Ζαγόρι: Ένα άλλο μοντέλο ζωής

Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου (1793) 

Ακολουθώντας τον κεντρικό δρόμο από τα Ιωάννινα για το Κεντρικό Ζαγόρι συναντάς δύο χωριά. Δεν είναι τα πιο διάσημα, δεν είναι τα πιο ανεπτυγμένα. Είναι απλώς δύο από τα ωραιότερα και σήμερα από τα πιο ζωντανά. Η τουριστική ανάπτυξη στα Ζαγοροχώρια έχει φέρει στα ηπειρωτικά βουνά αρκετούς... νέους ανθρώπους. Μια μικρή ακμαία τέτοια κοινότητα υπάρχει εδώ και λίγα χρόνια σε αυτά τα χωριά -κυρίως στα Aνω και Κάτω Πεδινά- και έτσι εκτός από ωραίους ξενώνες και ταβέρνες, θαυμάσια αρχιτεκτονική και σπουδαίο φυσικό τοπίο εδώ θα βρείτε χαμογελαστούς νέους ανθρώπους που άφησαν την πόλη και τις υψηλές της ταχύτητες και αναζήτησαν ένα άλλο μοντέλο ζωής στο Ζαγόρι

ΑΡΧΟΝΤΟΣΠΙΤΑ, ΠΑΛΙΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΚΑΙ ΩΡΑΙΑ ΚΑΛΝΤΕΡΙΜΙΑ
Είναι ένα από τα παλαιότερα χωριά στο Ζαγόρι και ένα από τα ομορφότερα, γεμάτο αρχοντόσπιτα φτιαγμένα από άσπρη ζαγορίσια στουρναρόπετρα, παλιές εκκλησίες και στενά ωραία καλντερίμια. Τριγύρω απλώνονται οι χαμηλές πλαγιές των βουνών με φράξους, πουρνάρια και αγριοκερασιές.

Παλαιότερα λέγονταν Aνω Σουδενά και η πρώτη ιστορική μαρτυρία για το χωριό βρίσκεται σ’ ένα Χρυσόβουλο του Δεσπότη της Ηπείρου Συμεών Παλαιολόγου το έτος 1361. Το όνομα Σουδενά είναι πιθανότατα σλαβικό και σημαίνει «ψυχρός τόπος», κάτι που μάλλον σχετίζεται με τη ρεματιά που βρίσκεται ανάμεσα από τους 5 λόφους όπου είναι χτισμένο το χωριό κι απ’ την οποία το βράδυ κατεβαίνει ψυχρός αέρας.

Ο Πάνω Μαχαλάς, με κέντρο την εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου ήταν ο πρώτος πυρήνας του χωριού ενώ γύρω στο 1670 δημιουργήθηκε ο Κάτω Μαχαλάς, με κέντρο την εκκλησία της Μεταμόρφωσης. Στα ανατολικά και στα νότια του οικισμού, και πολύ κοντά σ’ αυτόν, βρίσκονται τα μοναστήρια της Αγίας Παρασκευής και της Ευαγγελίστριας, τα οποία, κατά μία άποψη, προϋπήρχαν του χωριού. Μελετητές μάλιστα ισχυρίζονται πως ίσως τα μοναστήρια να αποτέλεσαν την αιτία δημιουργίας του οικισμού, στον οποίο εγκαταστάθηκαν οι εργαζόμενοι στα μοναστηριακά κτήματα.

Oπως όλα τα χωριά στο Ζαγόρι κι αυτό ήκμασε κι αυτό πολύ την περίοδο μετά τον 18ο αιώνα (όταν το Ζαγόρι απολάμβανε ένα είδος αυτονομίας) καθώς οι κάτοικοί του ταξίδευαν αρχικά προς τα Βόρεια Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη και από τις αρχές του 20ού αιώνα κυρίως προς την Αίγυπτο. Στο χωριό ήταν ανεπτυγμένη η γεωργία, γεγονός που φανερώνουν τα δεκάδες αλώνια που βρίσκονται ολόγυρα του οικισμού.

Η μεγάλη κεντρική πλατεία με το καμπαναριό, το πηγάδι και την επιμελημένα αναστηλωμένη οικία (στο βάθος) του Ελληνα-Αιγυπτιώτη -αλλά για πάντα Πανωσουδενιώτη- Περικλή Τσαπάρη.

Γύρω στα 1870 τα Ανω Σουδενά αριθμούσαν 130 οικογένειες και πάνω από 800 κατοίκους, είχαν σχολεία, εκκλησίες και σπουδαία μοναστήρια. Τα Ανω Πεδινά είναι η γενέτειρα του μεγάλου δάσκαλου του γένους Νεόφυτου Δούκα (1760-1845, ήταν ο πρώτος διευθυντής της Ριζαρείου Σχολής) και του ιατροφιλόσοφου, ιστοριοδίφη Ιωάννη Λαμπρίδη (1836-1891), ο οποίος έγραψε τα «Ηπειρωτικά Μελετήματα», ένα από τα σημαντικότερα βιβλία για την ιστορία της Ηπείρου. Το 1928 το χωριό μετονομάστηκε «Ανω Κάμπος» και το 1929 «Ανω Πεδινά». Στο χωριό αξίζει να δείτε τις ενδιαφέρουσες εκκλησίες του Αγίου Δημητρίου (1793) με τις ωραίες καμάρες στην πλατεία, του Αγίου Γεωργίου και της Κοίμησης της Θεοτόκου και φυσικά τη Μονή Ευαγγελίστριας.

H εκκλησία του Αγίου Δημητρίου και το καθολικό στο εγκαταλειμμένο μοναστήρι της Ευαγγελίστριας είναι αγιογραφημένα από Πανωσουδενιώτες αγιογράφους: από τον Λάζαρο Λαζόπουλο και τον ανιψιό του Λάζαρο Κανίκη. Αυτοί οι δύο καλλιτέχνες έκαναν γνωστά τα Σουδενά ως χωριό με ζωγραφική παράδοση. Σήμερα τα Ανω Πεδινά είναι από τα πιο πολυάνθρωπα χωριά στο Ζαγόρι. Εχει καμιά 100αριά μόνιμους κατοίκους μεταξύ των οποίων πολλοί νέοι.

Το άγαλμα του Ιωάννη Λαμπρίδη, του γιατρού, ιστορικού, φιλόσοφου και Πανωσουδενιώτη. Χωρίς τα συγγράμματά του ελάχιστα θα γνωρίζαμε για τη ζωή στο Ζαγόρι στους προηγούμενους αιώνες.

Πλέον στο χωριό ντόπιος λογαριάζεται αυτός που ζει μόνιμα εδώ και έτσι η μικρή κοινότητα έχει καταφέρει να έχει αξιόλογη κοινωνική συνοχή ενσωματώνοντας όλους τους «ξενομερίτες», Ελληνες και αλλοδαπούς.

Μονή Αγίας Παρασκευής
Βρίσκεται σε απόσταση 1 χλμ. από τα Ανω Πεδινά (περίπου μισή ώρα με τα πόδια), στους πρόποδες του βουνού Στούρος, σε θέση με υπέροχη θέα προς το βουνό Μιτσικέλι. Το παλιό μοναστήρι κτίστηκε το 1750 και σήμερα σώζεται το καθολικό. Στον θόλο του καθολικού ξεχωρίζουν οι αγιογραφίες του Χιονιαδίτη αγιογράφου Β. Φίλη. Στο μοναστήρι θα δείτε τα ερείπια των κελιών του καθώς και μια δεξαμενή σκεπασμένη με πλάκες.

Το καθολικό από το σπουδαίο μοναστήρι της Ευαγγελίστριας στην είσοδο του χωριού, το οποίο πιθανότατα προϋπήρχε του οικισμού των Ανω Πεδινών.

Ο ΣΟΥΔΕΝΙΩΤΙΚΟΣ ΚΑΜΠΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΤΩ ΠΕΔΙΝΑ
»Μια μικρή κοιλάδα με έναν από τους πιο εύφορους κάμπους των Ζαγοροχωρίων χωρίζει τα Ανω από τα Κάτω Πεδινά. Αυτός ο πλούσιος κάμπος που σήμερα δημιουργεί θαυμάσιες εικόνες με τα βουνά ολόγυρα (ειδικά το πρωί όταν σκεπάζεται από μια λεπτή διάφανη πάχνη) είναι ο λόγος που οι παλαιότεροι Ζαγορίσιοι αποκαλούσαν τα Ανω και τα Κάτω Πεδινά «Ψωμοχώρια», καθώς εδώ οι προκομμένοι αγρότες καλλιεργούσαν με επιμέλεια δημητριακά.

Ο σουδενιώτικος κάμπος καλλιεργούνταν κυρίως με σιτάρι, καλαμπόκι, φακές, ρεβίθια και πολλά αμπέλια: η παραγωγή σταφυλιών ανερχόταν τον 19ο αιώνα στις 88.000 οκάδες!

Ο μικρός μας εύφορος κάμπος των Σουδενών, που σύμφωνα με τους ντόπιους δεν πρέπει να πουληθεί ή να κατακερματιστεί σε οικόπεδα, γιατί θα... χαθεί.

Σήμερα το μεγάλο στοίχημα για τους κατοίκους των Ανω και Κάτω Πεδινών είναι να μη χαθεί (δηλαδή πουληθεί σε αγροτεμάχια, που θα χτιστούν στο μέλλον) ο κάμπος, όπως ακριβώς συνέβη στον διπλανό των Ασπραγγέλων. Οι κάτοικοι σχεδιάζουν να συγκροτήσουν κοινοτικό κοπάδι με πρόβατα που θα βόσκουν στον κάμπο ενώ ο Βαγγέλης Παπιγκιώτης (που μας έδωσε την πληροφορία) φέτος στο χωράφι του θα βάλει στάρι.

Καθώς οδηγείτε προς τα Κάτω Πεδινά και πριν ακόμα φανούν τα πρώτα τους σπίτια, στις πεδινές εκτάσεις δεξιά του οδοστρώματος θα δείτε 5 παλιά πέτρινα πηγάδια. Τα Κάτω Πεδινά είναι μικρό αλλά πολύ πολύ γραφικό χωριουδάκι με ένα εξαιρετικά χαριτωμένο ναό του Αγίου Αθανασίου και μια θαυμάσια ηλιόλουστη πλατεία με εξαιρετική θέα στο σουδενιώτικο κάμπο.

