Περί Λεξικών της Κουτσοβλαχικής - Αντώνη Μ. Κολτσίδα

4. Τα μοναδικά λεξικά της κουτσοβλαχικής γλώσσας στην ελληνική βιβλιο­γραφία —του Κωνσταντίνου Νικολαΐδη (1909) και του Αντώνη Μιχ. Κολτσίδα (1978, 1993)— παρουσιάζουν διαχρονικά το γλωσσικό θησαυρό-πλούτο της γλώσσας στον αιώνα μας.

Περιορίζομαι σ’ αυτά και δεν αναφέρομαι στην ξένη βιβλιογραφία για δυο λόγους: πρώτον, γιατί αυτή υπακούει συνή­θως στο στρατευμένο προπαγανδισμό της ρουμανικής ιστοριογραφίας, και δεύτερον, ειδικά για το λεξικό του T. Papahagi, γιατί —αναμφισβήτητα, πέρα από την επιστημονική του σπουδαιότητα— φωτογραφίζει ακαδημαϊκά την υποτιθέμενη «ιδεατή» και «ιδανική» μορφή του κουτσοβλαχικού γλωσσικού κώδικα και —πάντως— πέρα από την αμφισβητούμενη πρόθεση του συγγρα­φέα και των εκδοτών του, δεν δίνει παρά μια γνωστή εικόνα της γλώσσας μέχρι το 1963 ή έστω μέχρι το 1974 (β ' έκδοση). Μετά από κει δεν παρα­κολουθεί την πορεία της πτώσης της κουτσοβλαχικής γλώσσας, η οποία ρα­γδαία επήλθε στα χρόνια 1966-1996. 

Έτσι, από τα πράγματα, το μεν λεξικό του Κ. Νικολαΐδη εμφανίζει την πρώτη εικόνα της κουτσοβλαχικής γλώσσας στις αρχές του αιώνα μας (1909), ενώ του Αντ. Κολτσίδα την τελευταία του αιώνα (1993). 

Συγκρίνοντας τώρα αυτά τα λεξικά, διαπιστώνουμε το κοινό και βασικό τους γνώρισμα, ότι και στα δύο το μεγαλύτερο ποσοστό των λέξεων είναι ελ­ληνικής καταγωγής. 

Συγκεκριμένα ο Κ. Νικολαΐδης καταγράφει στο λεξικό του 6.657 λέξεις, από τις οποίες οι 3.460, δηλαδή το 52% του συνόλου, είναι ελληνικές (ελληνικής καταγωγής)[40]. 

Στο λεξικό τώρα του υπογράφοντος καταγράφονται γύρω στις 2.800 λέξεις —αλλά μόνο αυτές που ακούγονταν στα χρόνια της σχετικής έρευνας 1966-1996— από τις οποίες οι περισσότερες, σε ποσοστό περίπου 70%, είναι ελληνικής καταγωγής. Έτσι, τα δάνεια από τη λατινική —βασικά— και αντίστοιχα από άλλες γλώσσες, με το πέρασμα των χρόνων μπαίνουν σε αχρηστία και η κουτσοβλαχική προσαρμόζεται τόσο στο λεξικολογικό, όσο και στο γραμματικό σύστημα της Νεοελληνικής, από την οποία πλέον αφομοιώνεται στο μεγαλύτερο βαθμό, με αποτέλεσμα να χάνει καθημερινά την αυτοτέλειά της. 

Η χρησιμότητα, αλλά και η πρωτοτυπία του λεξικού μου, στην έκδοση του 1993 —πλην της «φωτογράφησης» των «υπαρκτών» και μόνο λέξεων, έτσι όπως επιζούσαν στα τελευταία χρόνια της κουτσοβλαχικής γλώσσας— έγκειται στην πληθώρα των παραδειγμάτων από τη ζωντανή κουτσοβλαχική γλωσσική παράδοση με σχετικές έννοιες, θυμοσοφίες, αινίγματα, παροιμίες κ.ά., που ακολουθούν σχεδόν κάθε λεξικογραφούμενη λέξη[41]. Έτσι, η εργα­σία αυτή καταγράφεται ανάμεσα στις τελευταίες γύρω από τη μελέτη της κουτσοβλαχικής γλώσσας και μπορεί να χαρακτηριστεί ως «προσφορά» στην επιστημονική «αποτύπωση» μιας γλώσσας που δεν μιλιέται πλέον σήμερα. 

