Η Αρχαία Δωδώνη στο Μουσείο της Ακρόπολης

Το περίφημο μαντείο της Δωδώνης, το παλαιότερο στον ελληνικό χώρο, θα παρουσιαστεί στο Μουσείο Ακρόπολης από τις 20 Ιουνίου 2016 ως τις 10 Ιανουαρίου 2017, στο πλαίσιο της ομώνυμης περιοδικής έκθεσης.

Η προβολή του αρχαιολογικού χώρου της Δωδώνης μέσω του Μουσείου της Ακρόπολης είχε συμφωνηθεί κατά την επίσκεψη του Προέδρου του Μουσείου της Ακρόπολης, καθηγητή Αρχαιολογίας Δημήτρη Παντερμαλή στα Γιάννενα στα τέλη Ιουλίου του περασμένου έτους.

Τα μυστήρια των Μεγάλων Θεών», ενώ έπονται κι άλλες) με σημαντικά έργα του αρχαίου κόσμου από σπουδαίους τόπους της ελληνικής περιφέρειας, μια πρωτοβουλία του Μουσείου Ακρόπολης με στόχο την παρουσίαση ασυνήθιστων θεμάτων που θα ενδιέφεραν τον σύγχρονο επισκέπτη και θα διέγειραν το ενδιαφέρον του να επισκεφθεί τους τόπους προέλευσης των εκθεμάτων.

Έτσι, και με τη συγκατάθεση του ΚΑΣ, περίπου 250 αρχαία έργα θα παρουσιαστούν στην Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων στο ισόγειο του Μουσείου Ακρόπολης, με τα περισσότερα να προέρχονται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων (με την οποία το Μουσείο συνεργάστηκε στενά για την πραγμάτωση της έκθεσης) και κάποια άλλα από τη συλλογή Καραπάνου που φυλάσσονται στις αίθουσες και στις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Επίσης, υπό συζήτηση είναι ο δανεισμός μερικών ακόμα αρχαίων αντικείμενων που σήμερα βρίσκονται σε συλλογές των Κρατικών Μουσείων του Βερολίνου.

Η έκθεση «Το Μαντείο της Δωδώνης» διαρθρώνεται σε οκτώ ενότητες. «Οι απαρχές της λατρείας», όπως ονομάζεται η πρώτη, εστιάζει στη Δωδώνη της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου. Μέσα από επιλεγμένα πήλινα και χάλκινα αντικείμενα αναδεικνύεται η ταυτότητα των πρώτων κατοίκων, η αρχέγονη λατρεία της Μητέρας Γης και η καθιέρωση της λατρείας του Διός, ενώ ανιχνεύονται οι απαρχές της λειτουργίας αρχαιότερου ελληνικού μαντείου, το οποίο ήταν ήδη ευρύτατα γνωστό στην ομηρική εποχή. Η δεύτερη ενότητα με τίτλο «Ο Δίας και οι άλλοι θεοί της Δωδώνης» αναφέρεται στον θεό που λατρεύτηκε στη Δωδώνη ως Νάιος Δίας και ο οποίος εκπροσωπείται στην έκθεση από χάλκινα αγαλμάτια που τον δείχνουν να κρατά κεραυνό, καθώς και από χάλκινες απεικονίσεις αετών, συμβόλων του θεού. Παράλληλα γίνεται αναφορά στους άλλους Νάιους θεούς, τη Διώνη, την Αφροδίτη και τη Θέμιδα, καθώς και στη λατρεία του Ηρακλή και άλλων θεών μέσα από απεικονίσεις τους ή ενεπίγραφα αφιερώματα.

Η τρίτη ενότητα λέγεται «Φηγός, η μαντική βελανιδιά» και αναφέρεται στους τρόπους μαντείας. Με επίκεντρο την ιερή φηγό, την κατοικία του Διός, εξηγούνται οι διάφορες εκδοχές για τους τρόπους που γινόταν γνωστή η βούληση του θεού, από το θρόισμα των φύλλων της βελανιδιάς, τους ήχους των αντικειμένων που κρεμούσαν στα κλαδιά της και τις φωνές των περιστεριών ως τον κύκλο των τριπόδων με τους αδιάκοπους ήχους των λεβήτων και τον ήχο της Κερκυραίων μάστιγος. Η τέταρτη ενότητα («Ιστορίες χαραγμένες στο μολύβι») περιλαμβάνει τα μολύβδινα ελάσματα με τις χαραγμένες ερωτήσεις των επισκεπτών του μαντείου προς τη θεότητα, δηλαδή ερωτήματα είτε δημόσιου χαρακτήρα που υποβάλλουν οι πόλεις είτε ιδιωτών που αφορούν ποικίλα θέματα, όπως επικείμενους γάμους, προίκα, χηρεία, απόκτηση παιδιών, υγεία, μάγια, μεταναστεύσεις, εμπόριο, επαγγελματικές ανησυχίες, χρέη, κλοπές αντικειμένων, περιουσιακά. Η ενότητα κλείνει με απελευθερωτικές επιγραφές δούλων χαραγμένες, κυρίως, πάνω σε χάλκινα ελάσματα.