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου (1704), τον οποίο αξίζει να επισκεφθείτε στα Κάτω Πεδινά.

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου (του 1704) είναι τύπου τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο, και διατηρεί τοξωτές στοές, ξυλόγλυπτο τέμπλο και ωραίες εικόνες. Αλλες αξιόλογες εκκλησίες είναι των Ταξιαρχών με τοιχογραφίες που ανάγονται στα πρώτα χρόνια της μεταβυζαντινής περιόδου, του Αγίου Βλάσιου και της Αγίας Βαρβάρας.

Οι Κατωσουδενιώτες διέπρεψαν στη Ρουμανία και στην Αίγυπτο ενώ κάτοικοι των Ανω και Κάτω Σουδενών μετοίκησαν στην Πελοπόννησο όπου δημιούργησαν εκεί τα χωριά Ανω και Κάτω Σουδενών που σήμερα λέγονται Ανω και Κάτω Λουσοί. Σε χρυσόβουλο του Δεσπότη Συμεών (1352), αναφέρεται ότι το 1361 το χωριό ήταν ήδη γνωστό ως μεγάλος και πλούσιος οικισμός, ο οποίος έκανε προκοπή χάρη στο εύφορο οροπέδιο και την ποτιστική κοιλάδα του Καλαμά, που αποτελούσαν το σιτοβολώνα του Ζαγορίου.

Ο οικισμός των Κάτω Σουδενών στην... απέναντι πλευρά της πεδιάδας.

Παλιότερα τα όρια της κοινότητας έφταναν έως το Καλπάκι όπου εκτείνονταν τα ποτιστικά χωράφια του χωριού. Ο οικισμός όμως σήμερα φτάνει μόνο έως την κορυφή του λόφου Μπαφαράχη.

Ως πριν από λίγα χρόνια το χωριό είχε σχεδόν ερημώσει και καθόλου νέοι άνθρωποι δεν υπήρχαν, το καφενείο ήταν κλειστό και πολλά σπίτια κατέρρεαν.

Σήμερα ζουν στο χωριό καμιά 35αριά άνθρωποι, και λίγοι νέοι. Και φαίνεται πως ξαναζωντανεύει από τότε που ξανάνοιξε το καφενείο στο Μεσοχώρι...

ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟ ΤΣΕΡΒΑΡΙ

Ενα από τα 5 πηγάδια στον κάμπο των Σουδενών.

Απέχει ελάχιστα από τον κάμπο των Πεδινών και είναι ένα χωριό σαν όλα τα άλλα τα ορεινά. Μόνο που εδώ μπορείτε εύκολα να κάνετε το πρώτο σας «μάθημα» με θέμα: «Η συγκρότηση των ορεινών οικισμών της Πίνδου». Ο καλύτερος δάσκαλος για το μάθημα αυτό είναι ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Αράπογλου. Αυτός μας δίδαξε κι εμείς όσο μπορούμε μεταφέρουμε τη γνώση!

Είτε το χωριό το πεις Ελαφότοπο είτε Τσερβάρι (όπως λεγόταν παλιά) είναι το ίδιο πράγμα. Σημαίνει τόπο με ελάφια και πιθανότατα κάποια να υπήρχαν στην περιοχή. Χτισμένο στα 1.100 μέτρα και κοντά στα νότια κράσπεδα της χαράδρας του Βίκου, το σημερινό χωριό μοιάζει πολύ ήσυχο σε σχέση με το κεφαλοχώρι του παρελθόντος.

Ο πλάτανος-λότζια στην κεντρική πλατεία του Ελαφότοπου.

Μονάχα κάθε χρόνο στου Σωτήρος φαίνεται να ξανανιώνει με το πανηγύρι και τον Γρηγόρη Καψάλη -που είναι Τσερβαριώτης-στο κλαρίνο. Ακόμα όμως και χωρίς την παρουσία των ανθρώπων τα σημάδια τους όλα βρίσκονται εδώ, αρκεί να μπορέσετε να τα διαβάσετε..

Για παράδειγμα, ο πλάτανος στη μέση του χωριού μοιάζει με ένα γεωμετρικό σημείο στον φυσικό χώρο της πλατείας. Αυτό το δέντρο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το γεωγραφικό κέντρο όχι μόνο της πλατείας, αλλά όλης της έκτασης του οικισμού. Είναι δυνατόν όμως ένας ορεινός οικισμός να διατάσσεται κυκλικά;

Επειτα από εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης, τα περισσότερα λιθόστρωτα στον Ελαφότοπο είναι άψογα αλλά και πιο ανοιχτόχρωμα.

Στην Πίνδο, στην ορεινή Ηπειρο, αλλά και ίσως σ’ ολόκληρη την ορεινή Ελλάδα (πιθανά και σ’ όλη την Ευρώπη) οι οικισμοί οργανώθηκαν και αναπτύχθηκαν ακολουθώντας ένα σύστημα ομόκεντρων κύκλων, παρ’ όλο που η γεωγραφία του εδάφους, το ανάγλυφο του τοπίου, φαίνεται να μην προσφέρεται ευνοϊκά για την εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος δόμησης.

Ολόκληρος ο χώρος έχει μια καμπυλότητα που στην ουσία είναι η καμπυλότητα του εδάφους. Κέντρο του οικισμού είναι η πλατεία που συγκεντρώνει όλη την υλική και πνευματική υπόσταση της κοινότητας.

Αποτελεί σημείο αναφοράς όλων των μελών της κοινότητας, αλλά και όποιου επισκέπτεται το χωριό.

Το ξενοδοχείο Αμαρυλλίς στα Ανω Πεδινά.

ΟΙ ΟΜΟΚΕΝΤΡΟΙ ΚΥΚΛΟΙ
Καθόλου τυχαία δεν είναι η θέση και η λειτουργικότητα των κτιρίων γύρω από την πλατεία ή αν προτιμάτε στην πρώτη από της πολλές περιφέρειες των ομόκεντρων «κύκλων» του ορεινού οικισμού. O κεντρικός ιερός ναός στον Ελαφότοπο δεν είναι πάνω στην πλατεία, αλλά λίγο πιο πίσω. Στα περισσότερα όμως ορεινά χωριά βρίσκεται πάνω στην πλατεία και διαφέρει αισθητά σε μέγεθος, τρόπο κατασκευής και παρουσία απ΄ όλους τους άλλους του χωριού. Το χαρακτηριστικότερο σημείο του είναι η τοξωτή στοά. Η στοά κατασκευάζεται κατά κανόνα στην νότια πλευρά του ναού, αλλά πολλές φορές σε δύο πλευρές ή πιο σπάνια σε τρεις. Είναι το άτυπο οικονομικό και πολιτικό κέντρο του οικισμού και μπορεί να συγκριθεί με...την αρχαία ελληνική στοά!

Η «πέτρινη λεωφόρος» που διαχωρίζει, ή σωστότερα διαχώριζε οικονομικά και κοινωνικά τους κατοίκους του Ελαφότοπου. Το ίδιο συνέβαινε και σε όλους τους ορεινούς οικισμούς της Πίνδου.

Μαζί με τον χαρακτηριστικό πλάτανο, τη βρύση (ή τη στέρνα) και τον κεντρικό ιερό ναό, στην πλατεία του χωριού θα συναντήσει κανείς και το «Αμελικό» που χρησίμευε ως ξενώνας. Συνήθως ήταν πέτρινο διώροφο κτίσμα, πολύ κοντά στην εκκλησία, το οποίο στις μέρες μας έχει μετατραπεί σε κοινοτικό κατάστημα ή πολιτιστικό κέντρο.

Στρέφοντας το βλέμμα γύρω από την πλατεία είναι σίγουρο ότι θα συναντήσουμε το «μαγαζί». Είναι καφενείο και εστιατόριο και ταυτόχρονα παντοπωλείο. Είναι μικρό εμπορικό κέντρο και εκφράζει την οικονομική ζωή της κοινότητας. Συνήθως χρειάζονται δύο «μαγαζιά»? αν τσακωθούμε;

Καθόλου τυχαίο δεν είναι επίσης το γεγονός ότι οι κατοικίες γύρω από την πλατεία, στην περιφέρεια ενός κύκλου με λίγο μεγαλύτερη ακτίνα, ανήκουν στις ευκατάστατες οικογένειες. Σε εκείνες που έχουν τη μεγαλύτερη εξουσία, όχι μόνο οικονομική, αλλά πολιτική και κοινωνική.

ΕΚΤΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ
Εξω από τον οικισμό, έτσι όπως διατάσσεται σήμερα, γυρίστε νοερά τον χρόνο πίσω και φανταστείτε στις παρυφές του τους Σαρακατσαναίους με τα πρόβατά τους να ξεκαλοκαιριάζουν και ακόμα πιο πέρα (σε περιφέρεια μεγαλύτερης ακτίνας) τους γύφτους, τους τεχνίτες δηλαδή και τα εργατικά χέρια.

Τρεις κοινωνικές ομάδες σε διαφορετική θέση, όσον αφορά τον οικισμό-κοινότητα που ταυτόχρονα δηλώνει το οικονομικό-κοινωνικό επίπεδό τους.

Οπως εύκολα μπορείτε να καταλάβετε, ο κύκλος σαν γεωμετρικό σχήμα έχει την ικανότητα να εκφράζει στον χώρο την έννοια της ιεράρχησης.

ΔΙΑΜΟΝΗ

«Αμαρυλίς»: (26530 71132, www.zagoriahotel.info). Oλοκαίνουργιος ξενώνας στο ψηλότερο σημείο του χωριού. Τον χαρακτηρίζει το ρομαντικό στυλ που έχει επιλεγεί για τη διακόσμηση των εσωτερικών χώρων με χειροποίητα έπιπλα, υφάσματα γαλλικού τύπου, πατίνες στους τοίχους, αντικείμενα από παλαιοπωλεία. Ξεχωρίζουν οι εξαιρετικές γεύσεις στο πρωινό (μεταξύ άλλων αλευρόπιτα, τραχανάς με άγρια μανιτάρια, πίτα με ρύζι, σταφίδες και μπαμπανάτσα, τηγανίτες, ρυζόγαλο κ.ά.), και η φιλική ατμόσφαιρα που δημιουργούν οι ιδιοκτήτες.

