού δέν μέ ξέρει κανένας!" ("Αγαπημένο καταφύγιο, Απλή κι' αληθινή ζωή" (Εφημερίς "Ελευθερία", Κυριακή 18 Ιουνίου 1961).

Μέσα στήν φύση ο Κόντογλου έβλεπε τόν Θεό. Έβλεπε τόν Κτίστη από τό κτίσμα. Όπου κι άν στάθηκε, στό Αϊβαλί, τήν Αθήνα, τά πέλαγα, τά κάστρα, τά χωράφια, φούντωνε μπροστά του η ομορφιά τού Θεού. ".....οι εσωτερικές, οι αισθήσεις τής ψυχής του τόν οδηγούσαν ώστε νά μή χαθεί μέσα στόν κόσμο, νά μήν ξεπέσει στόν παγανισμό......" Μέ τόν ίδιο τρόπο ένιωθαν τή φύση ο Σολωμός κι ο Μακρυγιάννης, ο Θεόφιλος κι ο Σικελιανός, μέ τόν οποίο διατηρούσε ξεχωριστή φιλία, παρά τίς κάποιες διαφορές τους.


Τήν φύση ο Κόντογλου τήν ζούσε μέ πνευματικότητα φωτεινή καί τήν εξανθρώπιζε. Δέν τήν ζούσε μέσα στήν αοριστία. Δέν χάρισε ποτέ τήν καρδιά του στήν φύση. Αντίθετα τήν έπαιρνε καί τήν έφερνε μέσα του μέ τίς αισθήσεις. Τήν πνευματοποιούσε μέ τήν δύναμη τής ψυχής του κι έστηνε μέσα της τόν άνθρωπο γιά νά δώση νόημα στήν πλάση. "Νόημα τού Θεού, τού Πλάστη..." (Κ. Τσιρόπουλου: "Τό πουλί τό θαλασσοδαρμένο")

Βιώματα χριστιανικά. Μέ αυτά ο Κόντογλου βρήκε τό μονοπάτι πού οδηγεί στόν Παράδεισο. Καί όχι μόνο τό βρήκε, μά καί τό περπάτησε.

Αλλά καί μέσα στήν Αθήνα ο Κόντογλου παρέμεινε ο άνθρωπος τής ησυχίας, σέ απόσταση από τό κοσμικό καί τόν πολύν κόσμο.

"Όποτε μπορώ, έγραφε, ξεμακρύνω από τήν ταραχή τής σημερινής ζωής. Κάθουμαι στό σπίτι μου, μακρυά από τόν κόσμο. Ζωγραφίζω κανένα εικόνισμα, γράφω καμμιά ιστορία ή καμμιά σκέψη γιά τόν εαυτό μου, φιλοτεχνώ κανένα χειρόγραφο, ή κουβεντιάζω μέ κανέναν απλόν άνθρωπο πού δέν τρέχει γιά ν' αρπάξη πολλά λεφτά, κ' είναι ήσυχος καί βλογημένος....Κάθουμαι όσο μπορώ, μακρυά από τόν φουρτουνιασμένο κόσμο κι' από τίς ψεύτικες απολαύσεις του, καί ζώ μέ τούς απλούς καί ήσυχους χριστιανούς, μέ "τά τέκνα τής ειρήνης". (Ταραχή καί ειρήνη". Εφημερίς "Ελευθερία", 29 Μαΐου 1960).


Ο άνθρωπος είναι σέ όλα αχόρταγος. Θέλει νά απολάψη πολλά, χωρίς νά μπορή νά τά προφτάξη όλα. Καί βασανίζεται. Όποιος όμως φτάξει σέ μιά κατάσταση πού νά ευχαριστιέται μέ τά λίγα καί νά μή θέλη πολλά, έστω καί από οικονομία νά τ' αποχτήση, εκείνος λοιπόν είναι ο ευτυχισμένος. Δέν τό κάνει από οικονομία, ούτε γιατί έχει τήν ιδέα πώς τά πολλά τόν βλάφτουνε στήν ψυχή ή στό σώμα. Αλλά γιατί στά λίγα καί στά απλά βρίσκει πιό αγνή ικανοποίηση. Καί περισσότερο απ' όλα, επειδή μέ τά απλά καί μέ τά λίγα δέν χάνει τόν εαυτό του. "Τίς εστί πλούσιος; Ο εν ολίγω αναπαυόμενος".

"Κάθουμαι στό μικρό περιβολάκι μας μέ τά λίγα δενδράκια καί μέ τά ταπεινά λουλούδια. Ξεκουράζουμαι κ' ειρηνεύει η ψυχή μου. Τούτο τό μικρό κηπάριο είναι γιά μένα ο Κήπος τής Εδέμ. Ο αγέρας μοσχοβολά, κι ο νούς μου ταξιδεύει. Ταξιδεύει εδώ κι εκεί, μά περισσότερο βυθίζεται μέσα μου, εκεί πού αναβρύζει τό μυστικό νερό, εκεί πού βρίσκονται "τά ριζώματα" τού κόσμου. Ευχαριστώ τόν Θεό πού βρέθηκε αυτό τό καταφύγιο. Νοιώθω μεγάλη ευτυχία πού είμαι μοναχιασμένος, πού, εδώ πού κάθουμαι, δέν μέ ξέρει κανένας, δέν μέ θυμάται κανένας. Σάν νά είμαι καραβοτσακισμένος πού γλύτωσε από τή φουρτούνα, κι ακούγει τό μούγκρισμα τής θάλασσας από τό σίγουρο καταφύγιό του. Σάν νά γλύτωσα από ληστές. Ανατριχιάζω συλλογιζόμενος τήν ανεμοζάλη πού τή λένε ζωή οι όμοιοί μου, κοινωνική ζωή, ζούγκλα γεμάτη σκορπιούς, φίδια κάι λύκους. Αναπαύομαι μοναχά μέ δυό-τρείς ανθρώπους απλούς καί καλοκάγαθους, πού έχουνε αγάπη μέσα τους καί ειρήνη στήν καρδιά τους. Δέν θέλω μήτε θαυμασμούς, μήτε δόξες, μηδέ άλλες τέτοιες συμφορές. Θέλω νά είμαι ξεχασμένος καί ασήμαντος. Ώ λησμονιά, τί μπάλσαμο χύνεις στήν ψυχή μου!"