Η πέμπτη ενότητα «Νάια, η μεγάλη γιορτή της Δωδώνης» είναι αφιερωμένη στη γιορτή των Ναίων με την οποία συνδέεται η ανέγερση του θεάτρου και του σταδίου. Οι ιππικοί, γυμνικοί, δραματικοί και μουσικοί αγώνες που τελούνταν στο πλαίσιο της γιορτής αντιπροσωπεύονται στην έκθεση με αγαλμάτια αθλητών (χάλκινα) ή από τον κύκλο του Διονύσου ή με αγαλμάτια και αντικείμενα που σχετίζονται με τους μουσικούς αγώνες. Η επόμενη ενότητα ονομάζεται «Αναθέτες και αναθήματα». Περιλαμβάνει τμήματα από τους μεγάλους χάλκινους ανδριάντες που ήταν στημένοι σε βάθρα μπροστά από τα λατρευτικά κτήρια, ειδώλια πολεμιστών και άλλων ανδρικών μορφών, ειδώλια νέων, παιδιών και γυναικών, ζώων και μυθικών όντων, αγγεία και κοσμήματα.

Η έβδομη ενότητα («Η πολιτική Δωδώνη») ανιχνεύει τον ρόλο που έπαιξε το μαντείο στη διαμόρφωση της Δωδώνης σε πολιτικό κέντρο των Ηπειρωτών, που οδήγησε στην ανάγκη εμπλουτισμού του χώρου με οικοδομήματα όπως το Βουλευτήριο και το Πρυτανείο. Η πολιτική διάσταση της Δωδώνης αναδεικνύεται κυρίως μέσα από τα νομίσματα της Συμμαχίας και του Κοινού των Ηπειρωτών αλλά και του τοπικού νομισματοκοπείου, ενώ αναδεικνύεται και ο ρόλος του βασιλέως Πύρρου στην μνημειακή άνθιση του ιερού.

Η τελευταία ενότητα («Δωδώνη και Αθήνα») περιλαμβάνει δύο αντικείμενα που βρέθηκαν στην Ακρόπολη: Ένα τμήμα ψηφισματικού ανάγλυφου και ένα τμήμα θρόνου σε φυσικό μέγεθος, με επιγραφές που αναφέρονται στον Δία Νάιο και στη Διώνη. Πρόκειται για μαρτυρίες της προσπάθειας που κατέβαλε η Αθήνα τον 4ο αι. π.Χ. να προσεταιριστεί το μαντείο και κατ' επέκταση το βασίλειο της Ηπείρου.

Η έκθεση συμπληρώνεται με ψηφιακές αναπαραστάσεις αντικειμένων (όπως η Κερκυραίων μάστιξ), πλούσιο εποπτικό υλικό, επιστημονικό κατάλογο, καθώς και με ένα βίντεο που θα προβάλλεται σε γιγαντοοθόνη και το οποίο ετοιμάζεται ειδικά για το συγκεκριμένο γεγονός ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να συνδέσει τα αρχαιολογικά ευρήματα με τις ανασκαφές της Δωδώνης και το μοναδικό φυσικό περιβάλλον που πλαισιώνει τον αρχαιολογικό χώρο. Παράλληλα, θα διεξαχθούν εκπαιδευτικά προγράμματα και μια επιστημονική ημερίδα, ενώ καθ' όλη τη διάρκεια της έκθεσης το εστιατόριο του Μουσείου Ακρόπολης θα προσφέρει γιαννιώτικα εδέσματα σε συνεργασία με τον Δήμο Ιωαννίνων και άλλους τοπικούς φορείς.

Πηγή : Ηπειρωτικός Αγών

Μιλώ και γράφω χρησιμοποιώντας ως πρώτη ύλη το χώμα...

 «Μιλώ και γράφω χρησιμοποιώντας ως πρώτη ύλη το χώμα...αυτό το χώμα δεν είναι όμοιο με εκείνο που βάζουμε κάθε φθινόπωρο στις γλάστρες μας.
Είναι το χώμα ενός περίεργου κήπου που τον περπάτησαν πριν από χιλιάδες χρόνια άνθρωποι σαν κι εμάς και επάνω του άφησαν τα χνάρια του κόπου και του θυμού τους, της βιασύνης και της ηρεμίας τους. Άφησαν τα χνάρια της ζωής τους»
                                                                                           Γιώργος Χουρμουζιάδης

Μια όμορφη ιδέα

Φωτογραφίες του Κώστα Μπαλάφα έτσι όπως συνδυάζονται με τα χρηστικά αντικείμενα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων.

"Δωδώνη: ταύτιση και πρώτες ανασκαφές στον ύστερο 19ο αιώνα"

Τις απόψεις που είχαν διατυπωθεί μέχρι σήμερα για την Δωδώνη και το ανασκαφικό έργο σε έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, ανατρέπει η μελέτη που έκανε ο υποψήφιος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γρηγόρης Μανόπουλος.

Η μελέτη του κ. Μανόπουλου παρουσιάστηκε από τον ίδιο στη Ρώμη, σε Διεθνές Συνέδριο για την Κλασική Αρχαιολογία που διοργάνωσε το Σουηδικό Ινστιτούτο Κλασικών Σπουδών και το πλήρες κείμενο που θα δημοσιευθεί στα πρακτικά του Συνεδρίου είναι σίγουρο ότι θα δώσει το έναυσμα για επιστημονικές και όχι μόνο συζητήσεις.
Η Δωδώνη λοιπόν, μετά από χρόνια, θα επανέλθει στο επίκεντρο του διεθνούς επιστημονικού ενδιαφέροντος, γεγονός εξαιρετικά σημαντικό.

Στην ανακοίνωση που παρουσίασε ο κ. Μανόπουλος, αρχικά, ανέπτυξε διεξοδικά πώς ο Βρετανός αρχιτέκτονας Thomas Donaldson ταύτισε για πρώτη φορά η θέση της αρχαίας Δωδώνης το 1820.