«Πρίμουλα»: (26530 71133, www.primoula.gr). Αναστηλωμένο σπίτι του 1870, στην πλατεία Δουβλή. Από φέτος άλλαξε διεύθυνση, ανακαινίστηκε, και τα δυο πολύ φιλικά ζευγάρια που τον διευθύνουν πλέον -η Μαρίβα και ο Δημήτρης, η Λίλα και ο Παύλος- έχουν πολλή όρεξη και κέφι για καινούργια πράγματα.

«Μountain Resort Μονοπάτια»: (26530-71116, www.monopatiaresort.gr). Ολοκαίνουργιο συγκρότημα που ανοίγει τώρα. Αποτελείται από 2 αρχοντικά του 19ου αιώνα (το ένα με 4 σουίτες και το άλλο με το εστιατόριο), ένα νέο κτίριο παραδοσιακού στυλ (με 3 δωμάτια στον όροφο) και 8 αυτόνομα σπιτάκια.

«Πορφυρόν»: (26530 71579, 6945783290, www.porfyron.com). Ξεχωρίζει για το βαθύ κόκκινο χρώμα - που είναι και το αυθεντικό του. Είναι κτισμένο το 1850 και διαθέτει 8 δωμάτια.

ΔΙΑΜΟΝΗ

«Αμελικό»: (26530 71501, www.ameliko.gr). Βρίσκεται στην επάνω γειτονιά του χωριού και αποτελείται από δεκατρία δίκλινα και τρίκλινα δωμάτια και μια σουίτα. Μοιράζονται σε 3 κτίρια ζαγορίτικης αρχιτεκτονικής. Η διακόσμηση είναι λιτή και καλόγουστη.

«To σπίτι του Ορέστη»: (26530 71202, www.orestishouse.gr). Δυο κτίρια ζαγορίτικης αρχιτεκτονικής που μετράνε 150 χρόνια ζωής. Παραδοσιακή η διακόσμηση στα επτά δωμάτια που έχουν τζάκια, φλοκάτες και μπάσια (ξύλινα «κτιστά» κρεβάτια). Αξίζει η σουίτα με τον παλιό φούρνο.

«Παναγιώτης Ξάνθος»: (26530 71281). Εξι νοικιαζόμενα δωμάτια σε σπίτι 300 ετών, με αυλή και παράθυρα που προσφέρουν θέα στο χωριό, την πεδιάδα και τα βουνά.

«Αλθαία»: (26530 71700, www.althea-zagori.gr). Δίκλινα και τρίκλινα δωμάτια με σπιτικές ανέσεις και απλή διακόσμηση. Είναι βαμμένες με παλ χρώματα, έχουν κουζίνα και πετρόκτιστο τζάκι.

«Aλώνι»: (26530 71216, 71291, www.hotelaloni.com). Εννέα ανακαινισμένα δωμάτια -τα 2 με τζάκι- σε ηπειρώτικo στυλ και με όμορφες αυλές όπου θα πάρετε πρωινό όταν έχει καλοκαιρία. Εχουν ωραία θέα στον κάμπο και στις οροσειρές. Οι ιδιοκτήτες, που είναι κτηνοτρόφοι, έχουν δημιουργήσει και ένα πολύ καλό εστιατόριο όπου θα φάτε καλά κρεατικά και τη ζαγορίτικη φέτα τους.

Κείμενα: Αντώνης Ιορδάνογλου - Γιάννης Ντρενογιάννης
Φωτογραφίες: Γιάννης Ντρενογιάννης, Βάλυ Βαϊμάκη, Λεωνίδας Τηνιακός

ethnos.gr

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ: http://www.netnewsgr.gr

Ο Ελαφότοπος

Ο Ελαφότοπος είναι ένα από τα παλαιότερα χωριά του Ζαγορίου και σίγουρα ένα από τα πιο ιστορικά, με σημαντική ιστορία σε πολλές εποχές. Βρίσκεται στο Βόρειο-Δυτικό άκρο του Ζαγορίου, σε κρημνώδες ύψωμα Δυτικά του Στούρου, που θεωρείται μέρος του όρους Τύμφη. Είναι απέναντι από τα Κάτω Πεδινά, από τα οποία και το χωριό φαίνεται όλη την ημέρα, ενώ σχετικά εύκολα μονοπάτια συνδέουν το χωριό με άλλα γειτονικά χωριά του Ζαγορίου, όπως τα Άνω Πεδινά, το Μονοδέντρι, το Βίκο και την Αρίστη. Παλαιότερα το χωριό συνδεόταν με μονοπάτι και με το Καλπάκι. Το χωριό αριθμεί μόνο μερικές δεκάδες κατοίκους το χειμώνα, όμως αριθμεί εκατοντάδες κατοίκους το καλοκαίρι και ιδίως τον Αύγουστο.

H ιστορία του Ελαφοτόπου ξεκινάει τον 12ο αιώνα, όπου ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας (ή ιστοριογραφικά Βυζαντινός), Ανδρόνικος Κομνηνός συμπεριλαμβάνει τον οικισμό σε χρυσόβουλο του. Τότε στη θέση του Ελαφοτόπου υπήρχε μεγάλο μοναστήρι της Θεοτόκου, με τελευταίο κατάλιπο του την εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και μερικά κελιά (που μετατράπηκαν σε καλύβες) διάσπαρτα, κρυμμένα στο χωριό. Ο Ελαφότοπος (Τσερβάρι) ήταν μέρος του Δεσποτάτου της Ηπείρου, εώς ότου το 1431 η περιοχή του Ζαγορίου συνθηκολόγησε σε αντάλλαγμα με προνόμια. Εξ αιτίας του σχετικά άγονου και μη καλλιεργήσιμου εδάφους που περιβάλλει το χωριό, πολλοί χωριανοί ήταν αναγκασμένοι να ξενιτευτούν για να κερδίσουν τα προς το ζην. Έτσι, πολλοί είχαν ξενιτευτεί σε διάφορες περιοχές του κόσμου.

Πολυ πριν την Επανάσταση του 1821, ο πατήρ (και Άγιος) Κοσμάς ο Αιτωλός πέρασε από τον Ελαφότοπο και δίδαξε σε βράχο παραπάνω από την εκκλησία της Παναγίας. Αφού φιλοξενήθηκε από τους Τσερβαριώτες, λέγεται ότι είπε μία από τις πιο γνωστές φράσεις του: "Ευλογημένα βουνά, πολύν κόσμο θα σώσετε". Ο βράχος του πατρός Κοσμά έχει εικόνισμα και βρίσκεται ακόμα κοντά στον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Η απελευθέρωση το 1913 σηματοδότησε μία αλλαγή εποχής για το Ζαγόρι. Πολλοί λένε ότι, ενώ το σύστημα αυτοδιοίκησης των Ζαγορίσιων ήταν προηγουμένως πολύ αποδοτικό για τον τόπο, τότε πια αφέθηκαν όλα στο κράτος. Το Τσερβάρι μετονομάστηκε σε Ελαφότοπος, επειδή η (σλαβογενής) ονομασία του χωριού θεωρήθηκε ότι σημαίνει Ελαφι (cervus στα λατινικά) και τόπος (σλαβικό arie, όπως area στα αγγλικά). Άλλη ερμηνεία υποστηρίζει ότι το Τσερβάρι στην πραγματικότητα δε σήμαινε τόπος των ελαφιών, αλλά τόπος των όρνεων. Πράγματι, είναι γνωστό ότι σε κοντινή χιονότρυπα υπάρχει φωλιά όρνεων ("γκαϊλιών") ενώ υπάρχουν θεάσεις των όρνεων που βγαίνουν από το φαράγγι του Βίκου, θεάσεις πολύ πιο συχνές παλιότερα.

Β' Παγκόσμιος

Όταν η Ελλάδα εισήλθε στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, με το ΟΧΙ του Ιωάννου Μεταξά την 28η Οκτωβρίου 1940, η Ήπειρός ήταν το πεδίο των μαχών, και ο Ελαφότοπος ήταν πολύ κοντά στον εχθρό, αλλά και σε στρατηγικό σημείο, καθώς απλώς και μόνο λίγο πίσω από το χωριό, από το ύψωμα της Γκραμπάλας ή και στη θέση της Θέας Βίκου, φαίνεται μία τεράστια έκταση μέχρι και τα πρώτα χωριά της Αλβανίας. Η αμυντική γραμμή που χάραξε ο Στρατηγός Κατσιμήτρος της VIII (Ζ') Μεραρχίας είχε ως κεντρικό σημείο της το Καλπάκι (Ελαία), εκτάσεις τότε του Ελαφοτόπου, όπου και ο Στρατηγός έστησε το στρατηγείο του. Ζωτική, όμως, για την διατήρηση του Καλπακίου ήταν η διατήρηση του υψώματος της Γκραμπάλας, όπου έλαβε χώρα μία από τις πιο σημαντικές μάχες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Τρεις φορές κατέλαβαν οι Ιταλοί την Γκραμπάλα και τρεις φορές την απελευθέρωσαν οι Έλληνες ώσπου οι Ιταλοί τράπηκαν σε φυγή. Με αυτή την εξέλιξη το Καλπάκι κράτησε ώσπου οι ελληνικές δυνάμεις να αρχίσουν σιγά σιγά να κυνηγήσουν τον εχθρό ώσπου αναγκάστηκε τον Απρίλιο του 41 να παρέμβει η Γερμανία με τις δυνάμεις που προετοίμαζε για την επιχείρηση Μπαρμπαρόσσα ("Κόκκινα Γένια") κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Η μεγάλη καθυστέρηση αυτή των Γερμανών στην Ελλάδα ανέβαλε την επιχείρηση Μπαρμπαρόσσα τόσο που όταν πια οι Γερμανοί εισέβαλαν στη Σοβιετική Ένωση, οι Ρώσοι είχαν ήδη οργανώσει το σχέδιο τους και οι Γερμανοί είχαν χάσει τόσο χρόνο που επιτέθηκαν στον Ρωσικό χειμώνα με... κοντομάνικα και καλοκαιρινό εξοπλισμό. Έγκριτοι δυτικοί ιστορικοί έχουν εκφράσει πολλές φορές πώς αυτό έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ήττα της Γερμανίας στην Ρωσία, που σήμανε ουσιαστικά και την ήττα του Άξονα.