Η μεγάλη τομή στο βλάχικο γλωσσικό ιδίωμα

Του Αλέξανδρου Τζιόλα

Είναι γνωστή σε όλους μας η ιστορική διένεξη σχετικά με την καταγωγή του βλάχικου γλωσσικού ιδιώματος. Πρόσφατα βρέθηκε στα χέρια μου, στα πλαίσια γενικότερης έρευνα και συλλογής ιστορικού υλικού, αξιόλογη έκδοση με κύριο αντικείμενο... την Ετυμολογία των Λέξεων της Βλάχικης Γλώσσας. Πρόκειται για μία έκδοση του 1909 του διαπρεπούς Έλληνα Γυμνασιάρχη Κων/νου Νικολαίδη [1] που ανατυπώθηκε στο Μεγάρεβο του Μοναστηρίου με την προτροπή του Έλληνα Πρόξενου στο Μοναστήρι κ. Μ. Τριπολιτάκη και του δωρητή από τα Μεγάλα Λειβάδια Γ. Κωστίκα.

Ο συγγραφέας δεν προβαίνει απλά στην καταγραφή λέξεων της βλάχικης γλώσσας σε σύνολο 600 σελίδων. Προχωρεί στην ετυμολογία κάθε βλάχικης λέξης την οποία και αντιπαραθέτει με την αντίστοιχη ρουμουνική. Την εποχή που εκδόθηκε, ήταν ένα ιστορικό έργο που έδινε σαφή και ξεκάθαρη επιστημονική απάντηση στην ρουμάνικη προπαγάνδα και ανέδειξε την ιστορική και διαχρονική διασύνδεση του κουτσοβλάχικου ιδιώματος με την ελληνική γλώσσα. Το λεξικό αποτέλεσε ένα από τα ισχυρά όπλα των βλαχόφωνων Ελλήνων στον αγώνα για την απελευθέρωση της Μακεδονίας.

Σε αυτή τη βάση, η έκδοση, έχει τη δέουσα επιστημονική αρτιότητα που είναι και το μέγιστο συγκριτικό της πλεονέκτημα, αφού αναζήτησε για πρώτη φορά την ετυμολογική προέλευση των λέξεων της κουτσοβλαχικής αντιπαραβάλλοντας τες με τις αντίστοιχες τις δακορουμουνικής και τεκμηρίωσε επιστημονικά την ελληνικότητα του βλαχόφωνου στοιχείου.

Το έργο, έχει ύψιστη εθνική, γλωσσική, ιστορική και λογοτεχνική αξία. Αποτελεί δε την αρτιότερη και πληρέστερη προσπάθεια των τελευταίων αιώνων. Μάλιστα, επειδή γράφτηκε στις αρχές του 1900, οπότε και το βλάχικο γλωσσικό ιδίωμα είχε ιδιαίτερη έξαρση, ομιλούνταν σε πολύ μεγάλη έκταση (και γεωγραφική) σε σχέση με σήμερα (που παρατηρείται συρρίκνωση), κάνει την έκδοση πληρέστερη, περισσότερο αληθινή και αποκαλυπτική.

Ο συγγραφέας, στον πρόλογό του, μας εξιστορεί ότι στις αρχές του 1900 κυκλοφορούσαν δύο μικρά λεξικά της «Κουτσοβλαχικής γλώσσας». Επισημαίνει όμως ότι και τα δύο ερμήνευαν απλώς τις λέξεις στην «ρουμουνικήν (Δακορρουμουνικήν)» χωρίς να προβαίνουν στην ελάχιστη απόδειξη της καταγωγής των λέξεων αυτών, «διότι τούτο αντίκειται εις τον επιδιωκόμενον σκοπόν, ως φαίνεται». 

«Πάνω από 800 αρχαιοελληνικές λέξεις στον ελληνοβλάχικο λόγο» του Δημήτρη Στεργίου

Το βιβλίο νέο  βιβλίο του Δημήτρη Στεργίου 

που κυκλοφορεί σε ebook

Κυκλοφόρησε το νέο ebook του Δημήτρη Στεργίου με τίτλο «Πάνω από 800 αρχαιοελληνικές λέξεις στον ελληνοβλάχικο λόγο» στη σειρά «Ελληνικός Πολιτισμός»

Πρόκειται για ένα ετυμολογικό λεξικό, το οποίο εντοπίζει, παρουσιάζει και ερμηνεύει μυκηναϊκές, ομηρικές, βυζαντινές, αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές λέξεις που υπάρχουν στον ελληνοβλάχικο λόγο.