Στο δεύτερο μέρος παρουσίασε, με βάση αθησαύριστα δημοσιεύματα, ένα χρονικό της πρώτης συστηματικής ανασκαφής της Δωδώνης το 1875-1876. Όπως φαίνεται, ο θεωρούμενος πρώτος ανασκαφέας Κωνσταντίνος Καραπάνος απέκτησε το μεγαλύτερο και πιο αξιόλογο μέρος της συλλογής του αγοράζοντάς το από τους Γιαννιώτες πρόκριτους της εποχής Αλκιβιάδη Λιάμπεη και Δαβιτζόν Λεβή. Αυτοί ήταν χρηματοδότες της πρώτης περιόδου της ανασκαφής, που διεξήχθη από τον τότε αρχιμηχανικό του βιλαετίου Ιωαννίνων, τον Πολωνό Σιγισμούνδο Μινέικο.

 Παραθέτουμε σε μετάφραση από την περίληψη της ανακοίνωσης:

«Η μέχρι σήμερα αρχαιολογική έρευνα θεωρούσε ότι ο πρώτος που ταύτισε το χώρο της αρχαίας Δωδώνης ήταν ο Βρετανός Christopher Wordsworth το 1830 και το δημοσίευσε το 1839. Αντίθετα, η πραγματικότητα, όπως προκύπτει από τα νέα στοιχεία που συγκέντρωσε και παρουσίασε ο κ. Μανόπουλος, είναι ότι πρώτος ο Donaldson επισκέφτηκε και ταύτισε το χώρο το 1820 και το δημοσίευσε το 1830. Παρότι αρκετοί ξένοι επιστήμονες γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν τα πορίσματα του Donaldson όλο τον 19ο αιώνα, στην Ελλάδα και την Οθωμανική Αυτοκρατορία αυτά δεν ήταν γνωστά, με αποτέλεσμα όταν έγιναν το 1875-1876 οι πρώτες ανασκαφές να μην είναι γνωστό περί ποιας αρχαίας θέσης επρόκειτο.

Το ζήτημα των ανασκαφών του 1875-1876 είναι πιο περίπλοκο. Μέχρι σήμερα πιστευόταν, ότι πρώτος ο Καραπάνος σκέφτηκε να ανασκάψει το χώρο γιατί κατέληξε στο συμπέρασμα ότι εκεί ήταν η Δωδώνη. Σε αυτή του την ανασκαφή συμμετείχε αρχικά ο Μινέικο, αλλά μετά αποχώρησε. Αργότερα ο Καραπάνος έγραψε ότι "κάποιοι", εννοώντας το Μινέικο, έσκαβαν κρυφά κι έκλεβαν, τρόπον τινά, τα ευρήματα. Αυτά ήταν γνωστά μέχρι σήμερα.

Όπως φαίνεται όμως, ο Μινέικο ήταν αυτός που πρώτος σκέφτηκε να ανασκάψει το συγκεκριμένο χώρο, όχι βέβαια επειδή πίστευε ότι εκεί είναι η Δωδώνη, αλλά απλά επειδή τον εντυπωσίασε το μέγεθος του θεάτρου.

Στην αρχή βρήκε χρηματοδότη κάποιον Φουάντ πασά, ο οποίος όμως μετατέθηκε από τα Γιάννενα. Κατόπιν απευθύνθηκε στον Καραπάνο, που τότε ήταν στα Γιάννενα με σκοπό την αγορά γαιών. Δεκαπέντε μέρες, όμως, μετά την έναρξη της ανασκαφής, επειδή τα ευρήματα ήταν πολύ φτωχά, ο Καραπάνος παραιτήθηκε από το εγχείρημα κι έφυγε για την Κωνσταντινούπολη. Τότε ο Μινέικο συνέχισε για δύο μήνες με δικά του έξοδα το ανασκαφικό έργο και πράγματι βρέθηκαν πλούσια ευρήματα. Αυτό κίνησε το ενδιαφέρον του Λιάμπεη και του Λεβή, οι οποίοι ανέλαβαν τα έξοδα και συνεχίστηκε η ανασκαφή για άλλους τρεις μήνες.

Εντωμεταξύ, ο Μινέικο ανακοίνωσε το Δεκέμβριο του 1875 σε λέσχη των Ιωαννίνων ότι η ανασκαφή αποκάλυψε τη Δωδώνη και σύντομα τα νέα έφτασαν στον Καραπάνο. Τότε αυτός ζήτησε σουλτανική άδεια για να κάνει ο ίδιος τις ανασκαφές και να ακυρώσει την άδεια που είχε ο Μινέικο.

Όταν ήρθε ο απεσταλμένος του Καραπάνου οι ανασκαφές συνεχίστηκαν για άλλους τέσσερις μήνες, αλλά και πάλι τα ευρήματα ήταν λιγοστά και όχι τόσο αξιόλογα. Όταν τελικά ο Καραπάνος επέστρεψε στα Γιάννενα, έπεισε τους Λιάμπεη-Λεβή να του πουλήσουν τα ευρήματα και συμφώνησε με το Μινέικο να δημοσιεύσουν μαζί τα πορίσματα. Πηγαίνοντας όμως στο Παρίσι και κάνοντας δημοσιεύσεις και ανακοινώσεις ο Καραπάνος παρουσίασε την εικόνα που λίγο πολύ επικρατούσε μέχρι σήμερα.»

Η μελέτη του κ. Μανόπουλου και η ανακοίνωσή της που έγινε στη Ρώμη έρχεται να αποκαταστήσει την ιστορική πραγματικότητα και να προσθέσει πολλά στοιχεία για τη διαδρομή του ανασκαφικού έργου στη Δωδώνη τα οποία ήταν άγνωστα μέχρι σήμερα.