Από μία άλλη οπτική, η νίκη κατά της Ιταλίας, ώντας η πρώτη ήττα στην ξηρά των δυνάμεων του Άξονα σε μία εποχή που η μόνη άλλη δύναμη που πολεμούσε την Γερμανια ήταν η Μεγάλη Βρετανία, έδωσε ελπίδα αντίστασης στους λαούς παγκοσμίως. Είτε είναι έτσι είτε αλλιώς, ένα σημαντικό κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας γράφτηκε στον Ελαφότοπο. Κομμάτια εξοπλισμού και "σημάδια" από βόμβες μπορούν ακόμα να βρεθούν στην Γκραμπάλα, ενώ οχυρώσεις μπορούν ακόμη να βρεθούν στο Καλπάκι και στην γύρω περιοχή.

Το Τσερβάρι δεν έμεινε άθικτο από τον εμφύλιο. Αν και δεν υπέφερε όσο άλλα μέρη του Ζαγορίου, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου διάφοροι Ελαφοτοπίτες, όπως ο Απόστολος Κων. Ντιναλέξης είχαν βρει τραγικό θάνατο, όταν αφέθηκαν να πεθάνουν σε μία χιονότρυπα, κοντά στον δρόμο που οδηγεί σήμερα στο χωριό Βίκος.

Έπειτα ξεκίνησε η ερήμωση σταδιακά. Αυτή τη φορά όμως, αντίθετα με περασμένους αιώνες, οι Ελαφοτοπίτες σπάνια επέστρεφαν πίσω κι έτσι ένα μέρος του χωριού ερημώθηκε. Το 1970 έκλεισε και το σχολείο. Για πάνω από δύο δεκαετίες το χωριό, ένα από τα μεγαλύτερα χωριά του Ζαγορίου, είχε πολλά ερημωμένα σπίτια και λίγους κατοίκους, είτε τον χειμώνα είτε το καλοκαίρι. Παρ'όλα αυτά, τα τελευταία 20 χρόνια έχει φυσήξει ένας αέρας ανάπτυξης σε όλο το Ζαγόρι, με τους Ζαγορίσιους να επιστρέφουν και να αναπαλαιώνουν τα σπίτια τους ή και να χτίζουν καινούρια σπίτια. Η μοναδική αρχιτεκτονική του Ζαγορίου, η φύση του και ο πολιτισμός του όχι μόνο ελκύουν τουρισμό δημιουργώντας ένα εισόδημα για την περιοχή, αλλά και δίνουν μία πραγματική ελπίδα ανάπτυξης

Για να έχουμε όμως πραγματική ανάπτυξη θα πρέπει να διαχωρίσουμε και να διαφυλάξουμε, να προστατέψουμε, τον πραγματικό πολιτισμό μας.

Σε αυτή την εποχή, ο Αθλητικός Όμιλος Ελαφοτόπου είναι παρών στην ανάπτυξη του Ζαγορίου, θυμίζοντας με τις δραστηριότητες του ποιό είναι το πνεύμα και ποιός ο πολιτισμός της περιοχής και καλώντας όλους να ακολουθήσουν πρωτίστως την πολιτιστική ανάπτυξη του Ζαγορίου στα σπουδαία επίπεδα που ήταν πολύ παλιά.

 

ΠΗΓΗ:  www.aoelafotopou.gr

Ελαφότοπος Ζαγορίου.

Ο Ελαφότοπος (υψ. 1100 μ.) απέχει 41 χμ. από τα Ιωάννινα. Το παλιό αυτό κεφαλοχώρι είναι κτισμένο σε περίοπτη θέση, με ελάχιστα μεγάλα δέντρα. Οφείλει το όνομά του στα ελάφια, καθώς και το παλαιότερο «Τσερβάρι» προέρχεται από το terbu (ελάφι) και την κατάληξη -arie (ζώα).  Ο νεότερος οικισμός είναι γνωστός από το 1361. Περίπου στα τέλη του 16ου αιώνα, οι δύο συνοικισμοί που τον αποτελούσαν ενώθηκαν σε μία ενιαία κοινότητα το Τσερβάρι που μετονομάστηκε σε Ελαφότοπο το 1927. Ο σημερινός οικισμός διατηρεί κάποια μοναδικά δημιουργήματα, τα εντυπωσιακά καλντερίμια, τις  πετρόκτιστες βρύσες του, τα αρχοντικά του, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει το αρχοντικό του Κιτσία, πραγματικά κομψοτεχνήματα και εξαίρετα δείγματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της περιοχής. 

Ο Ελαφότοπος διαθέτει κατάλληλη υποδομή για διανυκτέρευση και φαγητό. Το ετήσιο πανηγύρι του χωριού πραγματοποιείται στις 6 Αυγούστου γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, ενώ πανηγύρια επίσης γίνονται του Αγίου Νικολάου (6 Δεκεμβρίου) και στις 20 Μαΐου (παραμονή γιορτής Κων/νου και Ελένης).

Η ευρύτερη περιοχή είναι γνωστή από την Εποχή του Χαλκού (3000 – 1100 π.Χ.), από τους τάφους που ανακαλύφθηκαν στη θέση «Τσερβαρόλακκος». Τα αρχαιολογικά ευρήματα στην περιοχή αποδεικνύουν την ύπαρξη οργανωμένων μορφών ζωής ήδη από την Προϊστορική ακόμη περίοδο. Σε λόφο της περιοχής, βορειοδυτικά του οικισμού (θέση Κάστρο), σώζονται επίσης ερείπια τειχισμένου οικισμού των Μολοσσών, που ανάγεται στην Κλασική εποχή (4ος-3ος αι. π.Χ.).

Στον Ελαφότοπο,  σώζονται ενδιαφέροντα εκκλησιαστικά μνημεία, όπως ο Ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου (1616) με ξυλόγλυπτο επίχρυσο τέμπλο (1792) και εικόνες του 17ου αιώνα, ο Ναός του Αγίου Νικολάου (1770) στο κέντρο του χωριού και ο Ναός του Αγίου Γεωργίου (1805) με εικόνες του 17ου και 18ου αιώνα. 

Το λαογραφικό μουσείο Ελαφότοπου περιλαμβάνει στις συλλογές του πάνω από 1000 αντικείμενα, που αφορούν παραδοσιακά επαγγέλματα, αντικείμενα που συνέλεξε ο δημιουργός του μουσείου,  γλύπτης Μιχαήλ Οικονομίδης.

Από το χωριό μονοπάτια οδηγούν στα Άνω Πεδινά μετά από μια ώρα πορείας  σηματοδότηση (Ζ5), στο  χωριό  Βίκος  μετά από  2  ώρες  περίπου σηματοδότηση (Ζ4)  και   στην  ψηλότερη  κορυφή  του  Στούρου,  «Σμίντελα» (υψ. 1622 μ.) μετά από 2 ώρες και 30΄ περίπου.

ΠΗΓΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ:  traditionalvillages.gr

ΦΩΤΟ: Από προσωπικό αρχείο

Ζαγόρι: Ένα άλλο μοντέλο ζωής.

Ακολουθώντας τον κεντρικό δρόμο από τα Ιωάννινα για το Κεντρικό Ζαγόρι συναντάς δύο χωριά. Δεν είναι τα πιο διάσημα, δεν είναι τα πιο ανεπτυγμένα.
Παλαιότερα λέγονταν Aνω Σουδενά και η πρώτη ιστορική μαρτυρία για το χωριό βρίσκεται σ’ ένα Χρυσόβουλο του Δεσπότη της Ηπείρου Συμεών Παλαιολόγου το έτος 1361. Το όνομα Σουδενά είναι πιθανότατα σλαβικό και σημαίνει «ψυχρός τόπος», κάτι που μάλλον σχετίζεται με τη ρεματιά που βρίσκεται ανάμεσα από τους 5 λόφους όπου είναι χτισμένο το χωριό κι απ’ την οποία το βράδυ κατεβαίνει ψυχρός αέρας.

Ο Πάνω Μαχαλάς, με κέντρο την εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου ήταν ο πρώτος πυρήνας του χωριού ενώ γύρω στο 1670 δημιουργήθηκε ο Κάτω Μαχαλάς, με κέντρο την εκκλησία της Μεταμόρφωσης. Στα ανατολικά και στα νότια του οικισμού, και πολύ κοντά σ’ αυτόν, βρίσκονται τα μοναστήρια της Αγίας Παρασκευής και της Ευαγγελίστριας, τα οποία, κατά μία άποψη, προϋπήρχαν του χωριού. Μελετητές μάλιστα ισχυρίζονται πως ίσως τα μοναστήρια να αποτέλεσαν την αιτία δημιουργίας του οικισμού, στον οποίο εγκαταστάθηκαν οι εργαζόμενοι στα μοναστηριακά κτήματα.
Όπως όλα τα χωριά στο Ζαγόρι κι αυτό ήκμασε κι αυτό πολύ την περίοδο μετά τον 18ο αιώνα (όταν το Ζαγόρι απολάμβανε ένα είδος αυτονομίας) καθώς οι κάτοικοί του ταξίδευαν αρχικά προς τα Βόρεια Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη και από τις αρχές του 20ού αιώνα κυρίως προς την Αίγυπτο. Στο χωριό ήταν ανεπτυγμένη η γεωργία, γεγονός που φανερώνουν τα δεκάδες αλώνια που βρίσκονται ολόγυρα του οικισμού.
Γύρω στα 1870 τα Ανω Σουδενά αριθμούσαν 130 οικογένειες και πάνω από 800 κατοίκους, είχαν σχολεία, εκκλησίες και σπουδαία μοναστήρια. Τα Ανω Πεδινά είναι η γενέτειρα του μεγάλου δάσκαλου του γένους Νεόφυτου Δούκα (1760-1845, ήταν ο πρώτος διευθυντής της Ριζαρείου Σχολής) και του ιατροφιλόσοφου, ιστοριοδίφη Ιωάννη Λαμπρίδη (1836-1891), ο οποίος έγραψε τα «Ηπειρωτικά Μελετήματα», ένα από τα σημαντικότερα βιβλία για την ιστορία της Ηπείρου. Το 1928 το χωριό μετονομάστηκε «Ανω Κάμπος» και το 1929 «Ανω Πεδινά». Στο χωριό αξίζει να δείτε τις ενδιαφέρουσες εκκλησίες του Αγίου Δημητρίου (1793) με τις ωραίες καμάρες στην πλατεία, του Αγίου Γεωργίου και της Κοίμησης της Θεοτόκου και φυσικά τη Μονή Ευαγγελίστριας.
H εκκλησία του Αγίου Δημητρίου και το καθολικό στο εγκαταλειμμένο μοναστήρι της Ευαγγελίστριας είναι αγιογραφημένα από Πανωσουδενιώτες αγιογράφους: από τον Λάζαρο Λαζόπουλο και τον ανιψιό του Λάζαρο Κανίκη. Αυτοί οι δύο καλλιτέχνες έκαναν γνωστά τα Σουδενά ως χωριό με ζωγραφική παράδοση. Σήμερα τα Ανω Πεδινά είναι από τα πιο πολυάνθρωπα χωριά στο Ζαγόρι. Εχει καμιά 100αριά μόνιμους κατοίκους μεταξύ των οποίων πολλοί νέοι.
Πλέον στο χωριό ντόπιος λογαριάζεται αυτός που ζει μόνιμα εδώ και έτσι η μικρή κοινότητα έχει καταφέρει να έχει αξιόλογη κοινωνική συνοχή ενσωματώνοντας όλους τους «ξενομερίτες», Ελληνες και αλλοδαπούς.

