Ζαγόρι. Παράδοση και χώρος

Παράδοση και χώρος είναι δύο λέξεις που ξεχάστηκαν από τον άνθρωπο της βιομηχανικής επανάστασης. Σήμερα, εποχή κατ’ εξοχήν αμφισβητήσεων και προβληματισμού οι δύο λέξεις αυτές μας είναι πολύ χρήσιμες.
Εξ ορισμού παράδοση είναι η προφορική ή και γραπτή μεταφορά συνηθειών από μια γενιά στην άλλη. Άλλες φορές πάλι η μεταφορά γίνεται με παραδείγματα. Στη συνέχεια ο χώρος είναι μια έκταση που ορίζεται από καθορισμένα σημεία. Σ’ αυτή την έκταση ζει και αναπτύσσεται μια κοινωνία που μεταφέρει τις συνήθειες της από γενιά σε γενιά. Χώρος και κοινωνία, κοινωνία και παράδοση, είναι σχήματα που συνυπάρχουν σήμερα ιδίως στον αγροτικό χώρο. Έτσι ο μελετητής της παράδοσης και του χώρου βρίσκεται κατ’ εξοχήν στις αγροτικές περιοχές.
Το Ζαγόρι αποτελεί ακόμα στις μέρες μας ένα χώρο με παράδοση. Η έκταση του, περίπου, καταλαμβάνει το 1/5 του Νομού Ιωαννίνων και διοικητικά υπάγεται στην επαρχία Δωδώνης.
Ανεξάρτητα όμως απ’ αυτή τη διοικητική διαίρεση θα δούμε παρακάτω τα όρια του Παραδοσιακά Ζαγορίσιου χώρου. Το Ζαγόρι ορίζεται απ’ ένα τρίγωνο που έχει κορυφές τις πόλεις, των Γιαννίνων, τη Κόνιτσας και του Μετσόβου.
Τα παραδοσιακά γεωγραφικά όρια του Ζαγορίσιου χώρου είναι από βορρά προς Ανατολή το βουνό Τύμφη μη ψηλότερη κορυφή της Γκαμήλας, (2480) και το ποταμό Αώο που έχει τις πηγές του στο Ζαγοροχώρι Βώβουσα.
Από Ανατολή προς Νότο το βουνό Μαυροβούνι του Μετσόβου, (2100μ) την κοιλάδα του Ποταμού Βάρδα μέχρι την συμβολή του με το Ζαγορίσιο, (παραπόταμοι του Άραχθου).
Από Νότο προς Δύση το επίμηκες βουνό Μιτσικέλι, (1810μ) και από Δύση προς Βορρά την Πόλγη, (Λεκάνη) της Κόνιτσας.
Ο χώρος μέσα σ’ αυτά τα γεωγραφικά όρια ταυτίστηκε με την παράδοση, αυτή δε με τη σειρά της ιδιαίτερα τον χαρακτήρισε.
Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές καθώς επίσης και η πολιτιστική άνοδος που πραγματοποιήθηκαν στο Ζαγόρι κατά τον 17ο, 18ο, 19ο αιώνα αποτυπώθηκαν στο δομημένο περιβάλλον.
Στην περίοδο αυτή με το εμπόριο συγκεντρώθηκαν μεγάλα κεφάλαι στα χέρια Ζαγορισίων που ζητούσαν ασφαλείς επενδύσεις. Έτσι δημιουργήθηκε μια ανθρώπινη και υλική υποδομή στο Ζαγορίσιο χώρο για να δεχθεί την μεγάλη ροή των κεφαλαίων. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι χτίστηκαν από το 1750 έως το 1868, πάνω από 70 γεφύρια στο Ζαγόρι.
Ο Ζαγορίσιος χώρος από την Τουρκική κατοχή μέχρι το 1868 διοικείται από Έλληνες. Μια σειρά από διατάξεις καθιστούν τον χώρο προνομιούχο.
Οι διοικητικές αυτές διευκολύνσεις επιτρέπουν την ανάπτυξη της κατάλληλης υποδομής για να δεχθεί τα κεφάλαια που προέρχονται από την εμπορική – αστική τάξη.
Ένας ορεινός αγροτικός χώρος κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες μετατρέπονται σε αστικό. Τα σπίτια ανάλογα με την οικονομική κατάσταση χτίζονται με μεγαλύτερες διαστάσεις. Η οικονομική κατάσταση καθορίζει και την κοινωνική. Οι προύχοντες και ο Ζαγόρ-Βεκύλης είναι άτομα που προέρχονται από πλούσιες οικογένειες.
Μεταξύ των άλλων συνηθειών είναι και οι δωρεές. Τα γεφύρια, τα λιθόστρωτα, οι βρύσες, τα σχολεία, οι εκκλησίες κατασκευάζονται από τις δωρεές χρημάτων των πλουσίων. Οι δάσκαλοι, οι ιερείς πληρώνονται από τους πλουσίους, ακόμα και τα ορφανά κορίτσια προικοδοτούνται από χρήματα των πλουσίων.
Η εργασία στο Ζαγορίσιο χώρο κατανέμεται ανάλογα με την προέλευση των ανθρώπων. Αρβανίτες και Σουλιώτες καλλιεργούν τα χωράφια. Οι Σαρακατσάνοι ασχολούνται με την κτηνοτροφία, είναι νομάδες και μένουν έξω από τους οικισμούς σε καλύβες. Οι γύφτοι κατοικούν στην περιφέρεια του χωριού και ασχολούνται με τις σιδηροκατασκευές και τη μουσική για τα πανηγύρια και άλλες γιορτές.
Η δομή και η λειτουργία της Ζαγορίσιας κοινωνίας διαγράφεται επί σειρά ετών στο φυσικό αλλά και το δομημένο περιβάλλον. Δημιουργεί και πλάθει τον Ζαγορίσιο χώρο. Μετατρέπει μια αγροτική ορεινή περιοχή σε αστικό χώρο.
Οι ασχολίες των κατοίκων, γεωργία, κτηνοτροφία, δάσος παραμένουν σε δεύτερο επίπεδο, ως προς τον χαρακτηρισμό του χώρου. Στο Ζαγόρι επικρατεί μια τάξη πλουσίων αστών.
Με τα σημερινά δεδομένα θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο χώρος μετατρέπεται σε παραθεριστικό κέντρο. Πλούσιοι έμποροι, ταξιδεμένοι έρχονται να περάσουν λίγο καιρό, συνήθως από τον Άϊ Γιώργη μέχρι του Άϊ Δημήτρη, ή τα τελευταία χρόνια της ζωής τους.
Τα σπίτια παίρνουν αστικό χαρακτήρα. Το παλιό χαμηλό σπίτι μετατρέπεται σε διώροφο και τριώροφο .
Η αρχική και λειτουργία αλλάζει. Δημιουργείται η κραββάτα (σαλόνι), χώρος μεγάλος για υποδοχή επισκεπτών και για γιορτινές εκδηλώσεις. Η αστική μορφή των σπιτιών αναπτύσσεται τόσο που στο χώρο υποδοχής πολλές φορές προβλέπεται και ειδική εξέδρα για τους μουσικούς.
Κάτω από τέτοιες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες γεννιέται και η ανάγκη της ξένης τέχνης. Έτσι το χτίσιμο των σπιτιών, των εκκλησιών, των γεφυριών και για τον διάκοσμο τους καλούνται στο Ζαγόρι ονομαστοί μαστόροι της εποχής. Οι τεχνίτες έρχονται κυρίως από τα Κονιτσοχώρια αλλά και από την Βόρειο Ήπειρο και την Δυτική Μακεδονία.
Γνωρίζουμε πάρα πολλά για την μορφολογία των σπιτιών, από εργασίες που έχουν γίνει. Η αρχιτεκτονική στο Ζαγόρι δεν είναι άγνωστη, ένα μεγάλο μέρος διατηρήθηκε μέχρι τις μέρες μας. επίσης, κυρίως την τελευταία δεκαετία, έχουμε πολλά στοιχεία για την οικονομία, την κοινωνία από διάφορες μελέτες οργανισμών, υπουργείων και ιδιωτών.
Μεγάλη ανάγκη όμως είναι να γνωρίσουμε με την εποπτία έρευνα στο χώρο την παράδοση. Χρειάζεται όμοια για όλη την Ελληνική Επαρχία να καθορίσουμε τους γεωγραφικούς χώρους μικρότερης κλίμακας με οδηγό την παράδοση.
Διάφοροι μελετητές έχουν την ανάγκη μεθόδων που θα βοηθήσουν στη βαθειά γνώση κάθε χώρου, ώστε να δοθούν περισσότερο σωστές λύσεις στα προβλήματα τους. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τα γεωγραφικά όρια κάθε χώρου ανεξάρτητα από την διοικητική διαίρεση τους.
Θα τελείωνα λέγοντας, ότι η γνώση του χώρου και της παράδοσης είναι απαραίτητη για τη λύση κάθε προβλήματος και για κάθε πρόταση και προοπτική οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ανάπτυξης.
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΡΑΠΟΓΛΟΥ

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΡΑΠΟΓΛΟΥ: Αρχιτέκτων D.P.L.G., Αρχιτεκτονική Σχολή Αρ. 1 της Σχολής Καλών Τεχνών στο Παρίσι, 1976. D.E.A. Γεωγραφίας, Περιβάλλοντος, 1977.