«Η ιστορία αλλά και κάθε επιστήμη πρέπει να περιγράφει την πραγματικότητα και να αποδίδει τα εύσημα σε όσους προηγήθηκαν. Είναι θέμα δεοντολογίας αλλά και η σωστή βάση για την παραπέρα εξέλιξη», σημειώνει ο υποψήφιος διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Αναδημοσίευση από epirusPost.gr

Μια φορά και έναν καιρό ...ήταν η Μύρτις (2)

Χιλιάδες χρόνια μετά οι αρχαιολόγοι  το 1994-5, ανέσκαψαν έναν ομαδικό τάφο στην περιοχή του Κεραμεικού, κατά τη διάρκεια των σωστικών ανασκαφών που πραγματοποιούνταν όταν κατασκευαζόταν το Μετρό στην Αθήνα .

Αεροφωτογραφία της περιοχής του Κεραμεικού, με τον αρχαιολογικό χώρο αυτού (αριστερά) και το νεκροταφείο του (πάνω δεξιά).

 Αρχαιολόγος είναι η Έφη Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη .  Σύμφωνα με την εκτίμησή της οι πρώτες ταφές έγιναν ακανόνιστα αλλά με σχετική ευρυχωρία, σε μια προσπάθεια εκμετάλλευσης του σχεδόν κυκλικού χώρου του ορύγματος.

 

Το σχέδιο της πρώτης ομαδικής ταφής

«Ανάμεσα στους πρώτους νεκρούς έριξαν και λίγα κτερίσματα. Κατά τόπους και όπου έκριναν αναγκαίο, πετούσαν και μερικές φτυαριές χώματος, τουλάχιστον στην αρχή» ανέφερε η αρχαιολόγος

 

Αγγεία της ομαδικής ταφής.

Αργότερα, όπως τόνισε, οι ταφές πυκνώνουν και ο χώρος μεταξύ των νεκρών μειώνεται, έτσι ώστε να κερδίζεται χώρος για όσο το δυνατόν περισσότερους νεκρούς.

«Σε αυτήν τη φάση θάβουν και παιδιά, ενώ στα οκτώ βρέφη προσφέρουν ιδιαίτερη μέριμνα και τα τοποθετούν σε ξεχωριστές θήκες, σαν να πρέπει να τα προστατεύσουν από αυτή καθαυτή τη χύδην ταφή» υπογράμμισε η κ. Μπαζιωτοπούλου-Βαλαβάνη, σημειώνοντας πως «μερικοί στο τέλος ήταν θαμμένοι ακόμη και σε επικλινή στάση, σχεδόν ανορθωμένοι».

Στον τάφο αυτό ήταν θαμμένα γύρω στα 150 άτομα, ενήλικες και παιδιά, που είχαν πεθάνει από τον λοιμό που έπληξε την Αθήνα από το 430 έως το 426π.Χ., δηλ. στα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου.
 Ανάμεσα στους νεκρούς του τάφου υπήρχε και το κρανίο ενός μικρού κοριτσιού, 11 χρονών περίπου. 

To κρανίο ήταν σε πολύ καλή κατάσταση. Η κάτω γνάθος διατηρημένη και η μόνιμη οδοντοφυΐα συνυπάρχει με τη νεογιλή. Αυτά τα στοιχεία έδωσαν την ιδέα  στον επ. καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Μανώλη Παπαγρηγοράκη  να αναπλαστεί το κεφάλι  του κοριτσιού. Η ερευνητική ομάδα τη βάφτισε με το όνομα Μύρτις, «ένα δισύλλαβο και εύηχο όνομα, που υπάρχει ακόμα με διαφορετική κατάληξη».

Για την ανάπλαση του προσώπου δημιουργήθηκε πιστό αντίγραφο του κρανίου, που στάλθηκε στον γλύπτη κ. Όσκαρ Νίλσον, ο οποίος και έδωσε στο πρόσωπο την τελική του μορφή. 

 " Η Μύρτις πέθανε από τυφοειδή πυρετό.
Από τυφοειδή πυρετό πεθαίνουν και σήμερα, 2.500 χρόνια μετά, πεντακόσιες έως επτακόσιες χιλιάδες άτομα το χρόνο. Σχεδόν εννέα εκατομμύρια παιδιά κάτω των πέντε ετών, χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από τυφοειδή πυρετό και άλλες νόσους που είναι δυνατόν να προληφθούν και να θεραπευτούν.
Η Μύρτις δεν βρίσκεται πια μόνο «πρόσωπο με πρόσωπο με το παρελθόν», αλλά και πρόσωπο με πρόσωπο με το μέλλον της ανθρωπότητας." (Η Μύρτις φίλη του ΟΗΕ)

Η Μύρτις υπήρξε ένα παιδί θύμα του λοιμού και θύμα του πολέμου. Χιλιάδες παιδιά σε όλο τον κόσμο βρίσκονται στην ίδια θέση σήμερα. Ας ακούσουμε τη φωνή της και ας αγωνιστούμε να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο:

«Ο θάνατός μου ήταν αναπόφευκτος. Τον 5ο αιώνα π.Χ. δεν είχαμε ούτε τη γνώση ούτε τα μέσα για την καταπολέμηση θανατηφόρων ασθενειών. Όμως εσείς, οι άνθρωποι του 21ου αιώνα, δεν έχετε καμία δικαιολογία. Διαθέτετε όλα τα απαραίτητα μέσα και πόρους για να σώσετε τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων, εκατομμυρίων παιδιών που όπως εγώ πεθαίνουν από αρρώστιες οι οποίες μπορούν να προληφθούν και να θεραπευτούν.