Μονή Αγίας Παρασκευής
Βρίσκεται σε απόσταση 1 χλμ. από τα Ανω Πεδινά (περίπου μισή ώρα με τα πόδια), στους πρόποδες του βουνού Στούρος, σε θέση με υπέροχη θέα προς το βουνό Μιτσικέλι. Το παλιό μοναστήρι κτίστηκε το 1750 και σήμερα σώζεται το καθολικό. Στον θόλο του καθολικού ξεχωρίζουν οι αγιογραφίες του Χιονιαδίτη αγιογράφου Β. Φίλη. Στο μοναστήρι θα δείτε τα ερείπια των κελιών του καθώς και μια δεξαμενή σκεπασμένη με πλάκες.

Ο ΣΟΥΔΕΝΙΩΤΙΚΟΣ ΚΑΜΠΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΤΩ ΠΕΔΙΝΑ
»Μια μικρή κοιλάδα με έναν από τους πιο εύφορους κάμπους των Ζαγοροχωρίων χωρίζει τα Ανω από τα Κάτω Πεδινά. Αυτός ο πλούσιος κάμπος που σήμερα δημιουργεί θαυμάσιες εικόνες με τα βουνά ολόγυρα (ειδικά το πρωί όταν σκεπάζεται από μια λεπτή διάφανη πάχνη) είναι ο λόγος που οι παλαιότεροι Ζαγορίσιοι αποκαλούσαν τα Ανω και τα Κάτω Πεδινά «Ψωμοχώρια», καθώς εδώ οι προκομμένοι αγρότες καλλιεργούσαν με επιμέλεια δημητριακά.
Ο σουδενιώτικος κάμπος καλλιεργούνταν κυρίως με σιτάρι, καλαμπόκι, φακές, ρεβίθια και πολλά αμπέλια: η παραγωγή σταφυλιών ανερχόταν τον 19ο αιώνα στις 88.000 οκάδες!
Σήμερα το μεγάλο στοίχημα για τους κατοίκους των Ανω και Κάτω Πεδινών είναι να μη χαθεί (δηλαδή πουληθεί σε αγροτεμάχια, που θα χτιστούν στο μέλλον) ο κάμπος, όπως ακριβώς συνέβη στον διπλανό των Ασπραγγέλων. Οι κάτοικοι σχεδιάζουν να συγκροτήσουν κοινοτικό κοπάδι με πρόβατα που θα βόσκουν στον κάμπο ενώ ο Βαγγέλης Παπιγκιώτης (που μας έδωσε την πληροφορία) φέτος στο χωράφι του θα βάλει στάρι.
Καθώς οδηγείτε προς τα Κάτω Πεδινά και πριν ακόμα φανούν τα πρώτα τους σπίτια, στις πεδινές εκτάσεις δεξιά του οδοστρώματος θα δείτε 5 παλιά πέτρινα πηγάδια. Τα Κάτω Πεδινά είναι μικρό αλλά πολύ πολύ γραφικό χωριουδάκι με ένα εξαιρετικά χαριτωμένο ναό του Αγίου Αθανασίου και μια θαυμάσια ηλιόλουστη πλατεία με εξαιρετική θέα στο σουδενιώτικο κάμπο.
Ο ναός του Αγίου Αθανασίου (του 1704) είναι τύπου τρίκλιτης βασιλικής με τρούλο, και διατηρεί τοξωτές στοές, ξυλόγλυπτο τέμπλο και ωραίες εικόνες. Αλλες αξιόλογες εκκλησίες είναι των Ταξιαρχών με τοιχογραφίες που ανάγονται στα πρώτα χρόνια της μεταβυζαντινής περιόδου, του Αγίου Βλάσιου και της Αγίας Βαρβάρας.
Οι Κατωσουδενιώτες διέπρεψαν στη Ρουμανία και στην Αίγυπτο ενώ κάτοικοι των Ανω και Κάτω Σουδενών μετοίκησαν στην Πελοπόννησο όπου δημιούργησαν εκεί τα χωριά Ανω και Κάτω Σουδενών που σήμερα λέγονται Ανω και Κάτω Λουσοί. Σε χρυσόβουλο του Δεσπότη Συμεών (1352), αναφέρεται ότι το 1361 το χωριό ήταν ήδη γνωστό ως μεγάλος και πλούσιος οικισμός, ο οποίος έκανε προκοπή χάρη στο εύφορο οροπέδιο και την ποτιστική κοιλάδα του Καλαμά, που αποτελούσαν το σιτοβολώνα του Ζαγορίου.
Παλιότερα τα όρια της κοινότητας έφταναν έως το Καλπάκι όπου εκτείνονταν τα ποτιστικά χωράφια του χωριού. Ο οικισμός όμως σήμερα φτάνει μόνο έως την κορυφή του λόφου Μπαφαράχη.
Ως πριν από λίγα χρόνια το χωριό είχε σχεδόν ερημώσει και καθόλου νέοι άνθρωποι δεν υπήρχαν, το καφενείο ήταν κλειστό και πολλά σπίτια κατέρρεαν.
Σήμερα ζουν στο χωριό καμιά 35αριά άνθρωποι, και λίγοι νέοι. Και φαίνεται πως ξαναζωντανεύει από τότε που ξανάνοιξε το καφενείο στο Μεσοχώρι...

ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟ ΤΣΕΡΒΑΡΙ
Απέχει ελάχιστα από τον κάμπο των Πεδινών και είναι ένα χωριό σαν όλα τα άλλα τα ορεινά. Μόνο που εδώ μπορείτε εύκολα να κάνετε το πρώτο σας «μάθημα» με θέμα: «Η συγκρότηση των ορεινών οικισμών της Πίνδου». Ο καλύτερος δάσκαλος για το μάθημα αυτό είναι ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Αράπογλου. Αυτός μας δίδαξε κι εμείς όσο μπορούμε μεταφέρουμε τη γνώση!
Είτε το χωριό το πεις Ελαφότοπο είτε Τσερβάρι (όπως λεγόταν παλιά) είναι το ίδιο πράγμα. Σημαίνει τόπο με ελάφια και πιθανότατα κάποια να υπήρχαν στην περιοχή. Χτισμένο στα 1.100 μέτρα και κοντά στα νότια κράσπεδα της χαράδρας του Βίκου, το σημερινό χωριό μοιάζει πολύ ήσυχο σε σχέση με το κεφαλοχώρι του παρελθόντος.
Μονάχα κάθε χρόνο στου Σωτήρος φαίνεται να ξανανιώνει με το πανηγύρι και τον Γρηγόρη Καψάλη -που είναι Τσερβαριώτης-στο κλαρίνο. Ακόμα όμως και χωρίς την παρουσία των ανθρώπων τα σημάδια τους όλα βρίσκονται εδώ, αρκεί να μπορέσετε να τα διαβάσετε..
Για παράδειγμα, ο πλάτανος στη μέση του χωριού μοιάζει με ένα γεωμετρικό σημείο στον φυσικό χώρο της πλατείας. Αυτό το δέντρο θα μπορούσε να θεωρηθεί ως το γεωγραφικό κέντρο όχι μόνο της πλατείας, αλλά όλης της έκτασης του οικισμού. Είναι δυνατόν όμως ένας ορεινός οικισμός να διατάσσεται κυκλικά;
Στην Πίνδο, στην ορεινή Ήπειρο, αλλά και ίσως σ’ ολόκληρη την ορεινή Ελλάδα (πιθανά και σ’ όλη την Ευρώπη) οι οικισμοί οργανώθηκαν και αναπτύχθηκαν ακολουθώντας ένα σύστημα ομόκεντρων κύκλων, παρ’ όλο που η γεωγραφία του εδάφους, το ανάγλυφο του τοπίου, φαίνεται να μην προσφέρεται ευνοϊκά για την εφαρμογή ενός τέτοιου συστήματος δόμησης.
Ολόκληρος ο χώρος έχει μια καμπυλότητα που στην ουσία είναι η καμπυλότητα του εδάφους. Κέντρο του οικισμού είναι η πλατεία που συγκεντρώνει όλη την υλική και πνευματική υπόσταση της κοινότητας.
Αποτελεί σημείο αναφοράς όλων των μελών της κοινότητας, αλλά και όποιου επισκέπτεται το χωριό.