ΠΗΓΗ:  www.akx.gr

Ξερολιθιές: Μνημεία με διαχρονική αξία.

Η ξηρά λιθοδομή (ξερολιθιά)  είναι ο τοίχος που έχει κατασκευαστεί από λίθους, χωρίς τη χρήση κονιάματος.    Είναι ίσως η παλαιότερη και       συνηθέστερη ανθρώπινη         κατασκευή. Από τα «κυκλώπεια» τείχη ως το χαμηλό πεζούλι, ο ξερολιθικός τοίχος δεν αποτελείται από τίποτα άλλο, παρά από πέτρες που δομούνται στηριζόμενες η μία πάνω στην άλλη. Σε όλη τη γη  βρίσκουμε ξερολιθικές κατασκευές που, αν και ταπεινές και προοριζόμενες κυρίως για αγροτική χρήση, αποτελούν ένα πολύ σημαντικό μέρος της λαϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και ένα ιδιαίτερο στοιχείο της ταυτότητας των λαών.

Από την αρχαιότητα στο σήμερα

Από την Ακρόπολη, που όσο κι αν φαίνεται περίεργο είναι και ξερολιθικό μνημείο, ως την ταπεινή σημερινή στάνη στα βουνά,  έχουμε λιθοδομές που στην ουσία διαφέρουν ως προς την ποιότητα και την επεξεργασία των λίθων που χρησιμοποιήθηκαν. Οι τελικές μορφές προέκυψαν από το είδος της πέτρας, τις τεχνικές δυνατότητες, τη γεωγραφική θέση και τις κοινωνικές ανάγκες των ανθρώπων που έκτιζαν και κτίζουν.

 Η ευφυΐα του μάστορα φαίνεται στην ταπεινή ξερολιθιά.

Στα περισσότερα παραδοσιακά κτίσματα της χώρας μας, όπως και του Ζαγορίου, η πέτρα είναι το βασικό υλικό κατασκευής των τοίχων, εξωτερικών και εσωτερικών, καθώς είναι άμεσα στο περιβάλλον ως πρώτη ύλη

Διακρίνουμε διαφορετικές κατηγορίες ξερολιθικών κατασκευών, ανάλογα με:

α) τη χρήση

β) τον τρόπο κατασκευής και

γ) την όψη της κατασκευής.

Οι ξερολιθικές επιστρώσεις  είναι μία άλλη κατηγορία ξερολιθικών κατασκευών με κοινό γνώρισμα την κάλυψη μιας οριζόντιας επιφάνειας με λίθους ή λιθόπλακες. Ειδικά για τους οικισμούς του Ζαγορίου, οι ξερολιθικές επιστρώσεις, τα αλώνια, τα λιθόστρωτα, τα πλακόστρωτα, οι αυλές κα οι πλατείες, αποτελούν μεγάλο, σημαντικό και αναπόσπαστο τμήμα του κτιστού χώρου.

Είδη ξερολιθικών κατασκευών:

•           Τοίχοι περίφραξης

•           Τοίχοι αντιστήριξης (αναβαθμίδες)

•           Καλύβια

•           Στάνες

•           Βρύσες

•           Παρεκκλήσια

•           Νερόμυλοι

•           Γεφύρια

•           Σκάλες/Λιθόστρωτα

•           Αλώνια

•           Αυλάκια άρδευσης

•           Εικονίσματα

ΣΗΜΕΙΩΣΗ:  Το κείμενο είναι από ενημερωτική πινακίδα που συνάντησα στα Κάτω Πεδινά.

Καθαριότητα Σκάλας!

Το καλοκαίρι που μας έρχεται, (όταν με το καλό έρθει) θα αφιερώσω χρόνο, για τον επιμελή καθαρισμό της. Βέβαια αυτό ήταν υποχρέωση κάθε οικογένειας στο Βραδέτο, παλιότερα, και πήγαιναν και την καθάριζαν. 

Σήμερα όμως οι περισσότεροι θέλουν "μεροκάμματο" για να πάνε. Εγώ θα προσπαθήσω οικειοθελώς και για όσο πάρει κάθε φορά που θα ανεβαίνω στο Βραδέτο. Γιατί της αξίζει. Όποιος θέλει να έρθει για βοήθεια, φυσικά ευπρόσδεκτος. Όταν ξεκινήσω θα σας ενημερώσω διαδικτυακά! 

Και πρέπει να ξεκινήσουμε με το σπάσιμο αυτού του όγκου, που αν κυλήσει θα κάνει μεγαλύτερη ζημιά. Ήδη η κλίση του είναι επικίνδυνη! 

ΠΗΓΗ:  http://vradeto1340.blogspot.com/

Χερούλια-τσιόκανα-τζβιά στην Ζαγορίσια εξώπορτα.

Ένα από τα αξιοπρόσεκτα στοιχεία της Ζαγορίσιας αρχιτεκτονικής, είναι οι παλιές εξώπορτες που υπάρχουν στα πέτρινα σπίτια και στους αυλόγυρους. Οι εξώπορτες αποτελούσαν στολίδι για το Ζαγορίσιο σπίτι. Κάποιες είναι ταμπλαδωτές ενώ άλλες είναι κατασκευασμένες με πλατιές κατακόρυφες σανίδες, δρύινες ή από άλλο ξύλο της περιοχής όπως πεύκο, κέδρο ή έλατο, οι οποίες είναι δεμένες με μεγαλοκέφαλαγυφτόκαρφα. Απαραίτητα εξαρτήματα σε κάθε εξώπορτα είναι τα χερούλια, τα «τσιόκανα» που χτυπούσε ο επισκέπτης για να του ανοίξουν και τα «τζβιά» για το άνοιγμα. Τα εξαρτήματα αυτά υπάρχουν σε διάφορα σχέδια άλλα απλά και άλλα περίτεχνα και μολογούν αφ’ ενός μεν το μεράκι του μάστορα αφετέρου δε το κομπόδεμα του ιδιοκτήτη του σπιτιού. Όσοι επισκέπτονται σήμερα τα Ζαγοροχώρια στέκονται και κοιτούν με θαυμασμό τις παλιές αυτές εξώπορτες, με τα εξαρτήματά τους. Το ίδιο κάνω κι εγώ κάθε φορά που πηγαίνω στο Ζαγόρι και δεν χάνω την ευκαιρία να τις φωτογραφίσω. Στις φωτογραφίες που ακολουθούν μπορείτε να δείτε κάποια σχήματα από αυτά τα περίτεχνα εξαρτήματα της Ζαγορίσιας εξώπορτας.

 

Το πέτρινο γεφύρι του Πετσιώνη στους Φραγκάδες Ζαγορίου.

Ένα από τα παλαιότερα και επιβλητικότερα γεφύρια του Ζαγορίου είναι το πέτρινο γεφύρι του Πετσιώνη ή Πετσώνη στους Φραγκάδες. Πρόκειται για ένα τρίτοξο γεφύρι, με εντυπωσιακά υψηλό μεσαίο τόξο, το οποίο χτίσθηκε το 1818 με χορηγία του Θεόδωρου Πετσιώνη, από το Δίλοφο Ζαγορίου. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Θεόδωρος Πετσιώνης, γυρίζοντας κάποτε στο χωριό του από ένα ταξίδι στη Βλαχία, δεν μπόρεσε να περάσει το ποτάμι, γιατί είχε φουσκώσει εξαιτίας καταρρακτώδους βροχής και υποχρεώθηκε να διανυκτερεύσει στο ύπαιθρο, περιμένοντας να υποχωρήσει η στάθμη του νερού. Αυτή η ταλαιπωρία του τον έκανε να πάρει την απόφαση να χρηματοδοτήσει την κατασκευή του γεφυριού. Δαπάνησε για το σκοπό αυτό 1200 ενετικά φλουριά και παράλληλα άφησε στην κοινότητα Φραγκάδων και ένα επιπλέον χρηματικό ποσό για τη συντήρησή του. Ο ιστορικός Λαμπρίδης αναφέρει σχετικά, ότι «ο ευεργέτης ούτος παρέδωκεν εις την Κοινότητα Φραγκάδων, προς ετήσιαν επισκευήν του σπουδαίου τούτου αγαθοεργήματος, γρόσια 1200 της εποχής εκείνης, άπερ έκτοτε κατά το σύνηθες αλλαχού εδαπανήθησαν. Πρόκειται δε το αξιόλογον τούτο έργον σπουδαίως να πάθη ένεκα της παραδειγματικής ακηδείας (αδιαφορίας) των διεπόντων τα της κοινότητος τούτης».

Το γεφύρι, το οποίο ενώνει τις δύο όχθες του Ζαγορίτικου ποταμού, εξυπηρετούσε παλαιότερα την επικοινωνία μεταξύ των Κήπων και της Λεπτοκαρυάς. Αποτελεί μία στιβαρή και περίτεχνη κατασκευή αγνώστων μαστόρων από την περιοχή της Κόνιτσας και είναι ένα απτό δείγμα της περίφημης αρχιτεκτονικής της εποχής του. Το έτος 1973 έγιναν εργασίες για την συντήρησή του και σήμερα ευτυχώς βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Αποτελεί ένα από τα αξιοθέατα των Φραγκάδων, ενώ παράλληλα έχει χαρακτηρισθεί και ως διατηρητέο μνημείο.