2.500 χρόνια μετά το θάνατό μου, ελπίζω ότι το μήνυμά μου θα επηρεάσει και θα εμπνεύσει περισσότερους ανθρώπους να εργαστούν και να κάνουν πραγματικότητα τους “Στόχους της Χιλιετίας της Ανάπτυξης”. Ακούστε με! Ξέρω τι λέω. Μην ξεχνάτε ότι είμαι πολύ μεγαλύτερη και ως εκ τούτου πιο σοφή από εσάς.» 

Πηγές:
Μύρτις
Αρχαία Αθήνα
Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού
Θουκυδίδης Ιστορίαι, βιβλίο Β΄, 48-55 , Εκδόσεις Επικαιρότητα , Αθήνα 2002
 Victor Davis Hanson, Πελοποννησιακός Πόλεμος, Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 2007

  Το πρώτο μέρος εδώ

Μια φορά κι έναν καιρό...ήταν η Μύρτις (1)

 Πριν τα Χριστούγεννα και λίγο μετά, στα Αρχαιολογικά Μουσεία Ιωαννίνων και Ηγουμενίτσας παρουσιάστηκε η περιοδική έκθεση «Μύρτις: Πρόσωπο με πρόσωπο με το παρελθόν». Η συμμετοχή των σχολείων ήταν μεγάλη και δεν ήταν δυνατόν να βρεθεί μια θέση για το σχολείο μας. Έτσι σκεφτήκαμε να παρουσιάσουμε την Μύρτιδα μέσα από μια δική μας εργασία. Η ιδέα μου φάνηκε ενδιαφέρουσα. 

Δεν με ενδιέφερε να παρουσιάσω στους μαθητές  ένα απλό ιστορικό της εύρεσης και ανάπλασης του κρανίου του κοριτσιού , που οι ερευνητές ονόμασαν Μύρτιδα. Σκέφτηκα ότι έπρεπε να τοποθετήσω την ιστορία του  μέσα στην εποχή της. Τα διάφορα κείμενα στην  ιστοσελίδα" Μύρτις" ενίχυσαν την ιδέα μου. Βασίστηκα σε αυτά και έπλασα μια δική μου ιστορία. Θα μπορούσε να πει και να γράψει κανείς πάρα πολλά , αλλά αυτό δεν είναι δυνατόν στα πλαίσια μιας σχολικής εργασίας - παρουσίασης. Προσπάθησα να δώσω μια αντιπροσωπευτική εικόνα της Αθήνας του 5ου αι. π.Χ , κατανοητή σε μαθητές της Α΄Γυμνασίου. Σαφώς υπάρχουν ελλείψεις και αδυναμίες.

Έτσι δημιούργησα ένα ζευγάρι Αθηναίων και την κόρη τους και μαζί τους ταξιδέψαμε στο παρελθόν.

Η παρουσίαση έγινε στους μαθητές την προηγούμενη εβδομάδα. Εδώ παρουσιάζεται με μικρές τροποποιήσεις . Οι πολλοί σύνδεσμοι αντικαθιστούν τον προφορικό λόγο .

Μια φορά και έναν καιρό σε μια εποχή πολύ μακρινή, που έμεινε γνωστή με το όνομα Χρυσός Αιώνας, στην Αθήνα ζούσε ένα ζευγάρι , νιόπαντρο, ο Κτησιφώντας και η Διοτίμα. 

Ήταν όμορφα χρόνια. Είχε τελειώσει ο πόλεμος με τους Πέρσες. Η Αθήνα μαζί με τους  συμμάχους  της είχαν νικήσει και οι αγώνες τους έμειναν στην ιστορία: Μαραθώνας, Σαλαμίνα.

 Μέσα από τα ερείπια η πόλη ξαναγεννιέται και μετατρέπεται σε μια μεγάλη και δυνατή πόλη – κράτος.  Η προσωπικότητα του Περικλή δεσπόζει και το δημοκρατικό πολίτευμα για τους Αθηναίους πολίτες βρίσκεται στην καλύτερη του στιγμή. Η εκκλησία του Δήμου είναι το κυρίαρχο όργανο , εκεί μέσα αποφασίζουν για όλα τα σημαντικά ζητήματα οι πολίτες της Αθήνας.

 Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. η Εκκλησία του δήμου συνεδρίαζε στην Πνύκα.

Η Αθήνα μεταμορφώνεται . Λαμπρά οικοδομήματα, έργα τέχνης ομορφαίνουν κάθε γωνιά της . Ο Παρθενώναςτο τελειότερο .

Ρήτορες, φιλόσοφοι, ποιητές, σοφιστές, καλλιτέχνες έρχονται από κάθε γωνιά του κόσμου. Η Αθήνα το σχολείο της Ελλάδας.

Ο Κτησιφώντας , νέος 25 χρονών , είχε ήδη κληρονομήσει από τον πατέρα του ένα εργαστήριο κατασκευής αγγείων ,είχε αρκετούς δούλους  και αρκετά χρήματα που του εξασφάλιζαν μια άνετη ζωή.

 

Εργαστήριο κεραμεικής

Ψήστης σε εργαστήριο κεραμεικής

 Η Διοτίμα , μικρό κορίτσι 15 χρονών, ζούσε στο σπίτι της μαζί με τις άλλες γυναίκες και περίμενε την ώρα που ο πατέρας της θα την πάντρευε. Ήταν σεμνή , γνώριζε να διαβάζει , να γράφει και να μετράει για να μπορεί να κρατήσει το σπιτικό της, αλλά και να υφαίνει και να ράβει. Δεν κυκλοφορούσε ποτέ μόνη στο δρόμο και στις γιορτές πάντα είχε τη μητέρα της δίπλα και τις δούλες της.

Η ώρα αυτή δεν άργησε όταν ο πατέρας της συναντήθηκε με τον Κτησιφώντα και συμφώνησαν για το γάμο, αφού πρώτα έκλεισαν ένα προφορικό συμβόλαιο την εγγύη.