ΟΙ ΟΜΟΚΕΝΤΡΟΙ ΚΥΚΛΟΙ
Καθόλου τυχαία δεν είναι η θέση και η λειτουργικότητα των κτιρίων γύρω από την πλατεία ή αν προτιμάτε στην πρώτη από της πολλές περιφέρειες των ομόκεντρων «κύκλων» του ορεινού οικισμού. O κεντρικός ιερός ναός στον Ελαφότοπο δεν είναι πάνω στην πλατεία, αλλά λίγο πιο πίσω. Στα περισσότερα όμως ορεινά χωριά βρίσκεται πάνω στην πλατεία και διαφέρει αισθητά σε μέγεθος, τρόπο κατασκευής και παρουσία απ΄ όλους τους άλλους του χωριού. Το χαρακτηριστικότερο σημείο του είναι η τοξωτή στοά. Η στοά κατασκευάζεται κατά κανόνα στην νότια πλευρά του ναού, αλλά πολλές φορές σε δύο πλευρές ή πιο σπάνια σε τρεις. Είναι το άτυπο οικονομικό και πολιτικό κέντρο του οικισμού και μπορεί να συγκριθεί με...την αρχαία ελληνική στοά!
Μαζί με τον χαρακτηριστικό πλάτανο, τη βρύση (ή τη στέρνα) και τον κεντρικό ιερό ναό, στην πλατεία του χωριού θα συναντήσει κανείς και το «Αμελικό» που χρησίμευε ως ξενώνας. Συνήθως ήταν πέτρινο διώροφο κτίσμα, πολύ κοντά στην εκκλησία, το οποίο στις μέρες μας έχει μετατραπεί σε κοινοτικό κατάστημα ή πολιτιστικό κέντρο.
Στρέφοντας το βλέμμα γύρω από την πλατεία είναι σίγουρο ότι θα συναντήσουμε το «μαγαζί». Είναι καφενείο και εστιατόριο και ταυτόχρονα παντοπωλείο. Είναι μικρό εμπορικό κέντρο και εκφράζει την οικονομική ζωή της κοινότητας. Συνήθως χρειάζονται δύο «μαγαζιά»? αν τσακωθούμε;
Καθόλου τυχαίο δεν είναι επίσης το γεγονός ότι οι κατοικίες γύρω από την πλατεία, στην περιφέρεια ενός κύκλου με λίγο μεγαλύτερη ακτίνα, ανήκουν στις ευκατάστατες οικογένειες. Σε εκείνες που έχουν τη μεγαλύτερη εξουσία, όχι μόνο οικονομική, αλλά πολιτική και κοινωνική.

ΕΚΤΟΣ ΤΟΥ ΟΙΚΙΣΤΙΚΟΥ ΙΣΤΟΥ
Έξω από τον οικισμό, έτσι όπως διατάσσεται σήμερα, γυρίστε νοερά τον χρόνο πίσω και φανταστείτε στις παρυφές του τους Σαρακατσαναίους με τα πρόβατά τους να ξεκαλοκαιριάζουν και ακόμα πιο πέρα (σε περιφέρεια μεγαλύτερης ακτίνας) τους γύφτους, τους τεχνίτες δηλαδή και τα εργατικά χέρια.
Τρεις κοινωνικές ομάδες σε διαφορετική θέση, όσον αφορά τον οικισμό-κοινότητα που ταυτόχρονα δηλώνει το οικονομικό-κοινωνικό επίπεδό τους.
Όπως εύκολα μπορείτε να καταλάβετε, ο κύκλος σαν γεωμετρικό σχήμα έχει την ικανότητα να εκφράζει στον χώρο την έννοια της ιεράρχησης.

ΠΗΓΗ:  www.live-avles.info

Οι Απόκριες

Στην ποιητική συλλογή του Μενέλαου Στ. Κικόπουλου με τον τίτλο "Της πέτρας ανθοί" διάβασα ένα πολύ ωραίο ποίημα με τον τίτλο "Οι απόκριες".

 Ο ποιητής, μέσα από τους στίχους του, περιγράφει τα έθιμα της αποκριάς στο χωριό του, τον Ελαφότοπο Ζαγορίου,  έθιμα τα οποία ήταν λίγο πολύ ίδια σε όλα τα Ζαγοροχώρια. 

Ας διαβάσουμε λοιπόν το συγκεκριμένο ποίημα κι ας ζήσουμε κι εμείς νοερά τις απόκριες των παλαιότερων χρόνων στον Ελαφότοπο :  

Οι Απόκριες

«Άϊστε παιδιά για ξύλα

κοπέλες για μανούσια

γερόντοι για παλούκια

γριές για παλιοσκούτια».

Αποκριάς η Κυριακή στο ακριβό χωριό μας

ευωδιάζει η γάστρα μας εκεί στο μαγειριό μας,

ροδίζει η κρεατόπιτα, που 'πλασε η κυρά μας,

τα νόστιμα της τα φελιά στο γεύμα η χαρά μας.

Το δειλινό θενά ' βγούνε στις στράτες, τα σοκάκια

οι προσωπίδες πρόσχαρες, με γάνες για μουστάκια,

θα πάρουν σβάρνα το χωριό, θα μπουν σ' όλα τα σπίτια, 

ντυμένες παρδαλά σκουτιά, κορδέλες και σιρίτια.

Θα κεραστούν γλυκά, ποτά, θα πιουν, θα γλυκαθούνε,

θα τραγουδήσουν, θα χαρούν και θα μερακλωθούνε.

Το γλέντι τους και ο χορός στις σάλες, τους οντάδες

 ως πέρα απ' τα μεσάνυχτα αχούν στους μαχαλάδες.

Την Κυριακή της Τυρινής τυρόπιτα στο σφρα μας,

με τον καλό το λόγο μας, της νύχτας της η στια μας,

το χάψαρο με τα αυγά χαρά για τα παιδιά μας

κι αγάπης τα τραπέζια μας με τ' ακριβά φαγιά μας.

Στα δείπνα της αγάπης τους οι χωριανοί καλούσαν

τους συγγενείς, τους φίλους τους, τους γείτονες ακόμα

 κι ως έτρωγαν κι ως έπιναν τις έχθρες τους ξεχνούσαν

κι αγαπημένοι πρόσμεναν της Πασχαλιάς το γιόμα.

Στο μεσοχώρι απόμερα ανάβει η φωτιά μας,

που μάζεψαν τα ξύλα της οι νιοι και τα παιδιά μας' 

τριγύρω στην τρανή πυρά χορεύουν, τραγουδάνε

οι προσωπίδες και οι νιες κι οι νιοι που τουφεκάνε.

Της εορτής κορύφωμα οι ευτράπελες καντάδες,

οι τσουχτερές οι σάτιρες κι οι τολμηρές αφ' σκιές μας, 

που πίσω από τη μάσκα τους τολμούσαν μασκαράδες, 

να βγάλουνε στη φόρα μας, να τις χαρούν κυρές μας.

Ελαφότοπος (Τσερβάρι) - Ζαγορίου.

Ο Ελαφότοπος είναι ένα από τα 46 χωριά του Ζαγορίου. Βρίσκεται στο Δυτικό Ζαγόρι, σε απόσταση 41 χλμ από τα Γιάννενα και σε υψόμετρο 1100 μ. Το χωριό είναι ορατό από τον κάμπο των Κάτω Πεδινών και αποτελεί από μόνο του ένα ακόμη "Μουσείο" της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, αφού όλα τα σπίτια, οι εκκλησίες και τα υπόλοιπα οικοδομήματα είναι πετρόχτιστα ενώ τα καλντερίμια του είναι αληθινά κομψοτεχνήματα και συνδέουν τις γειτονιές του χωριού.

Φθάνοντας στην είσοδο του χωριού ο επισκέπτης θα συναντήσει την πληροφοριακή πινακίδα που βλέπετε στη διπλανή φωτογραφία και η οποία μας δίνει συνοπτικά λίγα λόγια για το χωριό. Ας τη διαβάσουμε λοιπόν:

Ελαφότοπος

Ένα από τα παλαιότερα και ιστορικότερα 46 χωριά της περιοχής του Ζαγορίου, η ίδρυση του οποίου μας  πηγαίνει πίσω στην εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1204), όταν οι κάτοικοι των χωριών Βαστανιά (σημερινά Καλύβια) και Σμολιάσο αποφάσισαν να μεταφερθούν σε υγιεινό και οχυρό τόπο όπου προϋπήρχε ήδη από το 1100 το μοναστήρι της Παναγίας.

 

Δυαδικό σχήμα:

 Αν και ο Ελαφότοπος έγινε ο καινούριος τόπος διαμονής τα Καλύβια παρέμειναν τόπος εργασίας, καθώς κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κατοχής και μετά, κάθε οικογένεια από τον Ελαφότοπο, διατηρούσε στα Καλύβια ένα κατάλυμα όπου φύλαγε τη συγκομιδή, τα εργαλεία της δουλειάς και διανυκτέρευε για να μην πηγαινοέρχεται στο χωριό.

  

 Μικρό - Μεγάλο Τσερβάρι

Από μικρό και μεγάλο Τσερβάρι που είχε ονομαστεί στις δύο πρώτες κατοικήσεις το 1150 και 1200, σήμερα ονομάζεται Ελαφότοπος, καθώς Τσερβάρι σημαίνει τόπος ελαφιών. Σήμερα, αυτές οι διαδοχικές κατοικήσεις, αποτυπώνονται στο χώρο, στους δύο μαχαλάδες του χωριού: τον άνω και τον κάτω.

Στο κέντρο του χωριού δεσπόζει η εκκλησία του Αγίου Νικολάου (1857),ενώ στα Καλύβια παλιότερη ομώνυμη εκκλησία (1450).

Λαογραφικό και Ιστορικό Μουσείο Ελαφότοπου

Στεγάζεται στο κτήριο του πρώην Δημοτικού Σχολείου του χωριού και περιλαμβάνεται στο πλέγμα των Μουσείων του Υπουργείου Πολιτισμού. Το εκθεσιακό υλικό, αποτελούμενο από 2000

αντικείμενα που χρονολογούνται από το 1800 και μετά, εκτείνεται σε τέσσερις αίθουσες.

Παρουσιάζονται τα χρηστικά αντικείμενα των χειρωνακτικών παραδοσιακών επαγγελμάτων, 42 στο σύνολο, με τη μορφή οργανωμένων εργαστηρίων, ώστε ο επισκέπτης να έχει πλήρη και ξεχωριστή εικόνα των επαγγελμάτων αυτών κατά θέματα.

Η συνολική διάρθρωση του μουσειακού υλικού βασίζεται στη σχέση ανθρώπου-ανάγκης-         

εργασίας-εργαλείου-παραγωγής, σύμφωνα με τις προτεραιότητες της επαγγελματικής πρακτικής και τις προσπάθειες βελτίωσης της ποιότητας της κοινωνικής ζωής. Το μουσειακό υλικό προέρχεται από δωρεές και αγορές.

Χιονισμένα τοπία από χωριά του Ζαγορίου.