ΠΑΡΑΔΟΣΗ-ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ

Γράφει ο Ι.Μ.Παναγιωτόπουλος θέλοντας νά τόν τοποθετήση πνευματικά: "Ο Κόντογλου ήταν άλλο ανθρώπινο τοπίο, ένα τοπίο απόμακρο, μοναχικό, άν όχι ασκητικό, γεμάτο παλιές μελαχρινές εικόνες, αναθυμιάσεις λιβανωτού, αυστηρές καί κατανυκτικές ψαλμωδίες, καί συνάμα ένα τοπίο πού έδειχνε μονωμένο σέ τούτον τόν αλλόκοτο αιώνα" ("Η ζωντανή παράδοση", σελ. 25)

Καί παρακάτω: "Ο Κόντογλου ανήκε σέ άλλον αιώνα, σέ πολλούς περασμένους αιώνες. Τόν έστειλε η Ορθοδοξία τής Ανατολής γιά νά σημάνη τήν παρουσία της καί τή δύναμή της, γιά νά δείξη πώς μπορεί νά υπάρχη ακόμα....Όμοιαζε μέ φαροφύλακα συλλογισμένο πάνω σέ ξεμοναχιασμένο βράχο στήν ερημιά τού πελάγου, πού συναγροικιέται μέ τά πουλιά τής φουρτούνας, τούς βρυχηθμούς τών ανέμων καί πού τόν καταπλημμυρίζει η παράδοση τής Ορθοδοξίας. Έσκυβε στά παλιά κιτάπια αναζητώντας τούς στοχασμούς καί τούς αίνους τών αφοσιωμένων. Οι νηπτικοί πατέρες τού ήταν οικειότατοι καί μάλιστα ο Εφραίμ ο Σύρος πάντα στό προσκέφαλό του".

Μέσα του κατοικούσε η φιλόθρησκη διάθεση καί η προσήλωση στό πνεύμα καί στά θέσμια τής Ορθοδοξίας. Έκαμε τήν παράδοση ψυχή του καί πνεύμα του καί ζωή του καί μάς τήν ξανάδωσε ζωντανή πού νά θέλγη καί νά συγκινή. Μέ τή φλόγα τής ψυχής του σ' όλα τά γραπτά του διακήρυττε πώς τό μοναδικό χρέος τών ανθρώπων είναι νά κάνουν πράξη τήν διαφύλαξη τής Ορθόδοξης Παράδοσης, ασάλευτη.

Γράφει: "Ένας λαός πού έχει χάσει τήν παράδοσή του είναι σάν τόν άνθρωπο πού έχει χαμένο τό μνημονικό του, πού έχει πάθει αμνησία. Τό σήμερα καί τό αύριο είναι δεμένα μέ τά περασμένα. Τό σήμερα θρέφεται από τά περασμένα καί τά μελλούμενα από τό σήμερα" ("Μυστικά άνθη", Αστήρ 1977, σελ. 148)

Καί αλλού: "Η παράδοση λέγεται έτσι επειδή μ' αυτή παραδίνουνται από γενεά σέ γενεά όσα αγάπησε καί τίμησε ο άνθρωπος καί τά έκαμε ουσία τής ζωής του" (Περιοδ. "Ζυγός", 51-52, Φλεβάρης-Μάρτης 1960, τ. 5)

Ως ομολογητής τής Ορθοδοξίας ο Κόντογλου, γνήσιος εκφραστής τού αγιοπατερικού πνεύματος καί ήθους καί μυσταγωγός στήν νηπτική παράδοση, στέκεται μέ δέος μπροστά στό κάλλος τής βυζαντινής καί μεταβυζαντινής τέχνης καί γίνεται συνεχιστής της. Ζούσε τήν Ορθόδοξη Παράδοση μέσα στή λειτουργική πράξη τής Εκκλησίας καί όχι σάν αυτοτελή παράδοση. Τό θρησκευτικό του ήθος, η πίστη του, ήταν λειτουργικά. Ζούσε τήν χριστιανοσύνη ως αμετάπειστος ανατολίτης. Καταφρονούσε βαθιά τήν Δύση καί τήν χριστιανοσύνη της, πού τήν θεωρούσε κοσμική καί εκλογικευμένη. Ήταν ένας άνθρωπος πάθους, μιά φουρτουνιασμένη ψυχή, όταν τόν άγγιζε στά εσώτατά του ο Καθολικισμός καί Προτεσταντισμός. Τότε τά λόγια του στοιβάζονταν μέσα του καί δέν έπαιρνε ανάσα. Έτυχε νά τόν ακούσω στόν "Παρνασσό", μιά βραδιά αφιερωμένη στό Παπαδιαμάντη. Μίλησε καί ο Κόντογλου. Όταν σύγκρινε τήν Ορθοδοξία μέ τήν Δύση έγινε αγνώριστος. Αγρίεψε καί μέ χειμαρρώδεις επιτιμήσεις εναντίον τής Δύσης καθήλωσε τό ακροατήριο ώρες ολόκληρες.
Η πίστη του στήν Ορθοδοξία ανάβλυζε από βαθύτερα εσωτερικά στρώματα. Ο Θεός του ήταν όχι μόνον ο Θεός τής Γραφής καί τής Υμνολογίας, αλλά καί ο μυστικός, ο απέραντος Θεός τής Ανατολής, ο Παντοκράτορας τών βυζαντινών θόλων.

"Η Ορθόδοξος Μικρά Ασία" θά γράψη ο φίλος τού Κόντογλου Θεόκλητος Διονυσιάτης, "μέ τό έντονον παραδοσιακόν χρώμα καί τήν μοναστικήν πνευματικότητα, εδορυφόρησεν εις τόν Φώτιον μιάν εκλεπτυσμένην ορθόδοξον αίσθησιν, τήν οποίαν εκαλλιέργησεν μέ τάς νηστείας, τό κομβοσχοίνι καί τά ασκητικά βιβλία. Καί αυτό βεβαιούται από τό αγιογραφικόν καί συγγραφικόν του έργον. Καί δέν μετέφερε απ' τό Αϊβαλί, τήν πατρίδα του, μόνον μέ τίς αγνές λαϊκές αναμνήσεις τών θαλασσινών περιπετειών μέ τούς ψαράδες, τά τρεχαντήρια καί τούς κουρσάρους, αλλά καί όλη τή βιουμένη στήν καρδιά του ασκητική Ορθοδοξία, δηλαδή ολόκληρη τήν εν Χριστώ ζωή τής Εκκλησίας" ("Αθωνικά άνθη", Ο εν Χριστώ αδελφός μας".