Κοντά στο γεφύρι υπάρχει πέτρινο εικόνισμα ενώ σε μικρή απόσταση υπάρχει και δεύτερο εικόνισμα, στο οποίο υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με την ημερομηνία 1866. Πολύ κοντά στο γεφύρι, τα παλαιότερα χρόνια, υπήρχε μύλος, στον οποίο υπήρχαν και δωμάτια για την διανυκτέρευση ταξιδιωτών.

Εάν λοιπόν βρεθείτε στους Φραγκάδες Ζαγορίου, μην παραλείψετε, εκτός των άλλων,  να επισκεφθείτε και το γεφύρι του Πετσιώνη.

Η Σκάλα του Βραδέτου χρήζει άμεσης συντήρησης.

Η «Σκάλα του Βραδέτου» είναι ένα από τα σπουδαιότερα έργα της Ζαγορίσιας αρχιτεκτονικής που κληρονομήσαμε. Το ξερολιθικό αυτό κατασκεύασμα των περίφημων μαστόρων της πέτρας της Βόρειας Πίνδου αποτελεί σήμερα ένα από τα σπουδαιότερα αξιοθέατα της περιοχής του Ζαγορίου.  Είναι ένας από τους λατρεμένους προορισμούς για τους περιπατητές και τους ορειβάτες. «Μοιάζει με τη σκάλα του παραμυθιού που σε ανεβάζει στον ουρανό» είχα διαβάσει κάποτε στην εφημερίδα «Το Βήμα». 

 Πριν λίγες μέρες έκανα κι εγώ, για μια ακόμη φορά, πεζοπορώντας την διαδρομή από το Καπέσοβο, στο Βραδέτο. Αρχίζοντας όμως ν’ ανηφορίζω τη Σκάλα, διαπίστωσα ότι, σε κάποια σημεία, είχαν φύγει πέτρες από τα πλευρικά τοιχία και βρισκόταν στο πλακόστρωτο ενώ, σε πολλά άλλα σημεία, κινδυνεύουν να καταρρεύσουν  ολόκληρα τμήματα των ξερολιθικών τοιχίων και να υποστεί  το μοναδικό αυτό έργο τέχνης σοβαρές ζημίες. Ενδεικτικές είναι οι φωτογραφίες που σας παραθέτω στην παρούσα ανάρτησή μου.

Νομίζω λοιπόν ότι ο Δήμος Ζαγορίου, σε συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς, θα πρέπει να φροντίσει για την άμεση συντήρηση του περίτεχνου αυτού λίθινου μονοπατιού, πριν να είναι αργά, για να το αφήσουμε κι εμείς με τη σειρά μας άθικτο στις επόμενες γενιές ώστε να το χαίρονται οι εκάστοτε περιπατητές και γενικότερα οι επισκέπτες του Ζαγορίου.

Τα καλντερίμια αναπόσπαστο κομμάτι της κληρονομιάς μας, τονίζει στον «Π.Λ.» ο εκ Ζαγορίου Στέφ. Χρηστογούλας

        Η αρχιτεκτονική μας κληρονομιά αποτελεί αναμφισβήτητα μια από τις πιο σημαντικές ιστορικές παρακαταθήκες της Ηπείρου.
Πολλές φορές όμως είτε από το πέρασμα του χρόνου, είτε από δική μας αδιαφορία, αφήνουμε στην τύχη του ότι πολυτιμότερο μας έχει απομείνει. Ο Ζαγορίσιος ιστοριοδίφης από το Βραδέτο κ. Στέφανος Χρηστογούλας -  γνωστός από τις συχνές παρεμβάσεις του στον «Π.Λ.» για θέματα που απασχολούν την πολύπαθη Ηπειρωτική ύπαιθρο, αναφέρεται με χθεσινή επιστολή του στη φθορά καλντεριμιών στα χωριά μας, τονίζοντας ότι θα πρέπει να δίνουμε την δέουσα προσοχή σε μικρά ίσως πράγματα, πολύ σημαντικά όμως για τον πολιτισμό μας. Να τι μας γράφει ο κ. Χρηστογούλας:
«Πολλά χωριά στο Ζαγόρι, θεωρούνται παραδοσιακά και αυτό έχει να κάνει με την αρχιτεκτονική παράδοση. Τα πέτρινα σπίτια, οι πέτρινες στέγες, οι περίτεχνοι οβοροί, τα πέτρινα στέγαστρα στις αυλόπορτες, και φυσικά τα καλντερίμια τους. Οι δρόμοι που οδηγούν σε σπίτια και πλατείες και που τελικά δεν τους δίνει κανείς σημασία. Μπορεί να είναι δημόσιας χρήσης αλλά δεν επιτρέπεται να καταπονούνται με το πέρασμα βαρέων μηχανημάτων, χωρίς καμιά προσπάθεια για προστασία τους. Είχα προσέξει παλιότερα σε κάποιο χωριό του Ζαγορίου ότι ολόκληρο το καλντερίμι ήταν σκεπασμένο με άσπρη άμμο και μάλιστα μου κίνησε την περιέργεια και ρώτησα έναν κάτοικο, γιατί έχουν ρίξει άμμο στο καλντερίμι. Και ευθύς χωρίς να μου απαντήσει λεκτικά πήρα την απάντηση οπτικά. Ο υπεύθυνος μηχανικός ενός έργου, «σε κατασκευή σπιτιού» έστρωσε την άμμο σε όλο το μήκος του καλντεριμιού για να μπορεί το JCB να περνά χωρίς να «πληγώνει» το πέτρινο δρόμο.  Και πήγα αφού τέλειωσε η κατασκευή και ο ίδιος μηχανικός είχε μαζέψει την άμμο και είχε ξεπλύνει και τα υπολείμματα αυτής και όλα ήταν σαν να μην πέρασε ποτέ μηχάνημα από εκεί.
Αλλά όταν χρησιμοποιούνται τέτοια μηχανήματα τύπου JCB & BOBCAT χωρίς την προστασία της άμμου, τότε πολύ φοβάμαι ότι δεν θα μείνει καλντερίμι για καλντερίμι στο Ζαγόρι. Όπως εδώ (φωτογραφία 1ης σελ.) που το bobcat άφησε ορατά τα ίχνη του στο πλακόστρωτο δρόμο, ενός χωριού στο Ζαγόρι μας. Όσοι ξέρουν και έχουν περπατήσει σε αυτά θα το καταλάβουν το χωριό.
Νομίζω ότι πρέπει να δείχνουμε την δέουσα σημασία σε αυτά τα μικρά πράγματα αλλά σπουδαία για τον πολιτισμό μας…».

ΠΗΓΗ:  ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ

Το Αρχοντικό του Πλακίδα.

Το σπίτι θρύλος χτίστηκε το 1820 και ανακατασκευάστηκε το 1875. Είναι ένας διώροφος κολοσσός με 12 δωμάτια, υπόγεια και λοιπά χρήσιμα για την εποχή κτιριακά συγκροτήματα.
Διατηρεί το στυλ παλαιού αρχοντικού με αρκετά στοιχεία θαυμάσιας αρχιτεκτονικής, όπως καμάρες στα υπόγεια, σκαλιστά ταβάνια, ζωγραφισμένοι τοίχοι, ιδιόρρυθμα καλλιτεχνικά τζάκια και άλλα.
Το «σιανσίνι» του είναι ένα δωμάτιο που παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον από αρχιτεκτονικής άποψης.
Οι εγγονές του Ευγένιου Πλακίδα κυρίες Ευγενία Ζαρουχλιώτη και Ειρήνη Δάνου παραχώρησαν το ετοιμόρροπο πια αρχοντικό το 1998 με συμβολαιογραφική πράξη δωρεάς στην Αδελφότητα Κουκουλιωτών «Ευγένιος Πλακίδας». 

ΠΗΓΗ:  www.koukouli-zagoriou.gr

Τα τζινέτια στην αρχιτεκτονική του Ζαγορίσιου σπιτιού.

     Τα κυρίαρχα υλικά στην αρχιτεκτονική του Ζαγορίσιου σπιτιού ήταν η πέτρα και το ξύλο, τα οποία υπήρχαν σε αφθονία στο φυσικό περιβάλλον.   

      Με τα υλικά αυτά οι περίφημοι τεχνίτες της πέτρας, δημιούργησαν τα πέτρινα χωριά που σήμερα θαυμάζουμε όλοι μας.

     Τα πέτρινα Ζαγορίσια σπίτια τα ζώνουν καλοφτιαγμένοι, συνήθως από ξερολιθιά, αυλόγυροι ή «οβοροί» όπως ονομάζονται, οι οποίοι καταλήγουν στα πέτρινα πεζούλια που αγκαλιάζουν τις εξώπορτες. 

    Δεξιά και αριστερά από τις εξώπορτες υπάρχουν τα «λαμπαδιά». Είναι οι πέτρινες κολώνες οι οποίες είναι κατασκευασμένες από τους άριστους τεχνίτες της πέτρας, με κατάλληλες πέτρες και ιδιαίτερο χτίσιμο. Σ’ αυτές στηρίζονται οι εξώπορτες. Ανάμεσα λοιπόν από τις πέτρες αυτές, που σχηματίζουν τα «λαμπαδιά», οι τεχνίτες τοποθετούσαν δύο ή τρία ζευγάρια σιδερένια, διχαλωτά διακοσμητικά τα λεγόμενα «τζινέτια», τα οποία έφτιαχναν οι κατά τόπους σιδεράδες. 