 Λεπτομέρεια αττικής ερυθρόμορφης λουτροφόρου με παράσταση της εγγύης, της σύναψης δηλαδή προγαμιαίας συμφωνίας ανάμεσα στον πατέρα της νύφης και το μελλοντικό της σύζυγο.
Courtesy, Museum of Fine Arts, Boston. 

 Η μικρή Διοτίμα είχε αγωνία. Πώς να ήταν άραγε ο σύζυγός της ;  Ο γάμος ορίστηκε για το μήνα Γαμηλιώνα , μέσα στην καρδιά του χειμώνα. Τρεις μέρες κράτησαν οιγαμήλιες τελετές

 Ο καλλωπισμός της νύφης πριν από τη γαμήλια τελετή. Λεπτομέρεια από το ερυθρόμορφο επίνητρο του ζωγράφου της Ερέτριας. Περίπου 425-420 π.Χ.
Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

 Το λουτρό της νύφης αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της γαμήλιας τελετουργίας.
Στην εικόνα: η νύφη, κρατώντας λουτροφόρο και με τη συνοδεία γυναικών, πορεύεται προς την κρήνη, από όπου αντλούσαν το νερό για το γαμήλιο λουτρό.
Αττική ερυθρόμορφη λουτροφόρος-υδρία του ζωγράφου του Πανός. Περίπου 470 π.Χ.
Houston, Museum of Fine Arts, Annette Finnigan Collection

Τα νυφικά σανδάλια τύχαιναν ιδαίτερης προσοχής σε πολλές απεικονίσεις καλλωπισμού της νύφης.
Στην εικόνα: η νύφη φορά τις νυμφίδες, τα νυφικά παπούτσια.
Αττικός ερυθρόμορφος γαμικός λέβητας 'με τον τρόπο' του ζωγράφου του Μειδίου.
Περίπου 420-410 π.Χ.
Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο 

 και η Διοτίμα εγκατέλειψε το πατρικό της για να εγκατασταθεί στο νέο της σπιτικό , του συζύγου της. 

 Η γαμήλια πομπή είχε σκοπό να συνοδεύσει τη νύφη στη νέα της κατοικία.
Στην εικόνα: ο γαμπρός κρατώντας τη νύφη από το χέρι, την οδηγεί στο νέο της σπίτι.
Λεπτομέρεια από αττική ερυθρόμορφη λουτροφόρο.

Περίπου 425 π.Χ.
Courtesy, Museum of Fine Arts, Boston

Η ζωή της Διοτίμας  ελάχιστα άλλαξε . Πιο πολύ άλλαξαν οι ευθύνες της μέσα στο σπίτι της μιας και επιτηρούσε όλες τις εργασίες .

 Σχεδιαστική αναπαράσταση τυπικής αθηναϊκής οικίας της Κλασικής περιόδου.
(Σχέδιο M.H.McAllister)

Αττική ερυθρόμορφη υδρία του ζωγράφου των Νιοβιδών με σκηνή γυναικωνίτη.

 Περίπου 460 π.Χ.
New York, The Solow Art and Architecture Foundation

 

Αμφορέας στον οποίο απεικονίζονται γυναίκες να υφαίνουν και να επεξεργάζονται μάλλον κλωστή μαλλιού.

 Λευκή λήκυθος που απεικονίζει γυναίκα να γνέθει μαλλί σε κλωστή. Ήταν μία από τις πιο συνηθισμένες ασχολίες των γυναικών

Μετά από εννέα μήνες , γύρω στα 440 π.Χ., η νέα γυναίκα έφερε στον κόσμο το πρώτο της παιδί. 

Ήταν ένα κοριτσάκι. Ο Κτησιφώντας και η υπόλοιπη οικογένεια δεν ενθουσιάστηκαν, αγόρι επιθυμούσαν.  Το αγόρι ήταν το στήριγμα στα γεράματα, ο νόμιμος κληρονόμος της περιουσίας και του ονόματος του.

Η Διοτίμα είχε μεγάλη στεναχώρια γιατί γνώριζε πολύ καλά ότι το κοριτσάκι της δεν της εξασφάλιζε την κοινωνική καταξίωση. Απομονωμένη για δέκα μέρες μέσα στο σπίτι, 
στο γυναικωνίτη, προσπαθούσε να σκεφθεί το μέλλον του μωρού της. Είχε αγωνία αν ο άντρας της αποδεχόταν την κόρη του.

Ο Κτησιφώντας όμως είχε ερωτευθεί τη γυναίκα του και οι παρέες που έκανε με κάποιους σοφιστές του είχαν αλλάξει λίγο το μυαλό.  Οι καινούριες ιδέες για την αναγνώριση της ισοτιμίας στους άνδρες και τις γυναίκες δεν τον άφηναν αδιάφορο. Ήθελε να νιώθει τη Διοτίμα χαρούμενη και ευτυχισμένη . Μόλις το μωρό συμπλήρωσε επτά ημέρες από τη γέννησή του, μπήκε στο δωμάτιο της γυναίκας του , το πήρε αγκαλιά και το παρουσίασε στην οικογένεια , ενώ οι δούλοι κρεμούσαν στην εξώπορτα στεφάνια ή κλαδιά στολισμένα με μαλλί.

Πολλές φορές η Διοτίμα ή οι δούλες που πρόσεχαν το μωρό του κουνούσαν την πλαταγή, την κουδουνίστρα με τα πετραδάκια. Ο ήχος ήταν ευχάριστος και το μωρό ηρεμούσε. Μεγαλώνοντας ο μπαμπάς της  τής  χάρισε μια πλαγγόνα .