Ο ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ

Είχε τήν εύνοια τού Θεού ο Κόντογλου νά γεννηθή από ευσεβείς γονείς καί νά ζήση σέ ένα συγγενικό περιβάλλον ιερέων καί μοναχών. Αλλά καί η εποχή εκείνη κρατούσε άφθαρτα τά χριστιανικά ήθη καί τίς ελληνικές παραδόσεις. Η εύπλαστη παιδική του ψυχή δεχόταν ευεργετικές επιδράσεις μέ τίς εκκλησιαστικές καί χριστιανικές διδαχές. Έτσι οπλίστηκε μέ σπέρματα καί καταβολές αγαθές. "Υπό τίς προϋποθέσεις αυτές", γράφει ο φίλος τού Κόντογλου, μοναχός Θεόκλητος ο Διονυσιάτης, "δυναμωμένος καί στεριωμένος στήν πίστη στό Χριστό, μέ σεβασμό στόν άνθρωπο σάν πλάσμα τού Θεού αθάνατο, μέ οράματα καί φιλοδοξίες νά αποβή ωφέλιμος στήν πατρίδα του καί τήν Ορθοδοξία, μέ ισχυρό θυμοειδές καί πειθαρχημένο επιθυμητικόν, όλος όνειρα καί ελπίδες καί εμπιστοσύνη στό Θεό "πού λάτρευε εν τώ πνεύματί του" ξεκίνησε από τή γενέτειρά του γιά τήν μητέρα Ελλάδα".
Μέ τέτοια ηθική υποδομή καί ένα γόνιμο καί δυνατό μυαλό δέν είναι νά απορή κανείς πώς προέκυψε μετέπειτα ένας χαρισματικός Ορθόδοξος Χριστιανός, άριστος αγιογράφος καί λογοτέχνης. Βέβαια σ' αυτό βοήθησε καί η διαρκής ενασχόλησή του μέ τό επάγγελμά του καί τά συναφή μέ αυτό. Βρισκόταν πάντα σέ επικοινωνία μέ τόν ουρανό. Ποτέ δέν έπαψε νά ψάλλη καί νά δοξολογή τόν Θεό. Πότε μέ τήν γραφή τών άρθρων, πότε μέ τίς μεταφράσεις πατερικών κειμένων, πότε μέ τήν αγιογραφία του καί πότε μέ τίς ψαλμωδίες του κυριαρχιόταν από τήν μνήμη τού Θεού.

"Μόνον έτσι, θά πή πάλι ο Θεόκλητος Διονυσιάτης, δύναται νά ερμηνευθή ο πνευματικός πόθος του καί ο ένθεος ζήλος του, πού δέν εγνώρισαν ύφεσιν. Διότι όχι μόνον εις τό εργαστήριόν του εθεολόγει εποπτικώς διά τών ιερών εικόνων, αλλ' όπου ευρίσκετο, ακόμα καί επάνω εις τά ικριώματα, απ' όπου εφιλοτεχνούσε τάς βυζαντινάς νωπογραφίας του εις τούς τρούλλους καί τάς επιφανείας τών ιερών ναών, μέ εκείνο τό άγιον πάθος τού ιερουργού, πού έψαυε τά ίχνη τού Θεού καί μετουσίωνε τόν θείον έρωτά του εις κατανυκτικάς μελωδίας καί εις δοξολογικούς αλαλαγμούς...."

Καί μόνον έτσι εξηγείται πώς μετέφερε στό χαρτί καί τούς τοίχους τών εκκλησιών όλη τήν βιωμένη στήν καρδιά του Ορθοδοξία, δηλαδή ολόκληρη τή ζωή τής Εκκλησίας καί ολόκληρο τόν λαϊκό πολιτισμό τής πατρίδας του. Οι ορθόδοξες εμπειρίες του τόν ωρίμασαν σάν τεχνίτη τής αγιογραφίας καί λαογραφίας. Αυτές τίς εμπειρίες του εξωτερικεύει στά έργα του. Δέν υπάρχει σήμερα κανένας αγιορείτης αγιογράφος πού νά μήν ακολουθή τόν δρόμο πού χάραξε ο Κόντογλου. Έχουν γεμίσει οι εκκλησίες καί τά μοναστήρια μέ εικόνες καί τοιχογραφίες κοντόγλειας τεχνοτροπίας. Άφησε αληθινά ιστορικό έργο στήν βυζαντινή αγιογραφία, πού τό αναγνωρίζει Ανατολή καί Δύση.

Δέν είναι όμως μικρότερης αξίας καί τό λογοτεχνικό του έργο. Πηγάζει κι αυτό από τήν ίδια πηγή: τήν ευσέβειά του, τήν παραδοσιακή ζωή του, μέ τίς ατέλειωτες ψαλμωδίες του, μέ τά προσκυνήματά του στά παλιά μοναστήρια, τίς κρυφές ελεημοσύνες του, μέ θαύματα καί μετανοούντες κουρσάρους, μέ ιστορίες γιά μάρτυρες καί νεομάρτυρες καί ασκητές, γιά θαυματουργά λείψανα αγίων καί όνειρα απλοϊκών χριστιανών. Καί πάντα η Ορθοδοξία τόν ενέπνεε, αυτήν διακονούσε καί γι' αυτήν εμάχετο.

Χρησιμοποίησε τήν γλώσσα πού μιλούσε καί καταλάβαινε ο λαός, απαλλαγμένη απο ρητορίες καί φανφαρονίες.

"Ο ρήτορας, έλεγε, παίζει μέ τή γλώσσα σά νά' ναι ερωμένη του, ενώ ο καλός λογογράφος τή δέχεται γιατί είναι τιμή του. Η μαστοριά στή γλώσσα είναι τό σοφό αίστημα, όχι η σοφία. Οι λέξεις νά είναι συναρθρωμένες μέ τά πράγματα, τίς πράξεις, τά πρόσωπα καί τίς καταστάσεις. Νά είναι μιά γλώσσα βιωμένη, βαφτισμένη στή φωτιά τής ζωής μέ τρόπο αυθόρμητο".

Στά ηθογραφικά του αφηγήματα δέν υπάρχει καμιά σύνθετη πλοκή. Νά ένα δείγμα:
"Καθόντανε λοιπόν γύρω στόν σοφρά καί τρώγανε. Απάνω στό τραπέζι ήτανε κρέατα, μυτζήθρες ανάλατες, μανούρια, αγίζια, ψάρια, μπεκάτσες ψητές, τσίχλες, κι άλλα πουλιά τού κυνηγιού. Ο ένας, ο καρβουνιάρης, ήτανε από τά μπουγάζια τής Πόλης, από τή Μάδυτο, κι ήξερε κι έψελνε καλά, είχε καί φωνή γλυκειά καί βαρειά, τζουράδικη. Έψαλε τό "Μεγάλυνον ψυχή μου" μέ τέτοιο μεράκι, πού κλάψανε οι άλλοι πού τόν ακούγανε..." (Παραμονή Χριστούγεννα).