Πωλείται στην τιμή των 10 στερλινών (περίπου 12,5 ευρώ) μόνο από το ηλεκτρονικό κατάστημα των Εκδόσεων Στεργίου, στη διεύθυνση http://stergioushop.com. H αγορά γίνεται μόνο με χρεωστική ή πιστωτική κάρτα μέσω της ιστοσελίδας ή τηλεφωνικώς ή μέσω email στη διεύθυνση    sales@stergioultd.com. 

Διατίθεται μόνο σε ηλεκτρονική μορφή και σε αρχεία που είναι κατάλληλα και απολύτως συμβατά με όλους τους υπολογιστές, τα “έξυπνα” κινητά τηλέφωνα, τους υπολογιστές ταμπλέτες και τους αναγνώστες ηλεκτρονικών βιβλίων.

Σημειώνεται το βιβλίο αυτό παρουσιάζεται από τις  “Εκδόσεις Στεργίου” από τις 10 Νοεμβρίου 2012 στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, σε όλα τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης της Ελλάδας και του εξωτερικού (CNN, BBC, Reuters, Bloomberg, Financial Times) και σε ιστοσελίδες και blogs ειδικού περιεχομένου σχετικά με τη γλώσσα, την ετυμολογία και την ιστορία (Ελλάδα και εξωτερικό).

Δείγμα μπορείτε να βρείτε εδώ: http://goo.gl/OaOCa

Χαρακτηριστικά

Τίτλος: Ελληνικός Πολιτισμός - Πάνω από 800 αρχαιοελληνικές λέξεις στον ελληνοβλαχικό λόγο

Συγγραφέας: Δημήτρης Στεργίου

Φωτογραφία Εξωφύλλου: Δημήτριος Παππάς, Dreamstime.com

Σελίδες: 243 Α4 (379 σε iphone)

Αρχεία: pdf (συμβατό με όλες τις συσκευές), epub και mobi (για Kindle της Amazon)

Εκδοση: Stergiou Limited, 2012

“Λεξικό της Κουτσοβλαχικής του Λιβαδίου Ολύμπου. Λέξεις, ιστορία, παράδοση και λαϊκός πολιτισμός ”. Παρουσίαση του βιβλίου από τον Κώστα Προκόβα

“Eίναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας” 

(Γ. Σεφέρης) 

Το ταξίδι στη χώρα των λέξεων είναι μια γοητευτική περιπέτεια. Προχωρείς από ανακάλυψη σε ανακάλυψη, ώσπου φτάνεις στον πυρήνα τους, στην πρώτη αρχή και την ουσία τους. H πορεία αυτή είναι μια κατάδυση στη συνείδηση του τόπου και του λαού σου. Τα τελευταία χρόνια μπήκα και εγώ “ανεπαισθήτως” σε αυτή την περιπέτεια. H γλώσσα μάς ταξιδεύει σε ανεπανάληπτα, σε μοναδικά ταξίδια από δρόμους που μόνο εκείνη ξέρει. Όλα σχεδόν τα χρόνια ήμουν δάσκαλος, όσο ήμουν δάσκαλος. Είναι πολύ ακριβός ο τίτλος του δασκάλου. Λίγοι τον δικαιούνται. Eδώ και λίγα μόλις χρόνια κατάλαβα πόση γοητεία ασκούν οι λέξεις. Kάνεις ευχάριστη παρέα με τις λέξεις και νιώθεις δημιουργός. Kάποιες από αυτές δεν τις βρίσκει κανείς ούτε στα λεξικά. Πανέμορφες λέξεις βγήκαν βίαια στη σύνταξη. Νέες λέξεις εισέβαλαν πανηγυρικά στο λεξιλόγιό μας. Πονάει κανείς γι’ αυτόν τον χαμό, δεν θέλει να τις αφήσει να χαθούν, αυτό όμως είναι μια νομοτέλεια. Λέξεις που τις έλεγαν οι παππούδες και οι μανάδες μας, που τις ακούσαμε παιδιά και άνοιξαν τα μάτια μας, που άναψαν τη φαντασία μας. Λέξεις που τις διαβάσαμε στα πρώτα βιβλία μας, στο “Aλφαβητάρι με τον ήλιο”. Λέξεις αρχόντισσες των παιδικών μας χρόνων. Mε αυτές πλάστηκαν και τα αριστουργήματα της λογοτεχνίας. H γλώσσα όμως άλλα γεννά και άλλα ξεχνά. Oι λέξεις με ό,τι εκείνες κουβαλούν είναι πατρίδα. H γλώσσα είναι το μόνο αγαθό που πραγματικά μας ανήκει εφ’ όρου ζωής. 