Κήποι Ζαγορίου

Ξύπνησα σήμερα το πρωί και είδα το χιόνι χαμηλά στο Μιτσικέλι. Υπήρχε λίγο χιόνι μέχρι και στους λόφους γύρω από την πόλη. Σκέφθηκα λοιπόν ότι και στο Ζαγόρι μας θα έχει έχει χιονίσει και  θα είναι όμορφα σήμερα. Δεν είχα τη δυνατότητα βέβαια ν΄ ανέβω και ν' απολαύσω το χιόνι από κοντά και για το λόγο αυτό αναζήτησα φωτογραφίες με χιονισμένα τοπία από την περιοχή. Βρήκα κάποιες στη σελίδα Zagoroxoria Greece του facebook και σας τις μεταφέρω για να απολαύσετε κι εσείς τις ομορφιές από χιονισμένα χωριά και περιοχές του Ζαγορίου.

Κήποι Ζαγορίου

Λεπτοκαρυά Ζαγορίου

Ελατοχώρι Ζαγορίου

Σκάλα Βραδέτου

Βοβούσα Ζαγορίου

Σπήλαια & Βάραθρα στο Ζαγόρι.

Πέτρα! Σκληρή και άγονη. Αφιλόξενη υψώνεται για να σκιάσει τα χωριά του Ζαγορίου. Τα αγκαλιάζει, τα εξουσιάζει. Αλλά η φύση αγαπά. Ισορροπεί στις δυσκολίες. Δωρίζει δέντρα, βότανα, λιβάδια, πηγές και ζώα περήφανα.

Ο αετός όταν πετά βλέπει χωριά αγέρωχα φτιαγμένα από την ίδια σκληρή πέτρα και ανθρώπους πολυμήχανους, ικανούς να αντιμετωπίσουν τις δύσκολες συνθήκες για ζωή στον τόπο που ονομάζουμε Ζαγόρι.
Αυτόν τον τόπο έτυχε να επισκεφθούμε φέτος.  Αιτία, η ίδια πέτρα, η σκληρή και άγονη, αλλά και τόσο ελκυστική, γεμάτη εκπλήξεις και κρυμμένα μυστικά.

Ήταν αρχές καλοκαιριού όταν το τηλέφωνο χτύπησε και ο κ. Μενέλαος Χρόνης μου ζήτησε να πάμε στο χωριό του για … σπηλιές:

«Έχουμε και στον Ελαφότοπο μια μεγάλη τρύπα! Στο Στούρο... Γκαϊλότρυπα τη λένε.»

Αν το τυρί τραβάει το ποντίκι, τότε και η «τρύπα» τραβά το σπηλαιολόγο.

Και να ‘μαστε! Καλεσμένοι από την Ένωση Αποδήμων Ελαφοτόπου, στις 8  Αυγούστου ο Βαγγέλης Καβαλιέρος, ο Φάνης Έλληνας και εγώ, τρία Μέλη της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας, στον Ελαφότοπο. Κράνη, φακοί, φόρμες, σακίδια, σχοινιά… Έτοιμοι για μία ακόμη αποστολή στο Ζαγόρι.
Η περιοχή του Ζαγορίου και των βουνών του (Στούρος, Αστράκα…) αποτελεί τη δεύτερη ποιο σημαντική ασβεστολιθική περιοχή της Ελλάδας για τους σπηλαιολόγους . Μετά την Κρήτη, τα περισσότερα και βαθύτερα βάραθρα έχουν εντοπιστεί εδώ.

Από τις αρχές τις δεκαετίας του ’60, όταν πρωτοανακαλύφθηκε το βάραθρο της Προβατίνας, η περιοχή έγινε πόλος έλξης για Έλληνες αλλά και ξένους σπηλαιολόγους που λαχταρούσαν να κατέβουν όλο και ποιο βαθιά. Μέχρι σήμερα δεκάδες αποστολές έχουν γίνει στα χωριά και τα βουνά της περιοχής και εκατοντάδες βάραθρά έχουν βρεθεί και εξερευνηθεί.

Γιατί όμως το Ζαγόρι είναι γεμάτο από τρύπες;  Πως γίνονται αυτά τα βάραθρα; Και γιατί αυτοί οι «τρελοί» που αυτοαποκαλούνται σπηλαιολόγοι τα κατεβαίνουν;

Τα βουνά της περιοχής είναι φτιαγμένα από ασβεστόλιθο. Ένα πέτρωμα πολύ παλιό που φτιάχτηκε όταν η Ελλάδα ήταν ακόμη καλυμμένη από θάλασσα. Με γεωλογικές κινήσεις, σιγά σιγά, τα πετρώματα ανυψώθηκαν φτιάχνοντας την οροσειρά της Πίνδου όπως την ξέρουμε σήμερα.
Σε τέτοια πετρώματα δημιουργείτε πάνω από το 95% των σπηλαίων και βαράθρων. Κύριος λόγος της δημιουργίας τους είναι η χημική διάβρωση του πετρώματος από το ανθρακικό οξύ που παράγεται από την ένωση του νερού της βροχής και του διοξειδίου του άνθρακα που υπάρχει στο έδαφος και στον αέρα.

Επίσης οι τεκτονικές κινήσεις , αλλά και οι μεγάλες αλλαγές στη θερμοκρασία κατακερματίζουν τα πετρώματα (μηχανική διάβρωση), δημιουργώντας από λεπτές ρωγμές έως μεγάλα σχίσματα. Τα ανοίγματα αυτά είναι οι αγωγοί του νερού που το μεταφέρουν μακρύτερα και βαθύτερα για να συνεχίσει τη διαβρωτική του δράση.

Όσο το πέτρωμα είναι ασβεστόλιθος, το νερό τον τρώει ανοίγοντας βάραθρα. Όταν συναντήσει άλλο πέτρωμα που δεν είναι διαπερατό συνεχίζει στην επαφή των δύο πετρωμάτων τρώγοντας από τη μεριά του ασβεστόλιθου, σχηματίζοντας έτσι κατά βάση σπήλαια.

Στην περιοχή του Ζαγορίου λόγω του μεγάλου πάχους του ασβεστόλιθου, του υψομέτρου και της χιονόπτωσης δημιουργούνται βάραθρα κυρίως από τη μηχανική διάβρωση του πετρώματος. (βλ. σχ. 1)

Τρύπες μικρές και μεγάλες στο έδαφος, παράθυρα και φεγγίτες για έναν άλλο κόσμο, επιτρέπουν στο φως του ήλιου να ταξιδέψει για λίγο ακόμη. Και μετά … σκοτάδι! Απόλυτο σκοτάδι… και ησυχία.  Μόνο η στάλα του νερού ακούγεται… και η ανάσα σου και η καρδιά σου.

Και ξαφνικά εκεί που για εκατομμύρια χρόνια κυριαρχούσε το σκοτάδι … ΦΩΣ! Ένας φακός, ένας σπηλαιολόγος,  100, 200, 400 μέτρα μέσα στη γη για πρώτη φορά. Ένα ζευγάρι μάτια, μια φωτογραφική μηχανή και πια δεν υπάρχει μυστήριο και πια δεν υπάρχει σκοτάδι.

Η συγκίνηση της εξερεύνησης, η πρόκληση του άγνωστου, η μαγεία της φύσης, η δύναμη της σταγόνας και ο άνθρωπος. Ο σπηλαιολόγος στα σπλάχνα της πέτρας. Ο συνδετικός κρίκος με τον κόσμο του ήλιου.
Όσο μοναδική εμπειρία και αν είναι αυτή της εξερεύνησης, χάνει όλη της την αξία εάν δεν την μοιραστείς με τους υπόλοιπους. Εάν δεν ιστορίσεις, εάν δεν πετύχεις και άλλοι να ερωτευθούν αυτό το θαύμα της φύσης. Γι’ αυτό και εμείς μιλήσαμε στον Ελαφότοπο.

Την Τετάρτη 12 Αυγούστου, το απόγευμα στην πλατεία του Ελαφότοπου δοκιμάσαμε να παρουσιάσουμε τη δουλειά της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας (Ε.Σ.Ε.) στην περιοχή, με κάπου 120 Ζαγορίτες για ακροατήριο. Ανάμεσά τους ο Δήμαρχος Κεντρικού Ζαγορίου κ. Γαβρηήλ Παπαναστασίου, Ο Πρόεδρος της Ομοσπονδίας Αποδήμων Ζαγοριτών κ. Αριστόβουλος Χρόνης, η Πρόεδρος της Ένωσης Αποδήμων Ελαφοτόπου κα. Αλεξάνδρα Χρόνη και πλήθος ντόπιων που είχαμε γνωρίσει τις προηγούμενες ημέρες και είχαν πρόθυμα βοηθήσει τις έρευνές μας.

Το ενδιαφέρον ήταν εμφανές από την αρχή, όσο μιλάγαμε για τη δημιουργία των σπηλαίων και τα σπήλαια της Ελλάδας. Επιφωνήματα θαυμασμού, δάχτυλα να δείχνουν σε φωτογραφίες, ψίθυροι.. «Σε αυτή τη σπηλιά έχω πάει! Σε κάνουν βόλτα με βάρκα…».

Και μετά τα βλέμματα σοβάρεψαν, τα σχόλια σταμάτησαν και όλοι ακούγανε για το Ζαγόρι, τα εκατοντάδες βάραθρα που κρύβει, τις δεκάδες αποστολές που για έξι δεκαετίες τώρα σαρώνουν την περιοχή καθώς και για την προσπάθεια που κάνουμε στην Ε.Σ.Ε. να συγκεντρώσουμε τα αποτελέσματα των τόσων εξερευνήσεων σε μία κοινή βάση δεδομένων.

Δυστυχώς οι περισσότεροι σπηλαιολογικοί σύλλογοι -κυρίως οι ξένοι- που οργανώνουν αποστολές δεν αφήνουν αντίγραφο των αναφορών τους στις αρχές τις περιοχής με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουμε που έχουν πάει και τι έχουν βρει. Η θερμή υποστήριξη που είχαμε από το Δήμο Κεντρικού Ζαγορίου καθώς και η ευαισθητοποίηση των κατοίκων, σίγουρα θα βοηθήσουν στη συγκέντρωση αυτού του υλικού.

Στην ερώτηση γιατί είναι τόσο σημαντικό να βρεθούν και να καταγραφούν όλες αυτές οι «τρύπες» θα μπορούσαμε να απαντήσουμε με διάφορους τρόπους. Αλλος ενδιαφέρεται να ανακαλύψει ένα σπήλαιο με πλούσιο διάκοσμο που να μπορεί να το εκμεταλλευτεί η τοπική κοινότητα τουριστικά. Αλλος απλά θέλει να κατέβει πρώτος σε ανεξερεύνητο χώρο και άλλος πάλι ψάχνει για θησαυρούς.