Οι τσομπάνηδες είχανε μαζευτεί στή σπηλιά κι ανάψανε μιά μεγάλη φωτιά καί κουβεντιάζανε...Τούς βάλανε νά καθήσουνε, τούς κάνανε καφέ. Οι κυνηγοί είχανε κονιάκι. Κουραστήκανε...Άμα ήπιανε δυό-τρία κονιάκια, ο μπαρμπα-Παναγής άρχισε νά μασά τά μουστάκια του, καί στό τέλος έπιασε νά τραγουδά: Καλήν εσπέραν άρχοντες...Ύστερα ο Δυσσέας έψαλε τό "Χριστός γεννάται, δοξάσατε"...Ύστερα καθήσανε στό τραπέζι. Τέτοιο τραπέζι βλογημένο καί χαρούμενο δέν έγινε σέ κανένα παλάτι. Τρώγανε καί ψέλνανε...Κι ο κυρ-Παναγής έκλεβε κάπου-κάπου λίγον ύπνο, ρουχάλιζε λιγάκι κι ύστερα ξυπνούσε κι έψελνε μαζί μέ τή συνοδεία" (Χριστούγεννα στή σπηλιά)

Μιλώντας γιά τήν γλώσσα στά θρησκευτικά θέματα έλεγε:

"Ένα είναι τό γνώρισμα τής καλής γλώσσας, τούτο: τό νά συγκινεί τίς ευσεβείς ψυχές, τό νά γεννά κατάνυξη μέσα σ' αυτές, νά κάνει νά αναβρύζουν δάκρυα από τά μάτια τών πιστών καί νά τούς γεμίζει από πόθον σφοδρότατον νά τά καταφρονήσουν όλα, διά τήν αγάπην τού Χριστού. Αυτή τή φωτιά, αυτό τό "πύρ" πού είπε ο Χριστός, τό άναβε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός μέσα εις τά ψυχάς τών Χριστιανών πού τίς "επλάκωνε η σκλαβιά" καί πού ήσαν πεινασμένες "από λιμόν τού ακούσαι τόν λόγον τού Κυρίου" καί αντί νά τουρκέψουν, επήγαιναν "αγαλλομένω ποδί" καί εμαρτυρούσαν διά τήν πίστιν τού Χριστού. Καί αυτά τά λόγια δέν ήταν αττικά, ούτε τορνευμένα από αργόσχολους γραμματικούς, αλλά λόγια τού λαού τών βουνών, "τών μωρών τού κόσμου", πού ηγάπησεν ο Χριστός περισσότερον από τούς φιλοσόφους καί από τούς διαβασμένους..."

Ο απλός άνθρωπος είναι τό μεγάλο πάθος τού Κόντογλου. Καί όπου τόν βρίσκει τόν περιγράφει μέ δύναμη καί συμπόνοια. Δέν τόν ενδιαφέρουν οι παραλήδες, οι μεγαλοστάνοι, οι δυνάστες, οι μεθυσμένοι από πλούτο καί εξουσία. Καί αυτούς τούς ήρωές του δέν τούς βρίσκει στά ρόδινα ακρογιάλια, στά ειρηνευμένα χαμόσπιτα καί στίς ταπεινές εκκλησιές, όπως ο Παπαδιαμάντης. Τούς συναντά κουρασμένους θαλασσινούς, πού οργώνουν πέλαγα καί στεριές κι αφιλόξενα δάση πού ζούσαν αιμοβόρα θηρία καί άκαρδοι ανθρωποφάγοι. Δέν κινείται μέσα σέ περιορισμένα πλαίσια. Ξανοίγει τή ματιά του πλατύτερα καί παρακολουθεί τούς ανθρώπους μέσα στήν αγωνία τής βιοπάλης καί στόν ασταμάτητο πόλεμό τους μέ τά φυσικά στοιχεία. Καί σ' όλους βλέπει μέσα τους τόν άνθρωπο, τήν εικόνα τού Θεού.

Ο Κόντογλου πάντα ήταν ένας θρησκευόμενος άνθρωπος. Αφ' ότου όμως έγραψε τόν "Μυστικό Κήπο" γίνεται πνευματικότερος καί η τέχνη του εσωτερικότερη καί κατανυκτικότερη. Ζή πιό έντονα τό στασίδι τού ιεροψάλτη. "Οι εικόνες τού Παντοκράτορα πού ζωγραφίζει σταλάζουν, όπως γράφει ο Π. Πάσχος, ( "Σχέδιο μέ μολύβι") οίνον κατανύξεως". Καί ο ίδιος ο Κόντογλου εξομολογείται:

"Αφού έγραψα πολλά, κι απόχτησα φήμη στό γράψιμο, είδα στό τέλος πώς μάταια τέχνη κατέχω. Παρομοιάζω τόν εαυτό μου σάν τόν μετανοιωμένο τόν ληστή, ή σάν τήν πόρνη πάλλαξε δρόμο, ή σάν τόν όσιο Μωϋσή τόν Αιθίοπα, πού επί χρόνια πολλά λήστεψε κ' έσφαξε, καί στά τελευταία βρήκε έλεος. Γιατί κι εγώ έγραψα ιστορίες γιά ληστάδες καί γιά κουρσάρους καί γιά φονιάδες κάθε λογής, καί τώρα καταλαβαίνω, πώς πρέπει νά βάλω στή λίγη τέχνη μου κάποιον σκοπό καλό καί βλογημένον, νά πλέξω μελωδικό εγκώμιο γιά τούς άσαρκους ασκητάδες, πού ευώδιαζε τό κορμί τους σάν κυπαρισσόξυλο καί σάν τά ξερά χορτάρια τών γκρεμνών.

Οι ποιητές συνηθίζουνε νά καλούνε τίς μούσες νά τούς φτερώσουνε. Εγώ όμως κράζω τό Θεό νά μέ φωτίσει, γιατί τρέμοντας πιάνω στό στόμα μου τόνομά του τ' αγιασμένο, επειδής είναι πιό καθαρό από τό χιόνι, καί φοβάμαι μήν γίνω αίτιος καί τό λερώσει η δόξα τού κόσμου, από τόν οποίο ξεμακρύνανε καί βυθιστήκανε στό βυθό τής λησμονιάς....Γιατί όσα καταπιάστηκα ίσαμε τώρα μέ τήν τέχνη μου, βρισκότανε μέσα στό δικαίωμα τής δύναμής μου, ενώ τούτο πού επιχειρίζουμαι είναι, κατά τή γνώμη μου, πέρα από δαύτη" ("Μυστικός Κήπος", Αθήνα 1944, σελ. 21-22)

Αναζητούσε τόν άνθρωπο ήρωά του έξω από τήν σύγχρονη κοινωνία, στό στοχαστή, τόν ασκητή, τόν αδιάφορο γιά τά φθαρτά υλικά τού κόσμου τούτου, ένα αγριοπούλι τής μοναξιάς. Στούς "Ευτυχισμένους ανθρώπους" ο ήρωάς του Γιαβάς ή Γιαβάσογλου ο θαλασσινός εκφράζει τίς σκέψεις τού Κόντογλου.