     Τα διακοσμητικά αυτά στοιχεία της Ζαγορίσιας αρχιτεκτονικής, τα συναντάμε σε όλες σχεδόν τις παλιές εξώπορτες, που υπάρχουν στα χωριά και σε διάφορα σχήματα.

     Κάποια είναι πολύ απλά ενώ κάποια είναι περισσότερο εντυπωσιακά. 

 

 Στις φωτογραφίες που επέλεξα μπορείτε να δείτε κάποια από τα σχέδια που συνάντησα στις επισκέψεις μου σε χωριά του Ζαγορίου και συγκεκριμένα στη Βίτσα και στα Άνω Πεδινά και πιστεύω ότι θα αποτελέσουν το ερέθισμα, για όσους δεν τα έχουν προσέξει, να τους δώσουν ιδιαίτερη προσοχή την επόμενη φορά που θα επισκεφθούν τα χωριά μας.

 

Το Αμιλικό στο Κουκούλι Ζαγορίου.

Το Αμιλικό είναι ένα κοινοτικό κτήριο στο Κουκούλι. Είναι το πρώτο κτίσμα που συναντάτε στην ανατολική είσοδο του χωριού.
Χτίστηκε το 1898 και προοριζόταν για την φιλοξενία των ξένων και δη των επισήμων της Τουρκικής εξουσίας.
Εκείνος που αναλάμβανε την εξυπηρέτηση των ξένων ονομαζόταν "αμίλης". 
Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους στεγαζόταν σ' αυτό διάφοροι γιδάρηδες, καζαντζήδες, χτίστες και άλλοι περαστικοί από το χωριό.
Από το 1994 λειτουργεί ως ξενώνας.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Οι πληροφορίες και η φωτογραφία είναι από τη σελίδα www.koukouli-zagoriou.gr

Ανάδειξη της λαϊκής λιθογλυπτικής στο Ζαγόρι.

Το Σάββατο (22-1-2011) το απόγευμα, στην αίθουσα εκδηλώσεων των Γενικών Αρχείων του Κράτους - Ιστορικό Αρχείο Ηπείρου έγιναν οι εργασίες της εκδήλωσης «Η δόξα της πέτρας».

Η εκδήλωση αυτή διοργανώθηκε από την Εταιρεία Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου σε συνεργασία με τον Δήμο Ζαγορίου, με στόχο την ανάδειξη της λαϊκής λιθογλυπτικής της περιοχής, που για πολλά χρόνια αποτελεί σημείο αναφοράς του Ζαγορίου αλλά και της ευρύτερης περιοχής.

Την εκδήλωση προλόγισε η πρόεδρος της Εταιρείας Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου κ. Άννα Δερέκα, η οποία είχε και τον συντονισμό της όλης εκδήλωσης και απηύθυναν χαιρετισμούς ο Περιφερειάρχης Ηπείρου κ. Αλέξανδρος Καχριμάνης, ο Αντιπεριφερειάρχης κ. Παντελής Κολόκας, ο Δήμαρχος Ζαγορίου κ. Γαβριήλ Παπαναστασίου και η Προϊσταμένη των Γ.Α.Κ. κ. Μάρθα Παπαδοπούλου.

Ακολούθησαν οι ομιλίες της Δρ Μαρίας Τσούπη με θέμα «Η λαϊκή λιθογλυπτική στο Ζαγόρι: Μορφή και περιεχόμενο» και της  Δρ Φανής Μπαλαμώτη με θέμα «Διάκοσμος και συμβολισμός στη λαϊκή τέχνη».

Ήταν μία άκρως ενδιαφέρουσα εκδήλωση και πολύ ορθά ο Δήμαρχος Ζαγορίου πρότεινε να επαναληφθεί το καλοκαίρι στο Ζαγόρι.

Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης προβλήθηκαν αρκετές φωτογραφίες από λιθανάγλυφα που υπάρχουν σε χωριά του Ζαγορίου και μεταξύ αυτών ήταν και κάποιες φωτογραφίες από λιθανάγλυφα στο Βρυσοχώρι. Αυτό μου έφερε στο μυαλό μου ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο, σχετικό με το θέμα, το οποίο είχα διαβάσει στη σελίδα του Μορφωτικού Ορειβατικού Συλλόγου  Βρυσοχωρίου http://www.mosv.gr

Το κείμενο αυτό, στο οποίο υπάρχουν και εξαιρετικές φωτογραφίες λιθανάγλυφων από το Βρυσοχώρι, είναι το ακόλουθο: 

Λιθόγλυπτα 

Αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά την εξωτερική τοιχοποιία των εκκλησιών και των σπιτιών του Βρυσοχωρίου θα διαπιστώσει ότι υπάρχουν ένθετες μαυρόπλακες λαξευμένες ή εγχάρακτες με χρονολογίες και με ποικίλα θέματα, όπως δικέφαλους αετούς, σταυρούς, κυπαρίσσια, δράκοντες και άλλα γνωστά μοτίβα της λαϊκής τέχνης.

Η γλυπτική αυτή της πέτρας είναι μια από τις εκφράσεις της παραδοσιακής χειροτεχνικής δημιουργίας, όπως είναι και η ξυλογλυπτική, η ζωγραφική, η κεντητική, η υφαντική, η αργυροχρυσοχοΐα, η μεταλλοτεχνία και η κεραμική. Είναι αξιοσημείωτο ότι το Βρυσοχώρι είναι ένα από τα λιγοστά χωριά του Ζαγοριού, όπου μπορεί κανείς να εντοπίσει συχνά* αυτά τα εξαίρετα δείγματα της τέχνης των πελεκάνων – μαστόρων της κουμπανίας των χτιστάδων. Οι περισσότεροι έφτασαν στο Ζαγόρι από τα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας, την εποχή της έντονης οικοδομικής δραστηριότητας, δηλαδή από τα τέλη του 18ου αιώνα και, κυρίως, κατά το 19ο αιώνα.

Οικ. Γ. Τσιομίδη. Στο αριστερό τμήμα της αυλόπορτας

Οικία Νικ. Εξάρχου. Πρόσοψη, αριστερά της μπαλκονόπορτας.

Οικία Μιχ. Πασχάλη. Πρόσοψη, αριστερά της εισόδου.

Οικία Στ. Ρίμα. Στο αριστερό τμήμα της πρόσοψης.

Στα περισσότερα λιθόγλυπτα υπάρχουν χρονολογίες, αλλά και ονόματα που αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια της ιστορίας του κτίσματος, σ’ ό,τι αφορά στη χρονολογία κτίσης ή ανακαίνισης, καθώς και στα ονόματα των χορηγών – δωρητών, των ιδιοκτητών ή και των μαστόρων. Ξεχωριστού ενδιαφέροντος είναι και όσα έχουν ένα διακοσμητικό – συμβολικό ρόλο που σχετίζεται όχι μόνο με την αισθητική αντίληψη, αλλά παραπέμπουν και στις μεταφυσικές δοξασίες της παραδοσιακής κοινωνίας. Έτσι, για να μπορεί κανείς να κατανοήσει το ρόλο τους θα πρέπει να ερμηνεύσει την παρουσία τους με βάση τις αξίες, τις κοινωνικές και θρησκευτικές αντιλήψεις των ανθρώπων μιας περασμένης εποχής, οι οποίες σίγουρα διαφοροποιούνται κατά πολύ από τις σύγχρονες.

Πρώτα απ’ όλα, τα διάφορα μοτίβα είχαν και συμβολικό ρόλο γιατί τα φιλοτεχνούσαν μόνο σε συγκεκριμένα σημεία της πρόσοψης των εκκλησιαστικών και κοσμικών κτισμάτων και όχι στο εσωτερικό τους. Τα σημεία αυτά ήταν κοντά στα «ανοίγματα» (θυρώματα, παράθυρα), αλλά και στις «ευπαθείς» γωνίες της τοιχοποιίας. Πίστευαν, λοιπόν, ότι, όπως οι ίδιοι προστάτευαν το σώμα τους στερεώνοντας ένα φυλαχτό, με ανάλογο τρόπο θα δι- ασφάλιζαν και την προστασία του σπιτιού ή της εκκλησίας από την επίδραση του Κακού.

Στην αυλόπορτα της οικίας Χρυσ. Βασδέκη.

Οικία Νικ. Πασχάλη. Δ. πλευρά, αριστερή ακμή της τοιχοποιίας.

Οικ. Μιχ. Πασχάλη. Πρόσοψη, αριστερή ακμή της τοιχοποιίας.

Οικ. Νικ. Μπίρη. Πρόσοψη, αριστερά της εισόδου.

Απο-τύπωναν σύμβολα της πίστης, όπως σταυρούς, αγίους – συνήθως του Άη –Γιώργη και του Άη Δημήτρη – χερουβείμ, θυμιατά, αλλά και σύμβολα της πρόληψης, όπως πεντάλφες, φίδια, δράκοντες, δύσμορφες κεφαλές. Είναι τα λεγόμενα αποτρεπτικά – φυλακτικά θέματα που, σύμφωνα πάντα με τα ιδεολογικά δεδομένα της εποχής, στήριζαν την έγνοια για την επισφαλή ανθρώπινη ζωή. Ισχυροποιούσαν το αίσθημα της ασφάλειας των ενοίκων, των ζωντανών και της σοδειάς που κινδύνευαν, σε καθημερινή βάση, από αρρώστιες, θάνατο, βασκανία, από το Κακό σε κάθε του μορφή.