Eδώ και λίγα χρόνια είχα συγκεντρώσει, έτσι διασκεδάζοντας χωρίς πρόγραμμα, είκοσι περίπου λέξεις της κουτσοβλαχικής του Λιβαδίου. Από εκείνες που συνηθίζουν να λένε οι άνθρωποι μεταξύ τους για να κάνουν χιούμορ, για να πειράξουν ο ένας τον άλλο, για να διασκεδάσουν την καθημερινή τους ρουτίνα και να δημιουργήσουν μια διάθεση κεφιού. Τις ακούς ή τις λες και αισθάνεσαι την ανάγκη να γελάσεις. Eίναι λέξεις αμετάφραστες. Σε όλες τις γλώσσες υπάρχουν τέτοιες λέξεις. Aν επιχειρήσει κανείς να τις μεταφράσει, χάνουν το νόημα και τη λάμψη τους, γίνονται αγνώριστες, όπως τα κοχύλια που τα βγάζεις από το νερό και τα χρώματα της θάλασσας. Έτσι άρχισε η ευχάριστη περιπέτεια της γραφής αυτού του Λεξικού. H μία λέξη έφερνε την άλλη. Όλες ανέβαιναν πάνω στη συνείδηση σαν από βαθύ πηγάδι με την πρώτη τους λάμψη, σαν νεόκοπο νόμισμα. H οδοιπορία αυτή μέσα από μονοπάτια ήχων, συλλαβών, φθόγγων ήταν μια αποκάλυψη. Mπροστά στα μάτια αναστήθηκε ένας κόσμος που πέρασε – αυθεντικός, γνήσιος και γενναιόδωρος – κατανοήθηκε καλύτερα ένας κόσμος που ζει ακόμη. Xρόνια πολλά μακριά από τον τόπο μου δεν άκουγα ούτε μιλούσα την κουτσοβλαχική. Nόμιζα ότι την είχα ξεχάσει. 

Λεξικό - «4.500 μυκηναϊκές, ομηρικές, βυζαντινές και νεοελληνικές λέξεις στο βλάχικο λόγο», Δ.Στεργίου.

                                                    

Από το βιβλίο του Δημήτρη Στεργίου «4.500 μυκηναϊκές, ομηρικές, βυζαντινές και νεοελληνικές λέξεις στο βλάχικο λόγο», Εκδόσεις Παπαδήμα.

Παρακάτω δημοσιεύονται οι κυριότερες μυκηναϊκές και ομηρικές λέξεις που εντοπίζονται στον βλάχικο λόγο...

Για το λεξικό πατήστε εδώ :
''4500 μυκηναϊκές, ομηρικές, βυζαντινές και νεοελληνικές λέξεις στο βλάχικο λόγο''

 

Ετυμολογικό λεξικό της Κουτσοβλαχικής του Κ. Νικολαϊδη

Ετυμολογικόν Λεξικόν της Κουτσοβλαχικής Γλώσσης,

του 1909, υπό Κωνσταντίνου Νικολαΐδου, 

πρώην Γυμνασιάρχου.

Το συγκεκριμένο λεξικό αριθμεί 646 σελίδες, περιλαμβάνει και τις αντίστοιχες Ρουμανικές λέξεις με σκοπό να δείξει την μεγάλη απόσταση μεταξύ των δυο γλωσσών. Από τις 6,657 βλάχικες λέξεις που περιέχει, οι 3.460 προέρχονται από την ελληνική, 2.605 από τη λατινική, 185 από τη σλάβικη και 150 από την αλβανική γλώσσα. 

Έχει ψηφιοποιηθεί από το Πανεπιστήμιο Κρήτης. anemi.lib.uoc.gr .

Λεξικόν της Κουτσοβλαχικής Κ. Νικολαϊδη:

Εδώ