Γράφει: "Δοξάζω τό μεγαλοδύναμο, Φωτάκη μου, πού άραξα σέ τούτο τό πόρτο κι έχω τήν ησυχία μου, ύστερ' από τόσες μπόρες πού πέρασα. Ακούγω τί γίνεται στόν κόσμο, καί λέγω μέ τό νού μου πώς είναι τά συντέλεια. Τέτοιος κόσμος καλύτερα νά λείψει. Οι ασθένειες θά τόν ξεκληρίσουν. Η κακία πλήθυνε. Η καλωσύνη λιγόστεψε, σχεδόν χάθηκε. Κείνον τόν καιρό πού γύριζα στίς θάλασσες, οι άνθρωποι ήταν άγιοι σάν ξομολόγοι μπροστά στούς σημερινούς. Καί, μ' όλον τούτο, τί φαρμάκια ήπια στή ζωή μου! Εσύ γράφεις ολοένα περί Χριστού καί καλά κάνεις. Μά, άράγε, βρίσκεται κανένας απλός άνθρωπος νά σέ πιστέψει τήν σήμερον ημέραν, κανένα προβατάκι τού Θεού; Πολύ τό αμφιβάλλω. Η απλότη έλειψε. Βασίλεψε ο διάβολος κι η επιστήμη τού Σιμπάν, πού άκουσα νά λένε οι Κινέζοι, δηλαδή τού Οξαποδώ! Από όσο ξέρω, ο αχάριστος άνθρωπος είναι απ' όλους τούς κακούς χειρότερος, βάλε καί από τό φονιά ο χειρότερος. Ο σκύλος είναι καλύτερός του. Υπάρχει σκύλος πού νά' ναι αχάριστος; Εσύ τά γνωρίζεις καλύτερα, μά κ' εγώ ο αγράμματος, απ' όσα ξέρω, λέγω πώς κάθε άνθρωπος είναι συχωρεμένος, εξόν από τόν αχάριστο. Τό Βαγγέλιο γράφει πώς ο Χριστός συχώρεσε όλα τά κρίματα, όλους τούς αμαρτωλούς, εξόν από τόν αχάριστο τόν Ιούδα, κι από τούς υποκριτές. Μά υπάρχει άράγε αχάριστος πού νά μήν είναι υποκριτής;".



Η ΕΛΛΗΝΟΣΥΝΗ ΤΟΥ

Ο Κόντογλου ζούσε τήν Ορθοδοξία ελληνικά, όχι οικουμενικά. Ήταν ένας γνήσιος Έλληνας. Η ελληνικότητά του ήταν συνείδηση. Δέν ζή στήν Ελλάδα καί τήν ελληνική φύση μέ αοριστίες, αλλά μέ τήν διαίσθηση τού Έλληνα σφραγισμένη μέ τήν χριστιανική της οδύνη. Στό "Θρηνητικό συναξάρι τού Κωνσταντίνου Παλαιολόγου", "Η πονεμένη Ρωμιοσύνη" (σελ. 59) είναι εύγλωττη η απόλυτη σύμπτωση Ελληνισμού καί Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο εχθρός πού γκρέμισε τό Βυζάντιο ήταν εχθρός τού Έθνους καί τής Εκκλησίας. Καί κλαίει εκεί σπαρακτικά γιά τήν χαμένη πατρίδα του τήν Ιωνία καί ό,τι καλό είχε ο ελληνικός πολιτισμός, πού τό αφάνισε η λαίλαπα τών Αγαρηνών μετά τό ξερρίζωμα τής Μικρασίας. Υπόσχεται πώς δέ θά ξεχάση ποτέ τήν Ιερουσαλήμ, όπως ονομάζει τήν πατρίδα του καί ξεσπάει σ' ένα βουβό παράπονο. Μεταφέρω εδώ ένα μέρος από τόν θρηνητικό πρόλογο στό έργο του "Αρχαίοι άνθρωποι τής Ανατολής"

"Μυστήριο μεγάλο είναι τό πώς έρχεται στόν κόσμο ο άνθρωπος. Εμένα τό γραφτό μου είτανε νά γεννηθώ στήν Ανατολή, αλλά η ρόδα τής τύχης, πού γυρίζει ολοένα, ξερρίζωσε από τά θεμέλιά του τόν τόπο μου καί μ' έρριξε στήν ξενητειά, σ' ανθρώπους πού μιλούσανε τήν ίδια γλώσσα μέ μένα, πλήν όμως πού είχανε άλλα συνήθεια. Τό πουλί τό θαλασσοδαρμένο, πώς βρίσκει έναν βράχο μέσα στό πέλαγο, καί κάθεται καί στεγνώνει τά φτερά του, έτσι βρίσκουμαι κ' εγώ σέ τούτα τά χώματα. Τό πώς γεννήθηκα στά μέρη τής Ασίας, τό' χω γιά πράμα βλογημένο καί δοξάζω τό Θεό γιά δαύτο. Μολαταύτα, βρεθήκανε ανθρώποι κακοί καί κακογεννημένοι, ψυχές φτωχές, νά γυρίσουνε τό καύχημά μου σέ κατηγόρια. Θέλανε νά αρνηστώ τή μάνα μου τήν Ασία, σέ καιρό πού αυτοί θρεφόντανε από τό πλούτος τής καρδιάς μου καί παίρνανε χαρά κ' ελπίδα από τή φλέβα πού ανάβλυζε από τή βαθειά ρίζα μου. "Αμαρτίαν ήμαρτεν Ιερουσαλήμ, διά τούτο εις σάλον εγένετο, πάντες οι δοξάζοντες αυτήν, εταπείνωσαν αυτήν". "Κληρονομία ημών μετεστράφη αλλοτρίοις, οι οίκοι ημών ξένοις. Ορφανοί εγενήθημεν, ουχ υπάρχει πατήρ, μητέρες ημών ως αι χήραι". "Κατέλυσε χαρά καρδίας ημών, εστράφη εις πένθος ο χορός ημών". Μά εγώ δέ θά σ' αρνηστώ ποτές, Ιερουσαλήμ! Νά χάσω τό φώς μου άν σέ ξεχάσω, νά ψάχνω μέ τό ραβδί καί νά μή βρεθεί τοίχος νά μού δείξει τό δρόμο, κι ούτε πονετικός διαβάτης νά μέ χειροκρατήσει. Γιατί θάν έχω αρνηστεί τό Θεό τόν αληθινόν, καί θέ νάμαι παραδομένος στά είδωλα τής ψευτιάς, κι αντίς τήν απλή καρδιά πού ρίζωσε στό κορμί μου, θέ νάχω βάλει μέσα μου φίδια φαρμακερά, νά δαγκάνουνε τ' αδέρφια μου τούς ανθρώπους. Μαζί μέ σένα ζεί η ψυχή μου, κ' είμαι πλούσιος όποτε είμαι μακρυά από τούς στενόψυχους ανθρώπους, καί γίνουμαι φτωχός όποτε σμίγω μαζί τους. Σέ μέρος, πούχει τόσο μονάχα φώς, όσο χρειάζεται στόν ξενιτεμένον, εκεί σέ συλλογιέμαι τή νύχτα..."