Συχνά, ο λαϊκός μάστορας – πετροπελεκητής λάξευε και ένα σύμβολο της αφθονίας, του πλούτου, της ευημερίας. Σαν αυτούς τους ευγονικούς λιθανάγλυφους μαστούς που μπορεί κανείς να δει στην αριστερή παραστάδα της αυλόπορτας του σπιτιού της οικογένειας του αλησμόνητου Γιωργάρα Τσιομίδη. Σήμερα ξεχάστηκε ο αρχικός συμβολισμός, όμως δεν παύουν τα θέματα αυτά να είναι μάρτυρες του πολιτισμικού παρελθόντος του τόπου. Η τέχνη διαχρονικά εικονογραφεί την ανθρώπινη σκέψη και το συναίσθημα. Η πέτρα έχει το πλεονέκτημα να αντιστέκεται στο χρόνο και τα λιθανάγλυφα είναι μια ορατή έκφραση, είναι τα «ίχνη» της εσωτερικής ζωής μιας άλλης περασμένης κοινωνίας.

Ναός Αγ. Χαραλάμπους. Δεξιά της κύριας εισόδου (1814).

Το θύρωμα του καμπαναριού του Αγ. Χαραλάμπους, με την κτητορική επιγραφή (1860-1861).

Οικία οικ. Στάμου. Τοξωτή επίστεψη παράθυρου, με ένθετη λιθανάγλυφη πλάκα στο εσωτερικό της.

Οικία Μιχ. Πασχάλη. Υπέρθυρο τμήμα κύριας εισόδου.

Η κατοικία ήταν το κέντρο της οικογενειακής ζωής, ο τόπος εργασίας και παραγωγής, ο χώρος όπου συμβίωναν άνθρωποι και ζωντανά. Φυλακτικά – αποτρεπτικά μοτίβα σκαλισμένα στις παραστάδες της εισόδου δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις μιας συμβολικής προστασίας, ώστε να περιφρουρούν τα όρια του ιδιωτικού χώρου. Έτσι ερμηνεύονται εκείνοι οι τρομακτικοί φύλακες – δράκοντες στην αριστερή γωνία της νότιας πλευράς στο σπίτι του Νίκου Εξάρχου, αλλά και στην αυλόπορτα του σπιτιού του Χρυσόστομου Βασδέκη. Ο φόβος νικιέται με το φόβο και ο άνθρωπος αναπαριστάνει εξευμενιστικά ό,τι φοβάται, αλλά και ό,τι σέβεται.

Όμως, αν η κατοικία είναι το ιερό άδυτο της ιδιωτικής ζωής, ο οίκος του Θεού πρέπει να είναι ο κατεξοχήν αποκομμένος από το βέβηλο κόσμο χώρος. Για τον πιστό είναι η μετάβαση στον υπερβατικό χώρο της προστασίας και της σωτηρίας. Εδώ, στο εξωτερικό τμήμα πάντα, η λιθογλυπτική θα βρει πρόσφορο έδαφος εφαρμογής της. Στο χαγιάτι του Αγίου Χαραλάμπους, αλλά και στις εισόδους του ναού και του καμπαναριού τα θέματα αυξάνουν. Κοντά στις κτητορικές επιγραφές παρατηρούμε ποικίλες άλλες απεικονίσεις, όπως σταυρούς, δικέφαλους, ζωικές και φυτικές συνθέσεις, ακόμη και μία αποτρεπτική κεφαλή που υπάρχει στη δυτική γωνία της νότιας πλευράς, στο χαγιάτι του Αγίου Χαραλάμπους. Όλα αυτά τα λιθανάγλυφα θέματα ενισχύουν την αίσθηση της αποδέσμευσης από τις αρνητικές δυνάμεις του Κακού. Είναι φυλακτικά «σημεία» που δίνουν διέξοδο στις μεταφυσικές ανησυχίες του ανθρώπου και δημιουργούν συνθήκες βίωσης της θεϊκής παρουσίας.

Κτητορική επιγραφή στο Μοναστήρι της Αγ. Τριάδος, εντοιχισμένη εξωτερικά στο κελί της Στασινής

Στο χαγιάτι του Αγ. Χαραλάμπους.

Το λιθανάγλυφο θύρωμα της κύριας εισόδου, στο ναό του Αγ. Χαραλάμπους (1814).

Η είσοδος συμβολίζει τον ίδιο το Χριστό ( «Εγώ ειμί η θύρα …») και αυτό πρέπει να εκφραστεί με τον καλύτερο αισθητικά αλλά και συμβολικά τρόπο. Το περίτεχνο θύρωμα του Αγίου Χαραλάμπους «αγκαλιάζει» τον ατομικά και μοναχικά εισερχόμενο και επισημαίνει με τα λιθανάγλυφα σύμβολα της πίστης, τη διάκριση μεταξύ του κοσμικού και ιερού χώρου.

Το ημερολόγιο, λοιπόν, αυτό για το έτος 2010 αναδεικνύει τα κάθε είδους λιθόγλυπτα, που θεωρούμε ότι αποτελούν σημαντικές μορφολογικές λεπτομέρειες στη συνολική όψη των κτισμάτων, εκκλησιαστικών και κοσμικών του χωριού. Παράλληλα, αφιερώνεται στην ξεχωριστή αυτή τέχνη των λαϊκών μαστόρων που ήξεραν να δίνουν σχήμα και πνοή στην πέτρα. Σε όλους αυτούς τους πετροπελεκητάδες που με το καλέμι και τη βαριοπούλα απέδειξαν το περίσσευμα της αξιοσύνης τους, απο- τυπώνοντας πάνω στο «πρόσωπο» της πέτρας τη σφραγίδα ενός ταλαντούχου και ευφάνταστου δημιουργού.

* Στο Βρυσοχώρι εντοπίσαμε πάνω από 100 δείγματα λαϊκής λιθογλυπτικής τέχνης. Στα στενά πλαίσια αυτού του ημερολογίου γίνεται μια ενδεικτική μόνο παρουσίασή τους και, έτσι, η επιλογή έγινε με βασικό κριτήριο να υπάρχουν, όσο είναι δυνατό, αντιπροσωπευτικά δείγματα από όλες τις κατηγορίες (διακοσμητικές - συμβολικές παραστάσεις ή κτητορικές επιγραφές).

( Κείμενο: Μαρία Τσούπη - Ρέμου)

Συμπληρωματικά να πούμε ότι αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους διοργανωτές και στους συντελεστές της συγκεκριμένης εκδήλωσης.

Οικισμοί Ζαγορίου.

Πριν λίγο καιρό επισκέφθηκα τη Βίτσα. Άφησα το αυτοκίνητό μου στην είσοδο του χωριού και άρχισα να περπατώ και να παρατηρώ τριγύρω τα πέτρινα σπίτια και το υπέροχο τοπίο. Κάπου εκεί στο μέσον του οικισμού η ματιά μου έπεσε σε μία πληροφοριακή πινακίδα. Πλησίασα και διάβασα. Ο τίτλος που έφερε το κείμενο ήταν "Οικισμοί  Ζαγορίου" και με λίγα λόγια πληροφορούσε τους επισκέπτες για την μορφή των Ζαγορίσιων οικισμών. Βρήκα πολύ σωστή την ενέργεια να τοποθετηθεί η πινακίδα αυτή στο συγκεκριμένο σημείο διότι η Βίτσα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα Ζαγορίσιου οικισμού. Φωτογράφισα το κείμενο και σας το μεταφέρω αυτούσιο γιατί διαβάζοντάς το μπορείτε να σχηματίσετε μία εντύπωση για τους οικισμούς στο Ζαγόρι εάν βέβαια δεν τους έχετε γνωρίσει από κοντά!

"Παρατηρείστε έναν τυπικό παραδοσιακό Ζαγορίσιο οικισμό στο χώρο. Αποκωδικοποιώντας το τοπίο, οι οικισμοί:

Χτίζονται πάντα αμφιθεατρικά σε πλαγιές επιλεγμένες ώστε να είναι προσήλιες και προφυλαγμένες από ανέμους, επειδή οι επίπεδες επιφάνειες είναι λίγες και τις χρησιμοποιούσαν για καλλιέργειες. Έχουν αμυντικό χαρακτήρα, γι αυτό δεν είναι ευδιάκριτοι, αλλά είναι κρυμμένοι για την αποφυγή ληστρικών επιδρομών την εποχή που χτίστηκαν.

Έχουν οπτική επαφή μεταξύ τους, ανά δύο, στοιχείο σημαντικό για την ασφάλεια τους αλλά και τη σύνδεση τους.

Χτίζονται σε μικρή απόσταση από τους χώρους εργασίας και η σύνδεση τους με τους άλλους οικισμούς επιτυγχάνεται μέσω ενός λειτουργικού οδικού δικτύου (γεφύρια, καλντερίμια κλπ.).

Είναι οικισμοί μονοκεντρικοί, με ένα κέντρο, το μεσοχώρι (πλατεία) και γύρω τα σπίτια και οι συνοικίες. Στο μεσοχώρι ή κοντά του είναι τα κοινόχρηστα κτίσματα: εκκλησία, σχολείο, κοινοτικό κατάστημα, βρύση, καφενείο. Εδώ γίνονται όλες οι κοινωνικές συγκεντρώσεις και οι εμπορικές συναλλαγές των κατοίκων. Γύρω του αναπτύσσονται οι μαχαλάδες και συχνά προς το κέντρο κατοικούν οι πιο εύποροι.