 πλαταγή

 Της άρεσε να παίζει μαζί με τα άλλα κορίτσια , να ντύνουν και να καλλωπίζουν τις κούκλες τους. 

πλαγγόνες

Πολύ διασκεδαστικό ήταν να ανεβαίνει και στην αιώρα . 

 Αγόρια  και κορίτσια  έπαιζαν με τις πάνινες μπάλες  τους, τις σφαίρες,

 αλλά και διάφορα  άλλα παιχνίδια , επιτραπέζια και ομαδικά.

Δεν ήταν όλη η ημέρα παιχνίδι. Χρειαζόταν και η εκπαίδευση.

 Ερυθρόμορφο αγγείο 5ου  αιώνα  π.Χ 
που απεικονίζει μαθητές με τον γραμματιστή,
τον κιθαριστή και τον παιδαγωγό 
(Αρχαιολογικό Μουσείο Βερολίνου)

 Τα πρώτα χρόνια της ζωής του το κοριτσάκι μάθαινε τα στοιχειώδη δίπλα στη μητέρα του, τη γιαγιά του και την τροφό.  Διαπαιδαγωγούνταν στις αξίες και στους ρόλους των γυναικών και τόσα όσα χρειάζονταν για να στήσει τη δική της οικογένεια στο μέλλον.

Εκείνο που της άρεσε όμως πάρα πολύ ήταν να ακούει τη μαμά της ή τη γιαγιά της να της λέει παραμύθια και ειδικά τα κρύα βράδια του χειμώνα γύρω από τη φωτιά. Διασκέδαζε με τους μύθους του Αισώπου και με τα κατορθώματα των ηρώων του Ομήρου. Πολλές φορές τη νανούριζαν και δεν προλάβαινε να ακούσει το τέλος γιατί την έπαιρνε ο ύπνος στην αγκαλιά της μαμάς της.

Το κατώφλι του σπιτιού της δεν το δρασκελούσε πολλές φορές, μόνο στις γιορτές. Η πιο σημαντική ήταν τα Παναθήναια. Μια μεγάλη πομπή πρόσφερε ένα μεγάλο πέπλο στη θεά Αθηνά και μετά ακολουθούσαν θυσίες και πανηγύρια. 

 Νέοι οδηγούν βόδια για να τα θυσιάσουν στην Αθηνά.
Παράσταση από τη ζωφόρο του Παρθενώνα.

447-432 π.Χ.
Αθήνα, Μουσείο Ακρόπολης

Ωραία ήταν και στις γιορτέςτου Διονύσου. 

Ειδικά στα Εν άστει Διονύσια που γίνονταν την άνοιξη , όλοι είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν τους δραματικούς αγώνες.







Βέβαια τα γυναικόπαιδα κάθονταν στις τελευταίες σειρές του Θεάτρου του Διονύσου , 

 Πανοραμική άποψη από τα δυτικά του Θεάτρου και του Ιερού του Διονύσου.

αλλά άκουγαν και έβλεπαν καλά. 

Ήταν μια μοναδική εμπειρία. Από την ανατολή του ήλιου μέχρι τη δύση απολάμβαναν τέσσερα έργα, έβλεπαν κόσμο, συζητούσαν, ψυχαγωγούνταν, έτρωγαν , έπιναν και διασκέδαζαν με τη ψυχή τους.

Θά’ταν οκτώ χρονών όταν  οι γονείς της την πήραν μαζί στην Αγορά.  Θαμπώθηκε από τα δημόσια κτίρια, από τον κόσμο που κυκλοφορούσε.

(το Βουλευτήριο, η Βασιλική στοά, η Μακρά στοά, τα Δικαστήρια, το Μητρώο όπου φυλάγονταν τα Αρχεία της πόλης. Εδώ ήταν ακόμη το Ωδείο, ναοί προς τιμήν του Ηφαίστου, του Άρη, η Θόλος, και παντού αγάλματα και αναμνηστικά)
  






Πανοραμική άποψη της Αγοράς του 5ου αι. π.Χ. 1.Βασίλειος Στοά 2.Στοά Ελευθερέου Διός 3 Ναός Ηφαίστου 4.Νέο Βουλευτήριο 5. Θόλος 6. Παλαιό Βουλευτήριο 7Αιάκειον 8 Νότια Στοά Ι 9. Αρχαϊκή κρήνη 10.Νομισματοκοπείο, 11 Περίβολος 12. Ποικίλη Στοά

 Η Αρχαία Αγορά της Αθήνας σήμερα

Σε μια σειρά είδε τα εργαστήρια, ανάμεσά τους και του πατέρα της.

 Σχέδιο κλιβάνου και λάκκου που χρησίμευαν για την θέρμανση και χύτευση του χαλκού αντιστοίχως, παρόμοιων με αυτούς που υπήρχαν κοντά στα εργαστήρια της Αγοράς.

Αφιέρωμα του υποδηματοποιού Διονυσίου στον ήρωα Καλλιστέφανο, όπου συναντάμε την απεικόνιση του εσωτερικού ενός υποδηματοποιείου 

 Πιο κει οι πάγκοι των πωλητών, φρούτα , κρασιά, λάδια, κρέατα, ψάρια  και οι φωνές τους ξεσήκωναν τον τόπο. 

Περπατούσαν πολλή ώρα και δεν κατάλαβαν ότι μεσημέριασε. Είχαν πεινάσει . Ο πατέρας ήξερε ένα καλό μαγαζάκι με φρέσκο φαγητό. Πρώτη φορά που είχε την κόρη του και τη γυναίκα του μαζί και ήθελε να τις ευχαριστήσει. Και τι δεν παράγγειλαν.  Από το πιο συνηθισμένο που ήταν τα ψάρια , χέλι και τόνος και λίγα καλαμαράκια και σουπιές  μέχρι το πιο σπάνιο και ακριβό, ψητό  κατσικάκι . 