Όλες τίς περιόδους τής ελληνικής ιστορίας τίς ζή ο Κόντογλου. Σ' όλο τό πεζογραφικό αλλά καί καλλιτεχνικό του έργο ψηλαφεί μέ ζέση τόν σφυγμό τών ελληνικών πραγμάτων στή διαχρονικότητά τους. Συναιρεί καί βιώνει στή μήτρα της ολόκληρη τήν ελληνική ιστορία καί ζωή. Μέ πάθος αφουγκράζεται ό,τι θεωρεί ζωντανό. Ζωντανεύει σέ σύμβολο τόν καημό τής Ρωμηοσύνης. Ολόκληρη η πορεία του είναι ένας πικραμένος αγώνας κι ένα βουβό κλάμα γιά τά ιερά καί όσια πού χάθηκαν.


Τήν αρχαία ιστορία τήν ζή αποκαθαρμένη από τά ειδωλολατρικά στοιχεία. Τιμά καί θαυμάζει καί αυτής τής περιόδου τούς ήρωες. Διδάσκεται από τήν ζωή τους καί στό έργο του διασώζει ό,τι καλό καί λαμπερό σώζεται από τόν αρχαίο κόσμο, πού όμως τόν φιλτράρει στό φίλτρο τής Ορθοδοξίας. Η καρδιά του όμως μέ όλη τή δύναμή της είναι τοποθετημένη στό Βυζάντιο, τήν Τουρκοκρατία καί τό ' 21.

Στό αφήγημά του "Η ακατάλυτη ελληνική φύτρα"("Η πονεμένη Ρωμηοσύνη", σελ. 269) γράφει:

"Η Ρωμιοσύνη βγήκε από τό Βυζάντιο ή, γιά νά πούμε καλύτερα, τό Βυζάντιο στά τελευταία χρόνια του στάθηκε η ίδια η Ρωμιοσύνη.

Ακόμα από τόν καιρό τού Φωκά φανερώνονται καθαρά τά χαραχτηριστικά της, καί στά χρόνια τών Παλαιολόγων, πού ψυχομαχά τό βασίλειο, αντρειώνεται η βασανισμένη Ρωμιοσύνη, η καινούργια Ελλάδα. Μεγάλωσε μέσα στήν αγωνία η χριστιανική Ελλάδα, γιατί ο πόνος είναι η καινούργια σφραγίδα τού Χριστού. Η Ρωμιοσύνη είναι η πονεμένη Ελλάδα. Η αρχαία Ελλάδα μπορεί νά' τανε δοξασμένη κι αντρειωμένη, αλλά η καινούργια, η χριστιανική, είναι πιό βαθειά, επειδής ο πόνος είναι ένα πράγμα πιό βαθύ κι από τή δόξα κι από τή χαρά κι από κάθε τί. Οι λαοί πού ζούνε μέ πόνο καί μέ πίστη τυπώνουνε πιό βαθειά τόν χαραχτήρα τους στόν σκληρό βράχο τής ζωής, καί σφραγίζονται μέ μιά σφραγίδα πού δέν σβήνει από τίς συμφορές κι από τίς αβάσταχτες καταδρομές, αλλά γίνεται πιό άσβηστη. Μέ μιά τέτοια σφραγίδα είναι σφραγισμένη η Ρωμιοσύνη.

Τά έθνη πού εξαγοράζουνε κάθε ώρα τής ζωής τους μέ αίμα καί μ' αγωνία, πλουτίζονται μέ πνευματικές χαρές πού δέν τίς γνωρίζουνε οι καλοπερασμένοι λαοί. Αυτοί απομένουνε φτωχοί από πνευματικούς θησαυρούς κι από ανθρωπιά, γιατί η καλοπέραση κάνει χονδροειδή τόν μέσα άνθρωπο. Ενώ ο πόνος κατεργάζεται τούς λαούς καί τούς καθαρίζει, όπως καθαρίζεται τό χρυσάφι μέ φωτιά μέσα στό χωνευτήρι. Γιά τούτο η δυστυχισμένη Ρωμιοσύνη στολίστηκε μέ κάποια αμάραντα άνθη, πού δέν τ' αξιωθήκανε οι μεγάλοι κ' οι τρανοί λαοί τής γής" (Φ. Κόντογλου, Έργα Γ`. Η πονεμένη Ρωμιοσύνη, έκδ. "Αστήρ", Αθ. 1963, σ. 269)

Πίστευε ο Κόντογλου καί ζούσε τήν ελληνική ιστορία οδυνηρά, ορθόδοξα. Ο Χριστιανισμός στήν ορθόδοξη μορφή του συνδέει τό μεγαλείο τής οδύνης τού ανθρώπου μέ τήν χαρά τού ουρανού (χαρμολύπη). Ο πόνος είναι πιό βαθύ πράγμα από τήν χαρά καί τήν δόξα.

Στήν Τουρκοκρατία καί τό '21, όπως γράφει ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, περιφερόταν ο Κόντογλου, όπως ο κηπουρός στόν κήπο του. Εκεί η ψυχή του βγάζει φωνή μεγάλη. "Βλέπει τήν Ελλάδα, τόν βασανισμένο λαό της ντυμένο στολή αφθαρσίας, νά τού φέγγει καί νά τόν ψυχώνει η ελπίδα τής αθανασίας. Νιώθει τήν ψυχή τών Ελλήνων γεμάτη κρυφά πλούτη". (Η πονεμένη Ρωμιοσύνη, σελ. 228). "Σκέπτεται τό χτυποκάρδι πού περάσανε χιλιάδες μέρες καί χιλιάδες νύχτες καί βγάζει ξανά η γής ετούτη νιούς καί κοπέλλες! Πώς δέν ξεράθηκε γιά ούλους τούς αιώνες τό δέντρο πού μαράθηκε απ' τό φαρμακερό χνώτο αυτουνού τού φιδιού" ("Τό Αϊβαλί η πατρίδα μου", σελ. 14)

Εκεί στήν Τουρκοκρατία μέ τό πεζογραφικό του έργο καί περισσότερο μέ τήν βυζαντινή αγιογραφία καθρεφτίζεται η ψυχή τής Ρωμιοσύνης μέ λάμψεις οδύνης, αλλά καί πνευματική σεμνότητα. Πίστευε ο Κόντογλου στήν ελληνική αθανασία. Ήταν περήφανος γιά τήν φυλή μας. "Η φυλή μας, γράφει, η μακροζωϊσμένη, πέρασε πολλές δόξες καί πολλά βάσανα. Τά μάτια τών Ελλήνων πρωτοείδανε πολλά πράματα πού δέν ήξερε πρωτύτερα ο κόσμος" ("Πέδρο Καζάς" σελ. 279).