Ο αμυντικός χαρακτήρας των οικισμών, ενισχύεται με τη σχετικά πυκνή δόμηση, όπου το κάθε σπίτι καθορίζει από μόνο του την αμυντική του ικανότητα. Οι ψηλοί μαντρότοιχοι ύφους έως 2,50μ. και οι ξύλινες βαριές αυλόπορτες απομονώνουν το σπίτι όχι μόνο από τους εισβολείς αλλά και από το δημόσιο βίο, τα αδιάκριτα βλέμματα των συγχωριανών, εφαρμόζοντας το ρητό που λέει τα εν οίκω μη εν δήμω."

Ανάδειξη της λαϊκής λιθογλυπτικής του Ζαγορίου.

Σημαντική εκδήλωση από την Εταιρεία Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου στο πλαίσιο του θεσμού «Η δόξα της πέτρας»

Η λαϊκή λιθογλυπτική του Ζαγορίου απασχολεί τις εργασίες της εκδήλωσης «Η δόξα της πέτρας» που για μια ακόμη χρονιά διοργανώνει η Εταιρεία Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου.
Η φετινή εκδήλωση υλοποιείται σε συνεργασία με το Δήμο Ζαγορίου με στόχο την ανάδειξη της λαϊκής λιθογλυπτικής της περιοχής που για πολλά χρόνια αποτελεί σημείο αναφοράς του Ζαγορίου, αλλά και ολόκληρης της Ηπείρου.
Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 22 Ιανουαρίου στις 18.30 στην αίθουσα εκδηλώσεων των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Ιστορικό Αρχείο Ηπείρου με ομιλητές την Δρ. Μαρία Τσούπη με θέμα «Η λαϊκή λιθογλυπτική στο Ζαγόρι: Μορφή και περιεχόμενο» και την Δρ. Φανή Μπαλαμώτη με θέμα «Διάκοσμος και συμβολισμός στη λαϊκή τέχνη».
Η πρόεδρος της Εταιρείας Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου Άννα Δερέκα υπογράμμισε πως «Η δόξα της πέτρας» είναι μια από τις εκδηλώσεις – θεσμούς της Εταιρείας που διοργανώνεται τα τελευταία πέντε χρόνια με την Λυρική Παμβώτιδα, το Δωδωναίο Λόγο και τα Βυρώνεια.
Σύμφωνα με την κα Δερέκα, η  λαϊκή λιθογλυπτική άνθισε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, μεταξύ των οποίων η Ήπειρος, η Μακεδονία, η Χίος, η Τήνος και η Νάξος.
Από την πλευρά του ο Δήμαρχος Ζαγορίου Γαβριήλ Παπαναστασίου εξέφρασε τις ευχαριστίες του προς την διοίκηση της ΕΛΣΗ για την διοργάνωση της εκδήλωσης που αναδεικνύει μια ξεχωριστή πλευρά του Ζαγορίου, όπως είναι η τέχνη της πέτρας. Μάλιστα, κάλεσε την Εταιρεία να επαναλάβει την εκδήλωση το καλοκαίρι στο Ζαγόρι,  όπου θα έχουν την δυνατότητα να την παρακολουθήσουν οι κάτοικοι της περιοχής και οι επισκέπτες της.
Το αίτημα έκανε αποδεκτό ο ταμίας της Εταιρείας Σπύρος Εργολάβος. Παράλληλα αναφέρθηκε στην σημασία των μαστόρων της Ηπείρου που με την τέχνη τους πάνω στην πέτρα έκαναν γνωστή την Ήπειρο και οικοδόμησαν ξεχωριστά κτίσματα σε ολόκληρη την χώρα.
Οι Γιαννιώτες έμποροι ήταν οι κρουνοί του χρήματος, οι δάσκαλοι του Γένους ήταν οι κρουνοί του πνεύματος και οι τεχνίτες της πέτρας ήταν  οι δημιουργοί των αριστουργημάτων  που μέχρι σήμερα προκαλούν τον θαυμασμό όλων, σημείωσε χαρακτηριστικά.

ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΛΑΖΟΥ από την εφημερίδα Ανεξάρτητος

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ:  www.epirusonline.gr

Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ (ή Ελεγείο και Αίνος)

Ένα κείμενο του Κώστα  Τριανταφυλλίδη

Εδώ και πολλά χρόνια - σωτήριον έτος 1989 - είχα την αγαθή τύχη να επισκεφθώ ένα από τα πιο ευαίσθητα και «σταυρωμένα» σημεία του ελληνικού χώρου. Τα Ζαγοροχώρια της Ηπείρου λέγω. Και αποκαλώ τον τόπο «σταυρωμένο», και γιατί σταυρός ήταν πάντοτε η μοίρα του και γιατί διασταυρώνονται σ' αυτόν μερικά από τα εγγενέστερα και αυθεντικότερα στοιχεία του ελληνικού ύφους. Δεν είναι η ώρα να μιλήσουμε για την ιστορία του· ούτε για την τεράστια προσφορά του στην ελληνική Παιδεία. Αυτά άλλοτε, θα κάνουμε όμως λόγο για ένα πολύ απτό στοιχείο, που είναι η έκφραση του και η «δόξα» του: την πέτρα. Γιατί η πέτρα στο Ζαγόρι -και σε μερικά «μαστοροχώρια» της Ηπείρου- είναι μια ύλη με σπάνια εκφραστικότητα και με αιδήμονα ομορφιά. Δεν είναι απλώς το υλικό, είναι το «μυστικό» του τόπου. Μ' αυτήν ο μάστορας, αυτός ο μάγος, πέτυχε να εκβιάσει την αδρανή μάζα και να την κάνει εύπλαστη - να την κάνει «μουσική». Έτσι στα χέρια του το βαρύ και άμορφο υλικό έγινε το όργανο που «τα λέει όλα». Μπορεί να πει λόγους που δεν λέμε, να βγάλει ήχους ανάκουστους, να πάρει σχήματα, που έρχονται κατ' ευθείαν από το μύθο και το συλλογικό μας υποσυνείδητο. Εδώ η γωνία ενός αρχοντικού σκίζει με την κάθετη βούληση της το χώρο. Και δίνει ένα απλό, όσο και εύγλωττο, μάθημα αποφασιστικότητας – και ευθυγραμμίας. Εκεί μια ολόγλυφη κρήνη κλαίει ή μελωδεί (που για τη χαρμολύπη των χωριών μας είναι το ίδιο πράγμα) τη μοίρα του τόπου. Παραπέρα ένα λιθανάγλυφο, με την αδρή παρασημαντική των πλουμιδιών και των ποικιλμάτων του, ιστορεί τη διαιώνια ελληνική «περιπέτεια». Γιατί και η ιστορία μας -με τις χρονολογίες, τις μορφές και τα λογής θυμητικά- μου φαίνεται πως είναι πολύ εύγλωττα γραμμένη πάνω σ' αυτές τις πέτρες. Αλλά η πέτρα του Ζαγορίου έχει κι έναν άλλο χαρακτήρα, είναι όπως είναι. Καμιά προσπάθεια να αποκρύβει το υλικό ή να προσποιηθεί το έτερον. Κι αυτή η ταχτική, πέρα από την αισθητική της αξία, αποκαλύπτει και μιαν άλλη, υπαρκτική θα έλεγα, στάση: δείχνει την εμπιστοσύνη του ανθρώπου στις δυνατότητες του υλικού κόσμου. Είναι μια κατάφαση και μια αποδοχή της κοσμιότητας και της ιερότητας (!) των πραγμάτων. Ο άνθρωπος απο-δέχεται (ή υπο-δέχεται) τον κόσμο, όπως είναι, κι αφού τον κοσμήσει με τα έργο των χεριών του, τον χαρίζει ως ωραίον κάλλει!

Πουθενά αλλού, όσο στο Ζαγόρι, δεν χάρηκα την αισθητική αξία της ξερολιθιάς. Και μου θύμισε τούτη η δομική της ειλικρίνειας μιαν υψηλή αισθητική χαρά που ζει κανείς σε κάποια πανηγύρια της πατρίδας μου της  Αιτωλίας. Εκεί, όταν ο χορός φτάσει πια στο μεθυστικό του αποκορύφωμα, μεμιάς σιγούν όλα τα όργανα κι ακούγεται, μονότονα και τελετουργικά, ο χτύπος του «ξεροντάουλου». Και δεν ξέρεις αν είναι κάτι το αποχαιρετιστικό ή κάτι το προσδοκώμενο -τόσο συμπλέκονται οι χρόνοι. Κι έχει τούτη η στυφή ποίηση μια μοναδική συναισθηματική δόνηση και αισθητική επιβολή.

Με την αυθεντικότητα του υλικού και την ειλικρίνεια των προθέσεων έχομε μιαν επιστροφή στα αρχέγονα μέτρα της υπάρξεως και, κατ' ακολουθία, την ικανοποίηση θεμελιωδών υπαρκτικών αιτημάτων. Γιατί το σπίτι του Ζαγορίου δεν έγινε με αφηρημένα ή αυθαίρετα μέτρα- έγινε με (και «για») το ίδιο το ανθρώπινο σώμα. Το σπίτι έγινε με το κορμί! Όταν ο μάστορας έπαιρνε τα μέτρα του σπιτιού, ήταν όλος αίσθηση ζεστή και εγρήγορση. Μετρούσε με το μάτι του, με τις παλάμες των χεριών του, με την ' αναπνοή του.