Πριν ξεκινήσουν όμως το φαγοπότι προτίμησαν μερικά φρούτα για να τους ανοίξει η όρεξη.
 Ο Κτησιφώντας απόλαυσε και δυο ποτηράκια εκλεκτό κρασί ανακατεμένο με νερό  και στο τέλος ήρθαν τα επιδόρπια, πλακούντες περιχυμένοι με μέλι .

Φεύγοντας από εκεί και παίρνοντας το δρόμο για το σπίτι , πολλές φωνές τους ανάγκασαν να σταματήσουν. Κάτι γινόταν , κάποια ανησυχία εκδηλωνόταν με έντονο τρόπο. 

Κάτι δεν πήγαινε καλά με την πολιτική κατάσταση. Ο αέρας μύριζε περίεργα.

Χρόνια τώρα μια άλλη μεγάλη πόλη , η Σπάρτη, δεν έβλεπε με καλό μάτι  το μεγάλωμα της δύναμης της Αθήνας. 

Η Αθήνα πάλι ήθελε να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη δύναμη και εκτός από το Αιγαίο να κυριαρχήσει στο Ιόνιο και στην Κάτω Ιταλία. Οι σχέσεις τους δεν ήταν καθόλου καλές. Δεν μπορούσαν να συνεννοηθούν γιατί ήταν εντελώς διαφορετικές , είχαν διαφορετικά πολιτεύματα και διαφορετικό τρόπο ζωής. Η αφορμή για να ξεσπάσει ο πόλεμος ανάμεσα τους δεν άργησε να δοθεί. Μια διαμάχη ανάμεσα στην Κόρινθο και την Κέρκυρα  ήταν η σπίθα που άναψε τη φωτιά.

Έτσι άρχισε ο Πελοποννησιακός πόλεμος.

Ο τεράστιος στρατός  των Σπαρτιατών και των συμμάχων τους με αρχηγό τον Αρχίδαμο βάδιζε εναντίον της Αθήνας σε μια πρωτόγνωρη γι΄αυτούς κινητοποίηση.







Οι Αθηναίοι που ζούσαν στην ύπαιθρο μόλις έμαθαν ότι οι εχθροί πλησιάζουν στα σύνορα της Αττικής μάζεψαν τα υπάρχοντά τους και τα γυναικόπαιδα και ήρθαν και κλείστηκαν μέσα από τα τείχη της Αθήνας. 

 Η περιοχή του Κεραμεικού (Έξω) από δυτικά. Διακρίνονται τα τείχη της πόλης με τις δύο κυριότερες πύλες: Το Δίπυλον αριστερά και την Ιερά Πύλη δεξιά. Στο βάθος, η Ακρόπολη.

Η πόλη γέμισε ασφυκτικά και μετατράπηκε σ’ ένα στρατόπεδο προσφύγων. Σε κάθε σταυροδρόμι άνθρωποι απελπισμένοι και αθλιότητα.

Ήταν αρχές  του καλοκαιριού του 430 π.Χ.  Η ατμόσφαιρα ήταν περίεργα ζεστή, ο κόσμος πολύς μέσα στην πόλη,  τα σπίτια  δεν έφθαναν, το νερό λιγοστό και οι αποχετεύσεις άγνωστες. Πολλή φασαρία, άγχος, φόβος κάθονταν απειλητικά στις ψυχές των ανθρώπων. Το κακό δεν άργησε να ξεσπάσει. Λοιμός.

Ο ένας μετά τον άλλο αρρώστησαν όλοι στο σπίτι. 

Μαζί και το κοριτσάκι. Ήταν τότε έντεκα  χρονών.  Έπαιζε όταν ένιωσε ένα δυνατό πονοκέφαλο . Σε λίγο υψηλός πυρετός και έντονη φλόγωση της έφεραν κοκκίνισμα στα μάτια. Ο φάρυγγας και η γλώσσα της έμοιαζαν να έχουν ματώσει,  η ανάσα της έβγαινε με δυσκολία και βρωμούσε . Φταρνιζόταν συνέχεια, η φωνή της βράχνιασε και ένας αφόρητος πόνος της έσφιγγε το στήθος προκαλώντας της δυνατό βήχα . Το στομάχι της ανακατευόταν και η ναυτία της προκάλεσε συνεχή εμετό.  Το δέρμα της  έγινε κοκκινωπό και μετά μελάνιασε και γέμισε φουσκάλες  και πληγές. Η επιδείνωση ήταν ραγδαία. Καίγονταν τα σωθικά της , δεν ανεχόταν τίποτε πάνω της και διψούσε αφόρητα. Επτά μέρες  μετά πέθανε. 

 Στο σπίτι δεν μπορούσε κανείς να βοηθήσει για την ταφή της . Άλλοι ήταν ετοιμοθάνατοι και άλλοι κυλιόντουσαν στους δρόμους  και γύρω από τις βρύσες. Κάποιοι  μάζεψαν το σωματάκι της και το πέταξαν σε ένα λάκκο μαζί με άλλα πτώματα στον Κεραμεικό χωρίς καμιά τελετή, χωρίς κανείς να την κλάψει, χωρίς τίποτε να τη συνοδεύσει.

 Η περιοχή με τους τάφους δίπλα στον Ηριδανό

                                                                 Οι στήλες κατά μήκος της Οδού των Τάφων.

 

 Διαβάστε εδώ τη συνέχεια