Ζούσε ο Κόντογλου τήν Ορθοδοξία σάν μιά φυσιολογική ανάπτυξη τού Ελληνισμού, ως μιά κιβωτό καί μιά πηγή του. Γι' αυτό τό πρότυπό του ήταν οι άγιοι, οι μάρτυρες, οι ασκητές. Σέ ένα από τά καλύτερα κείμενά του, στόν "Άγιο Γιώργη τόν Χιοπολίτη" πιστοποιείται αυτή η ενότητα τού Ελληνισμού μέσα στήν Εκκλησία, μέσα στό πάθος της καί στό αίμα τών Νεομαρτύρων. Η κοινωνία ολάκερη πού πενθεί, γιορτάζει καί λατρεύει τόν νεομάρτυρα είναι η νεοελληνική κοινωνία πού ζή μέ βαθύτατη οδύνη τόν Ελληνισμό καί τήν Ορθοδοξία.

Καί ύστερα μέσα στό '21 ο Κόντογλου ζή τήν ταύτιση τού ήρωα τού Έθνους μέ τόν μάρτυρα τής πίστης. Οι άγιοι είναι καί ήρωες τού Έθνους. Η λεβεντιά τού ήρωα δέν είναι αποκοτιά. Στό βάθος της έχει τό νόημα μιάς πίστης πού ο άνθρωπος πιστεύει στήν αθανασία καί αναμετριέται μέ τό θάνατο περιφρονώντας τίς χαρές ετούτης τής ζωής.

Τόν ίδιο αέρα τής λεβεντιάς αναπνέουμε καί όταν διαβάζουμε τόν "Πέδρο Καζά" μέ άνδρες φημισμένους, πού έζησαν άγρια ζωή μέ τό κεφάλι χωμένο στίς φουρτούνες καί στίς καταιγίδες καί στίς σελίδες πού έγραψε γιά τούς Έλληνες ήρωες. Φρόνημα υψηλό καί στίς δυό περιπτώσεις, η πατρίδα σέ ιερή έξαρση. Σέ όλα τά έργα του μπροστά η ψυχή τών Ελλήνων. Καί αυτό τού αυγαταίνει τόν πόνο του τόν εσωτερικό γιά τήν Ελλάδα, τήν Πόλη, τίς αλησμόνητες πατρίδες καί συμπάσχει μαζί τους. "Περπατώ, θά πή ο ίδιος, τήν ελληνική ιστορία μέ μεγάλα βήματα, είμαι στό κέφι, καί καταλαβαίνω τό Θεό καί τούς προγόνους μου νά μού κρατάνε σιωπηλή συντροφιά..."("Πέδρο Καζάς", σελ. 10).

Μεταξύ 1936 καί 1938 εργάζεται κατά διαστήματα στόν Μυστρά, όπου καθαρίζει τίς περίφημες τοιχογραφίες τών βυζαντινών ναών του. Εκεί τόν συνάντησε ο Νίκος Καζαντζάκης καί δημοσίευσε τίς εντυπώσεις του στήν «Καθημερινή» (10-12-1937) μέ τόν τίτλο «Θνητοί καί Αθάνατοι»:


«Ψηλά στόν τρισχαριτωμένο ναό τής Περίβλεπτος τού Μυστρά, ανάμεσα από περίπλοκες σκαλωσιές, ανάερα κρεμασμένος σάν πολυέλαιος τής εκκλησιάς, μέ τήν άσπρη εργατικιά μπλούζα του, μέ τήν παλέτα καί τό πινέλο στά χέρια, στρογγυλοπρόσωπος κι εκστατικός, όμοιος μέ τά λιοντάρια πού σέ κοιτάζουν σάν ανθρώποι μέσα από τά παλιά περσιάνικα χαλιά, πρόβαλε καλωσορίζοντάς με ο Κόντογλου.

Τά μάτια του λάμπουν ευχαριστημένα, γιατί ξέρει πώς εχτελεί τό χρέος του καί τά χέρια του είναι γεμάτα ανυπομονησία καί δύναμη. Πάλεψε πολύ στή ζωή του, πόνεσε, μά τά εφήμερα δέν μπόρεσαν νά τόν λυγίσουν πώς νά λυγίσουν έναν άνθρωπο πού πιστεύει στό Θεό; Κι όταν τόν παρασφίξει η πίκρα, αρχινάει καί ψέλνει θριαμβευτικά ένα τροπάρι: "Τή υπερμάχω στρατηγώ τά νικητήρια....". Ή: "Σιγησάτω πάσα σάρξ βροτεία....". Κι η πίκρα ξορκίζεται, κι η γής μετατοπίζεται κι ο Κόντογλου μέ τά δαχτυλίδια του, μέ τό καρέ παλτό του, μέ τά σγουρά μαλλιά του, μέ τά μεγάλα του μάτια, μπαίνει ολάκερος στήν Παράδεισο...
Ο Κόντογλου έτρεχε απάνω-κάτω στήν Παράδεισο, πού αυτός μέ τίς ανασκαφές του ξανάφερε πάλι στό φώς θείες μορφές πλαντούσαν κάτω από στρώματα ασβέστη, καί λές πλαντούσε μαζί τους κι ο Κόντογλου καί δέν έβρισκε ησυχία, άν δέν τίς γλύτωνε. Σωστά έχει ειπωθεί πώς κάθε άνθρωπος έχει κάτω από τήν ευθύνη του μιάν ορισμένη περιοχή από πράματα, ανθρώπους κι ιδέες, κι άν δέ σώσει τήν περιοχή αυτή ούτε κι αυτός σώζεται.
Η περιοχή τού Κόντογλου είναι γεμάτη από χαλασμένες τοιχογραφίες».

Θυμίαμα πνευματικής ευωδίας αναδίνουν τά έργα τού Φώτη Κόντογλου. Ένας τρανός θεόπνευστος καλλιτέχνης αναδεικνύεται μέσα από τήν σύνθετη δημιουργία τού χρωστήρα του καί τού λόγου του, βυθίζοντας τίς ρίζες τους στά ακατάλυτα νάματα τής Ρωμιοσύνης καί τής Ορθοδοξίας.