(θυμάμαι: «Σε γνωρίζω οπό την όψη,

                      που με βία μετράει τη γη»!]

Κι ήταν σαν να κάρφωνε στο σκελετό του σπιτιού τον ίδιο τον εαυτό του -ποιος ξέρει ποια σταυρωμένη αγάπη ανακαλώντας... Και το συνόδευε πότε με το πρωινό τραγούδι του, πότε με το εσπερινό νανούρισμα του (το κανάκιζε, μαθές) και κάποτε με το μοιρολόγι και με τα δάκρυα του. Γι' αυτό και το σπίτι ήταν τελικά «ανθρώπινο». Όπως οι ανώνυμοι μαΐστορες και πρωτομαΐστορες «εσταύρωναν» το χώρο της καθ' ημάς Ανατολής με τις σταυρόσχημες ορθόδοξες εκκλησίες, έτσι κι ο Ηπειρώτης μάστορας εσταύρωνε τον τόπο με την τέχνη του. Κι ήταν διπλός ο σταυρός: ευλογία (σταυρώνω-ευλογώ) και κατάθεση επώδυνων εμπειριών στο βωμό της μαστορικής του. Έτσι το σπίτι, τελικά, ήταν μια «δόξα»: ένας πόρος (πέρασμα ή ξε-πέρασμα) της «βάναυσης» ύλης στη μορφική της τελειότητα· τουτέστι ένα Πάσχα! Αλλά το σπίτι του Ζαγορίου μας χαρίζει και μιαν άλλη ακριβή εμπειρία, την εμπειρία της κοινότητος. Το σπίτι μας -και κάθε σπίτι όπου γης- δεν είναι της μοναξιάς· είναι της (επί-)κοινωνίας. Μπορεί να υψώθηκε για να προστατεύσει τον άνθρωπο από την επιβουλή των φυσικών στοιχείων και την αυθαιρεσία ή την αδιακρισία του πλήθους. Μπορεί ακόμα να έγινε για να περιφρουρεί και να πλαισιώνει την προσωπική ζωή. Όμως δεν είναι για να απομονώνει το άτομο στην εγωιστική του αυτάρκεια. Όπως ο μάστορας αποδέχεται και υπο-δέχεται την τραχύτητα του υλικού κόσμου, έτσι και ο οικοδεσπότης δέχεται την κοινωνία, και τον παρόντα ιστορικό της χρόνο και «τρώει μαζί της ψωμί».

Ο λαός μας, αυτός ο «ξένιος» από τα πανάρχαια χρόνια, ονόμασε την κατοικία του «σπίτι», παναπεί ξενώνα (σπίτι < hospitium = ξενώνας < hospes - ξένος). Ένας «ξενώνας» δεν μπορεί ποτέ να είναι ο ελεφάντινος πύργος, όπου το άτομο στεγάζει την αρι­στοκρατική του μακαριότητα. Είναι ένα πολύβουο και πολυδύναμο κέντρο, όπου ο πυρήνας εξακτινώνεται σε εντελέατερες και κοθολικότερες μορφές ατομικής και συλλογικής υπάρξεως. Και το σπίτι του Ζαγορίου -κατεξοχήν αυτό, με την παρατακτική ή την ομόκεντρη διάταξη άλλων κατοικιών στο ίδιο οικοδόμημα- δίνει την εικόνα ενός λειτουργικού κέντρου, όπου ο άνθρωπος απεγκλωβίζεται από το εγωιστικό άτομο και περνάει στο κοινωνικό πρόσωπο. Και με μια ποιητική ελευθερία θα λέγαμε, ότι το σπίτι φαντάζει με «Ωρολόγιον», όπου σημαίνουν, χρονικά και λειτουργικά, οι ώρες του ανθρώπινου «δράματος»: η Είσοδος - ο Δείπνος - η θυσία - η Έξοδος...

Καθώς έπαιρνα το δρόμο του γυρισμού, αναζητούσα και πάλι το μυστικό της Διάρκειας. Και το 'βρισκα στην Παράδοση του τόπου την πολύχυμη και στο ήθος του Ανθρώπου. Πραγματικά, άντρες στέρεοι και αληθινοί έπλασαν τούτα τα έργα που αναστενάζουν και ταυτόχρονα χαμογελούν. Άντρες τραχείς ίσως στην όψη -«δουλεμένοι», πες, από τη σμίλη της ζωής -αλλά και απαλοί και σεμνοί και συσταζούμενοι σαν γυναίκες. Και μου θύμιζαν τούτες οι ωράϊσμένες πέτρες αλλοτινούς καιρούς, όταν η ζωή μετριόταν ακόμα με ένα μέτρο γνησιότητας και τα πράγματα λέγονταν με το όνομα τους. Όταν το ναι ήταν ακόμα «ναι» και το όχι «όχι». Όταν η φιλία ήταν φιλία, ο πόνος ήταν πόνος και ο έρωτας έρωτας. (Γι' αυτό και το μάτι χαιρόταν τη σεμνή και γυμνή αλήθεια της ξερολιθιάς). Τούτες τις αρχές είχαν υψώσει σε κανόνα ζωής όλοι οι θρυλικοί χτίστες, ταλλιαδούροι και πελεκάνοι της Ηπείρου, που, καταπώς λέει και η παράδοση, «έπλασαν με το χέρια τους τον κόσμο όλο».

Σημειώσεις: Το κείμενο του Κώστα Τριανταφυλλίδη " Η ποίηση της πέτρας (ή ελεγείο και Αίνος"), αποτελεί δοκίμιο του συγγραφέα  που περιέχεται στη συλλογή με τον τίτλο "Ακροβασία". Κυκλοφόρησε το 1994 από τις εκδόσεις "Αρμός".

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ : www.epoxi.gr

Η ξερολιθική κληρονομιά του Ζαγορίου.

Η ξερολιθική κληρονομιά του Ζαγορίου, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο λόγω του εντυπωσιακά μεγάλου αριθμού ξερολιθικών κατασκευών όσο και λόγω της μεγάλης ποικιλίας των στοιχείων που συναντώνται στην περιοχή. Ξερολιθικές κατασκευές συναντούμε παντού στο Ζαγόρι: οικίες, καλύβια, στάνες, διαχωριστικοί τοίχοι (μάντρες σπιτιών κλπ.), αναλημματικοί τοίχοι (αναβαθμίδες), φούρνοι, κρήνες, μονοπάτια, γεφύρια και δρόμοι (καλντερίμια) που συνιστούν δίκτυο επικοινωνίας με τα χωράφια, τους βοσκότοπους και τους οικισμούς, αλώνια, ξωκλήσια, σκάλες, πηγάδια, αυλάκια, εικονοστάσια, οδόσημα.

Η εγκατάλειψη των αγροτικών δραστηριοτήτων και η πληθυσμιακή ερήμωση της περιοχής κατά τον 20ο αιώνα επέφεραν την φθορά της ξερολιθικής κληρονομιάς του αγροτικού τομέα, ενώ οι οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές οδήγησαν στη χρήση νέων υλικών και νέων τρόπων κατασκευής. Έτσι χάθηκαν πολλές ξερολιθικές κατασκευές, ενώ άλλες βρίσκονται σε κακή κατάσταση. Ωστόσο σημαντικός αριθμός μνημείων έχουν διασωθεί και χρησιμοποιούνται ακόμη από τους κατοίκους (αναβαθμίδες, βρύσες, μαντρότοιχοι, σκάλες κλπ.).

 Η ανάπτυξη διαφόρων μορφών τουρισμού ευαισθητοποίησε τα τελευταία χρόνια τους ιδιωτικούς και δημόσιους φορείς σχετικά με την σημασία των παραδοσιακών καλλιεργειών και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Βασικός φορέας της τοπικής ταυτότητας, η αρχιτεκτονική ξεκίνησε αρχικά από το μνημειακό χαρακτήρα της και απλώθηκε στη συνέχεια σε όλη την αρχιτεκτονική παραγωγή. Σε αυτό το πλαίσιο, η ξερολιθική κληρονομιά αποτελεί ευκαιρία για την τουριστική και οικονομική ανάπτυξη του Ζαγορίου.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Το κείμενο αποτελεί αναδημοσίευση από το ενημερωτικό φυλλάδιο της ΗΠΕΙΡΟΣ Α.Ε. με τίτλο "Ξερολιθικές κατασκευές στο Ζαγόρι και στο Salento".

Οι φωτογραφίες είναι από προσωπικό μου αρχείο.

Εκδήλωση για τους Ηπειρώτες μάστορες της πέτρας.