Αυτός ήταν ο Φώτης Κόντογλου. Μέ πάθος αφουγκραζόταν ό,τι θεωρούσε ζωντανό. Αγωνιζόταν νά ζωντανέψη σέ σύμβολα καί δρώμενα ολάκερο τόν καημό τής Ρωμιοσύνης. Είχε μιά συνολική σύλληψη γιά τό Γένος μας.

Ο συντοπίτης του Ηλίας Βενέζης ως εξής τόν χαρακτηρίζει: Τόν αποκαλεί "Σάκλετον τού Αϊβαλιού πού χειρονομούσε ακατάπαυστα, μιλούσε ακατάπαυστα, έδειχνε, σχεδίαζε τό λόγο στόν αγέρα, ήταν φανατικός, πολεμούσε νά φανατίσει, ήταν ένα τεντωμένο νεύρο, έμοιαζε θεριό ανήμερο, φυλακισμένο στή στεριά από τά κύματα. Διηγόταν μέ τρόπο μοναδικό, πού δέν τόν έχω ξανασυναντήσει σέ άνθρωπο, ιστορίες απίθανες γιά τά ταξίδια του, γιά τήν τέχνη πού είδε, γιά τά πράγματα πού σπούδαζε. Τό κάθε τί πού διηγόταν έπεφτε πάνω μας σά δροσιά βροχής σέ διψασμένη γή. Άλλαζε έκφραση κάθε τόσο, κι όταν μιλούσε, τά μάτια του σπίθιζαν καί μιά μικρή φλόγα καρφωνόταν ολόϊσια στήν ψυχή μας σά μιά μικρή, μυτερή φλόγα..."

Είχε μιά θρησκευτικότητα λειτουργική καί φανατικά ορθόδοξη, πού μόνον όσοι τήν ζούν σάν εκείνον μπορούν νά τήν καταλάβουν. Είχε μιά γλώσσα, πού μόνο ένας Παπαδιαμάντης, στή δημοτική φορμαρισμένη, θά μπορούσε νά τήν γράψη. "...γιατί η γλώσσα του είναι συναξάρι ή τροπάρι ή δημοτικό τραγούδι. Ίσως δέν είναι χωρίς σημασία τό γεγονός ότι ο Κόντογλου, μόλις ήρθε στήν Αθήνα από τό Αϊβαλί, έμεινε γιά αρκετό διάστημα στό ίδιο δωμάτιο πού έμεινε καί ο Παπαδιαμάντης" (Τό είπε ο ίδιος ο Κόντογλου στόν Π.Β. Πάσχο) "Γιά μένα, θά προσθέσει ο Πάσχος, ο Κόντογλου, ήταν ο μικρότερος αδελφός τού Παπαδιαμάντη" ("Σχέδιο μέ μολύβι" σελ. 67)

"Ήταν ένας άνθρωπος, θά γράψη ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, πού είχε στραμμένα τά μάτια τής ψυχής του πρός τό "άκτιστον" φώς καί τά μάτια τού κορμιού του μετέωρα απάνω από τίς γήϊνες παρουσίες. Ήταν συνομιλητής τών αγίων καί τών αγγέλων. Όταν τόν αποσπούσες από τά μόνιμα οράματά του, ένιωθες πώς τόν κατέβαζες σ' έναν κόσμο πού σπέρνει τύψεις καί θερίζει θλίψεις" ("Η Ζωντανή παράδοση", σελ. 26)

Τήν συχνή επαφή του μέ τόν ουρανό πετύχαινε μέ τήν θερμή προσευχή του, όπως αυτή πού δημοσιεύει στή "Βασάντα" μέ τίτλο "ΨΑΛΜΟΣ ΡΒ 102".

Δόξασε ψυχή μου τόν Κύριο

κι όλα τά σπλάγχνα μου τό όνομά του, τό άγιο
δόξασε ψυχή μου τόν Κύριο.
καί μήν ξεχνάς όλα τ' αγαθά πού σού' δωσε
κείνον πού σχωρνά όλες τίς αμαρτίες σου,
κείνον πού γιατρεύει όλες τίς αρρώστιες σου,
κείνον πού σέ σπλαχνίζεται καί σέ πονά,
κείνον πού γεμίζει μέ αγαθά τήν επιθυμία σου
θέλει νά ξαναγεννηθεί η νιότη σου όπως τού αητού.
Ο Κύριος ελεεί τούς δίκαιους καί προστατεύει
τούς αδικημένους.

Μιά μέρα όμως, ζεστή καί ηλιόλουστη, 13 Σεπτεμβρίου 1963, αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος μέ τά πολλά χαρίσματα, βρέθηκε μέ τή γυναίκα του Μαρία καί τήν κόρη του Δέσπω, τσακισμένος από διερχόμενο αυτοκίνητο, στό νοσοκομείο. Η γυναίκα του πέθανε σέ λίγες μέρες. Ο ίδιος άφησε τήν τελευταία του πνοή στόν "Ευαγγελισμό", ύστερα από δυό χρόνια μέσα σέ φοβερούς πόνους.


Νομίζω πώς τά τελευταία χρόνια μετά τό θάνατό του ο Κόντογλου πάει νά λησμονηθή. Σπάνια ακούγεται τόνομά του. Πού καί πού κανένας στοχαστικός τόν διαβάζει καί η νέα γενιά τόν αγνοεί. Είναι παράξενη η τύχη τών βιβλίων καί εκείνων πού τά έγραψαν. Πολλοί συγγραφείς καί ποιητές έμειναν θαμμένοι μέ τά βιβλία τους γιά πολλά χρόνια: ο Κάλβος, ο Καβάφης κ.ά. Κάποτε βρέθηκαν κάποιοι πού τούς ξέθαψαν καί μεσουράνησε η φήμη τους. Σίγουρα τό ίδιο θά συμβή καί μέ τόν Κόντογλου. Βραχυχρόνιος θά είναι ο παραμερισμός.
Όσοι δέν είχαν τήν τύχη νά γνωρίσουν τόν Φώτη Κόντογλου μπορούν νά τόν αναστήσουν καί νά τόν γνωρίσουν διαβάζοντας τά έργα του. Εκεί εμφανίζει τόν εαυτό του μέ εκείνη τήν ωραία καί φυσική γυμνοσύνη τών αρχαίων. Κι όσοι θέλουν νά μάθουν μέ ακρίβεια τί πράγμα είναι ένας Χριστιανός, άς γνωρίση τόν Κόντογλου. Νά τόν γνωρίση όμως βαθιά καί όχι επιδερμικά.

Ακούστε ΡΑΔΙΟ ΦΛΟΓΑ ( κάντε κλίκ στην εικόνα)

Ακούστε  ΡΑΔΙΟ ΦΛΟΓΑ ( κάντε  κλίκ στην εικόνα)
(δοκιμαστική περίοδος )