Εκδήλωση για πέμπτη συνεχή χρονιά στο πλαίσιο του  θεσμού «Η δόξα της πέτρας» διοργανώνεται από την Εταιρεία Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου. Φέτος σε συνεργασία με τον Δήμο Ζαγορίου επιλέχθηκε ως θεματική ενότητα η λιθογλυπτική στην Ήπειρο και έτσι η εκδήλωση θα περιλαμβάνει ομιλίες και παράλληλα προβολή φωτογραφικού υλικού με χαρακτηριστικά δείγματα της τέχνης των Ηπειρωτών μαστόρων.
Η εκδήλωση θα γίνει το Σάββατο 22 Ιανουαρίου στις 6.30  το απόγευμα στην αίθουσα εκδηλώσεων των Γενικών Αρχείων του Κράτους στο Κάστρο των Ιωαννίνων.
Σύμφωνα με το πρόγραμμα  η εκδήλωση θα αρχίσει με προσφωνήσεις του Περιφερειάρχη Ηπείρου Αλέκου Καχριμάνη, της προέδρου της Εταιρείας Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου Άννας Δερέκα, του Δημάρχου Ζαγορίου Γαβριήλ Παπαναστασίου και της διευθύντριας των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Ιστορικού Αρχείου Ηπείρου Μάρθας Παπαδοπούλου.
Στη συνέχεια θα ακολουθήσουν ομιλίες από την φιλόλογο και διδακτόρισσσα του Τμήματος Ιστορίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων κα Μαρία Τσούπη και από την φιλόλογο, κοινωνική ανθρωπολόγο Φανή Μπαλαμώτη.

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ: www.epirusonline.gr/

Οι πέτρες!

Θεωρούνται άριστο δομικό υλικό και χρησιμοποιούνται στο Ζαγόρι κατά κόρον. Μερικές από αυτές , σωστά πελεκημένες, τοποθετούνται στις γωνίες για να κρατήσουν τους τοίχους στιβαρά. Αλλά ο νόμος της βαρύτητας είναι και έχει αποδειχτεί αμείλικτος με όλα τα πράγματα. Ακόμη και οι πέτρες σπάζουν από μόνες τους, οδηγώντας στην καταστροφή του συνόλου.

 Στον ίδιο τοίχο, στην ίδια γωνία η παρακάτω φωτογραφία δείχνει το μέλλον του τοίχου, που οδηγείται στην πτώση. Ράγισε η πέτρα, είναι σε αχρηστία ο τοίχος, καμιά συντήρηση, που θα πάει; Θα πέσει κι αυτός!

ΠΗΓΗ:  http://vradeto1340.blogspot.com/

Τα πέτρινα γεφύρια, άρρηκτα δεμένα με τον άνθρωπο της υπαίθρου.

Τα πέτρινα τοξωτά γεφύρια, που αποτελούν μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά μνημεία της νεότερης ιστορίας, στο Νομό Ιωαννίνων, είναι σύμφωνα με τους ειδικούς στη μελέτη τους επιστήμονες, μία από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις της αρχιτεκτονικής για τον προβιομηχανικό άνθρωπο. Ταυτόχρονα θεωρούνται ως ο πρώτος μεγάλος σταθμός στην εξελικτική πορεία της παγκόσμιας γεφυροποιίας, με δεύτερο την εισαγωγή της χρήσης σιδήρου στις εν λόγω κατασκευές.

Ο σημαντικός ρόλος που έπαιζαν τα παραδοσιακά γεφύρια στη ζωή των ανθρώπων, τουλάχιστον μέχρι τον 20ό αιώνα αποδεικνύεται εκτός των άλλων και από όλα τα σχετικά τραγούδια, τις παραδόσεις αλλά και τους θρύλους, που έχουν δημιουργηθεί γι’ αυτά και σώζονται μέχρι σήμερα, ως στοιχεία της λαϊκής μας παράδοσης. Κάποια μάλιστα φτάνουν να αναφέρονται ακόμα και σε ανθρωποθυσίες προκειμένου να στεριώσει το πολυπόθητο έργο!

Σημαντικές πτυχές της ιστορίας, της κατασκευής και του ρόλου που έπαιζαν τα τοξωτά γεφύρια στην χώρα μας, εκ των οποίων ορισμένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα εντοπίζονται στην περιοχή των Ιωαννίνων, καθώς και στο Νομό Γρεβενών, παρουσιάζονται σε πρόσφατη εμπεριστατωμένη έκδοση του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Μακρινίτσας Πηλίου, στην οποία μάλιστα γίνεται και ιδιαίτερη αναφορά, με λεπτομέρειες και αναλυτικά στοιχεία στα πιο γνωστά μνημεία του Νομού μας.

ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΑ
Όπως τονίζεται στο λεύκωμα, το πέτρινο γεφύρι, μονότοξο όπως αυτό της Κόνιτσας ή πολύτοξο όπως της Άρτας ήταν μέχρι τον 20ό αιώνα, το μόνο εφικτό, αλλά λειτουργικό τεχνικό έργο, που μπορούσε να κατασκευάσει ο ασπούδαστος μάστορας της εποχής εκείνης, προκειμένου να δώσει τη λύση στο συγκοινωνιακό πρόβλημα που απασχολούσε, όχι μόνο τον ίδιο αλλά όλους ανεξαιρέτως τους συντοπίτες του.

Εξάλλου, στην προβιομηχανική Ελλάδα, το κύριο δομικό υλικό ήταν η πέτρα και ένα από τα πιο σημαντικά προβλήματα που απασχολούσαν τους κατοίκους, περισσότερο της ηπειρωτικής υπαίθρου, ήταν η ασφαλής διέλευση των οδοιπόρων και των μεταφορικών μέσων τους, πάνω από ποτάμια, ρέματα και χείμαρρους. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι τα τοξωτά γεφύρια χτίζονταν συνήθως σε μια ιδιαίτερη αλλά και σε πολλές περιπτώσεις δυσπρόσιτη θέση.

ΧΑΘΗΚΕ Η ΤΕΧΝΗ!
Η κατασκευή γεφυριών αυτού του είδους σταμάτησε οριστικά γύρω στο 1940 και η πολύπλοκη αυτή τέχνη, που άκμασε για δεκαετίες και στην περιοχή μας, έχει ήδη περάσει στη λήθη. Σήμερα δεν υπάρχει πλέον ούτε ένας «γεφυράς» ή «κιοπρουλής», όπως χαρακτηριστικά ονομαζόταν εκείνη την εποχή ο λαϊκός γεφυροποιός. Όσο για τα γεφύρια που έχουν διασωθεί, εξαιτίας της δυσπρόσιτης θέσης τους αλλά και της έντονης αστυφιλίας που ερημώνει την ελληνική ύπαιθρο, τα περισσότερα δεν είναι ιδιαίτερα γνωστά στον ντόπιο πληθυσμό. Πολλά από αυτά μάλιστα, έχουν περιέλθει σε αχρηστία και έχουν παραδοθεί στη φθορά του χρόνου.

ΤΑ ΠΙΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ…
Σύμφωνα με την έκδοση του Κέντρου Περιβ/κής Εκπαίδευσης Μακρινίτσας, τα πιο σημαντικά τοξωτά γεφύρια που υπάρχουν σήμερα στο Νομό Ιωαννίνων είναι τα εξής:

• Του Νούτσου ή Κόκκορου, 1750: Μονότοξο γεφύρι, κοντά στο χωριό Κήποι Ζαγορίου. Γεφυρώνει τον ποταμό Βίκο. Πρώτος χορηγός ήταν ο Νούτσος Κοντοδήμος από το χωριό Βραδέτο και το 1768 επισκευάστηκε από τον Νούτσο Καραμεσίνη. Έχει ένα πολύ μικρό ανακουφιστικό τόξο και μια μαρμάρινη επιγραφή στη δυτική πλευρά που μνημονεύει την επισκευή του 1960 από την «Ένωση Ζαγορίσιων Αθηνών».
• Το Καλογερικό ή του Πλακίδα, 1814: Τρίτοξο. Γεφυρώνει τον ποταμό Βίκο. Πρώτος χορηγός υπήρξε ο καλόγερος Σεραφείμ από το μοναστήρι του Προφήτη Ηλία της Βίτσας. Ο Αλέξανδρος Μαμμόπουλος το χαρακτήρισε ως «κάμπια εν κινήσει». Το κατάστρωμά του δεν είναι επίπεδο και ακολουθεί τα ανεβοκατεβάσματα των 3 τόξων.
• Της Ζέρμας, αχρονολόγητο: Δίτοξο. Γεφυρώνει τον ποταμό Σαραντάπορο. Βρίσκεται ανάμεσα στη Δροσοπηγή (=Κάντσικο) και την Πλαγιά (=Ζέρμα) του Δήμου Μαστοροχωρίων. Έχει δύο άνισα και οξυκόρυφα τόξα και το μεσόβαθρό του χτίστηκε πάνω σε φυσικό βράχο. Η κατασκευή του μπορεί να σχετίζεται με την ίδρυση της Μονής της Παναγίας της Ζέρμας κατά το 15ο αιώνα.
• Της Κόνιτσας, 1870: Μονότοξο. Γεφυρώνει τον ποταμό Αώο, νοτιοδυτικά της πόλης της Κόνιτσας. Ίσως το μεγαλύτερο μονότοξο της Βαλκανικής με διαστάσεις τόξου 20×40 μέτρα. Κόστισε 120.000 γρόσια και χορηγοί ήταν ο Ι. Λούλης, οι αφοί Λιάμπεη, η Α. Παπάζογλου, κ.ά. Ο Ζιώγας Φρόντζος από την Πυρσόγιαννη ήταν ο πρώτος μάστορας. Έχει σιδερένιο καμπανάκι.

Πηγή: ΠΡΩΪΝΟΣ ΛΟΓΟΣ (www.proinoslogos.gr)

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ:  www.kolivas.de