Αλλά το πραγματικό χρυσάφι των βαράθρων του Ζαγορίου είναι το νερό. Μέσα από τις σχισμές του πετρώματος τα νερά της περιοχής συγκεντρώνονται σε υπόγειες φυσικές δεξαμενές και εκβάλλονται στις δεκάδες πηγές της περιοχής. Τα χιόνια που λιώνουν στα οροπέδια της Αστράκας και του Στούρου και τα νερά των βροχών ακολουθώντας το νόμο της βαρύτητας διεισδύουν στο έδαφος και βρίσκουν το δρόμο για το ποτήρι μας.

Σε αρκετά βάραθρα του Ζαγορίου (ιδιαίτερα σε αυτά που βρίσκονται κοντά σε κατοικημένες περιοχές) συναντήσαμε πολλά σκουπίδια. Βρήκαμε βάραθρα που είναι καλυμμένα μέχρι επάνω με αυτά. Ένα φαινόμενο λυπηρό αλλά και επικίνδυνο για τη δημόσια υγεία.

Μπορεί οι 270 τρύπες στο Ζαγόρι που ξέρουμε, να μην προσφέρονται για ευρεία τουριστική εκμετάλλευση, αλλά παρόλα αυτά είναι πολύτιμες. Είναι κατάλληλες για εναλλακτικό τουρισμό -αφού ήδη τις επισκέπτονται κάθε χρόνο σπηλαιολογικές ομάδες-, και είναι οι κύριοι φορείς του νερού της περιοχής.

Από τα βλέμματα και τους ψιθύρους του ακροατηρίου μας κατάλαβα ότι το μήνυμα είχε περάσει. Εκτός από τα καλντερίμια, τις βρύσες και τις πλατείες είναι καιρός όσοι αγαπάμε τον τόπο μας  να κάνουμε και κάτι ακόμα. Να διαδώσουμε το μήνυμα:

«Δε φτάνει να έχουμε καθαρή την αυλή μας ή το χωριό μας, πρέπει και το ρέμα και η σπηλιά και η χαράδρα να είναι το ίδιο καθαρά για να μπορούν και τα παιδιά μας να απολαύσουν όσα και εμείς.»

Πέλη Φιλιππάτου

Φωτογραφίες (Φάνης Έλληνας)

ΤΟ ΔΙΑΒΑΣΑΜΕ ΣΤΟ:  www.ese.edu.gr

Ένας 85χρονος από το Ζαγόρι «κουβαλούσε» στην κοιλιά του βλήμα από την εποχή του Εμφυλίου!

Ο Πίδας Ντιναλέξης, ο 85χρονος Τσερβαριώτης με το αιώνιο χαμόγελο και την καλή καρδιά, μια ζωή αφεντικό στο παραδοσιακό καφενείο της οικογένειας στο χωριό, γνωστός από τα ποιήματά του και το πάθος του για το Τσερβάρι (Ελαφότοπο) αποδείχτηκε και ήρωας με αδιαμφισβήτητο τρόπο.
Όταν χρειάστηκε να κάνει μια επέμβαση στο Πανεπ. Νοσοκομείο Ιωαννίνων, έκπληκτος ο χειρούργος καθηγητής έβγαλε απʼ την κοιλιά του ένα βλήμα! Ήταν το... αναμνηστικό δώρο του Εμφυλίου.
Εκεί ανάμεσα από ορούς και σωληνάκια με δάκρυα στα μάτια διηγείται:
«Ξεκίνησε μια φάλαγγα απʼ τα Γιάννινα με ναρκοσυλλέκτη μπροστά, γιατί ο δρόμος ήταν γεμάτος νάρκες. Όμως η νάρκα ήταν τυλιγμένη με τομάρι και δεν την κατάλαβε.
Πίσω έρχονταν το δικό μας αυτοκίνητο. Εγώ καθόμουν στην άκρα και πέταζα το τσιγάρο εκείνη την ώρα. Έσκασε η νάρκα μας πέταξε στο δρόμο, γίναμε σωρός.
Εγώ κατάλαβα κάτι τσιμπήματα στην κοιλιά και μάτωσα. Είχαμε ατομικές γάζες. Έβαλα μία και πήγα να δέσω άλλα παιδιά. Δυο τρεις βαστιόμασταν… Οι άλλοι ήταν πληγωμένοι βαριά, χωρίς χέρια, χωρίς ποδάρια. Ένα παιδί με κομμένο το ποδάρι έσκουζε και χάλευε: «Το ποδάρι μʼ το ποδάρι μʼ». Ψάχναμε όλοι για το ποδάρι.
- Θα το βρούμε, κάνε κουράγιο του είπα και λιγοθύμισα.
Πίσω έρχονταν η φάλαγγα. Μας πήραν και μας πήγαν στου Γεωργίου Σταύρου, στο Γυαλί Καφενέ. Δεν έβρισκες σειρά. Ποιον να πιάκουν ποιον νʼ αφήκουν. Ο στρατιωτικός γιατρός μʼ άλλαξε γάζα και γύρισα στο μέτωπο. Βαστούσαν εκείνους που ήταν βαριά.
Πήγαμαν στη Μουργκάνα, μακελιό μεγάλο… Ήμουν και στο παιδομάζωμα. Κοπάδια σαν τʼ αρνιά που παν για σφάξιμο τα παιδιά. Αφέντευαν κι οι μάκες κι οι μάνες από πίσω κλαίγοντας. Σαν να τα γλέπω μπροστά μου». Σταματάει. Ένας λυγμός κόβει τη σκέψη του.
- «Μου έμεινε μια τρύπα στην κοιλιά που δεν έκλεινε. Τι έχω, τι έχω, συρίγγιο. Τώρα που με άνοιξε ο γιατρός βρέθηκε το βλήμα, ύστερα από 60 τόσα χρόνια!
Να μην φτάκουμε να ματαϊδούμε πόλεμο, ούτε εμείς ούτε τα παιδιά και τα εγγόνια μας»...

Πηγή Πρωϊνός Λόγος

Το διαβάσαμε στο:  http://epirus-ellas.blogspot.com

Χειμωνιάτικη βραδυά!

Ο χειμώνας έκανε την εμφάνισή του και στο Ζαγόρι. Τα πρώτα χιόνια πέσανε στα χωριά μας και το κρύο αυτές τις ημέρες ήταν τσουχτερό. Πολύ διαφορετικές οι εικόνες από αυτές τις προηγούμενης εβδομάδας. Και οι εικόνες αυτές μου φέρανε στο νου ένα πολύ ωραίο ποίημα, που διάβασα στην ποιητική συλλογή του Μενέλαου Στ. Κικόπουλου, από τον Ελαφότοπο Ζαγορίου, με τίτλο "Της πέτρας ανθοί". Μία πραγαματικά αξιόλογη ποιητική συλλογή, που καλό θα ήταν να βρίσκεται στη βιβλιοθήκη όχι μόνο του κάθε Ελαφοτοπίτη αλλά και του κάθε Ζαγορίσιου. Το ποίημα αυτό έχει τον τίτλο "Χειμωνιάτικη βραδυά" και μέσα απ' αυτό μας δίνει ο ποιητής όμορφες χειμωνιάτικες εικόνες και συναισθήματα.

ΧΕΙΜΩΝΙΑΤΙΚΗ ΒΡΑΔΙΑ

Τη χειμωνιάτικη βραδιά στο πατρικό μου σπίτι

μου θύμισε απρόσμενα ένα μικρό σπουργίτι,

που τότε του παραθυριού μού χτύπησε το τζάμι,

φτωχό, μοναχικό πουλί, σαν σε βοριά καλάμι.

Καίει στο τζάκι η φωτιά, τα κούτσουρά της τρίζουν,

γλυκιά τριγύρω θαλπωρή τα ξύλα της σκορπίζουν.

Φεγγοβολούν τα πρόσωπα της μάνας, του πατέρα,

των αδερφών που κάθονται και παραστιάς και πέρα.

Έξω χιονίζει από νωρίς και το λευκό το χιόνι

σκεπάζει σπίτια και αυλές, τους χωριανούς κρυώνει.

Έρμες οι στράτες του χωριού, ψυχή δεν τις διαβαίνει

ούτε διαβάτης έρχεται ουδέ αλλού πηγαίνει.

Ο επισκέπτης φτερωτός το τζάμι μού χτυπάει,

τ’  ανοίγω το παράθυρο, στο έμπασμα πετάει

του ρίχνω λίγα ψίχουλα, που λαίμαργα τσιμπάει

κι απ’ τον εξώστη του τζακιού ολόγυρα κοιτάει.

Κι ως έφαγε και χόρτασε και θάρρεψε λιγάκι,

στην πύρα του καθιστικού ζεσταίνει το κορμάκι.

Στο παραθύρι πέταξε, στα κάγκελά του εστάθη,

το ευχαριστώ του τσίριξε, στην άσπρη νύχτα εχάθη.

Όμοια απόψε η βραδιά, πυκνό πέφτει το χιόνι,

τ’   αγαπητό σπουργίτι μου πού τάχα να παγώνει

Ψίχουλα του κρατώ πολλά στης χούφτας μου το χέρι

θα ΄ρθει, να φάει, να πυρωθεί, ποιός άραγε το ξέρει;

Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΌ ΤΟ:  vithos-psihis.pblogs.gr

Ο μισεμός!

Οι Ντομπρινοβίτες, εκείνα τα χρόνια, όπως και όλοι οι Ζαγορίσιοι αλλά και γενικά οι Ηπειρώτες, είχαν την τάση να ξενιτεύονται. Οι βασικές αιτίες του ξενιτεμού ήταν η φτώχεια, το άγονο του εδάφους και παλαιότερα η τουρκική σκλαβιά. Οι νέοι και οι άντρες έφευγαν για να δουλέψουν και να εξασφαλίσουν μια καλύτερη ζωή γι’ αυτούς και τους δικούς τους και άφηναν πίσω μανάδες, γυναίκες με παιδιά και τους γερόντους. Ο πόνος της ξενιτειάς ήταν για όλους μεγάλος κι έχει γίνει αιτία να  γραφούν πάρα πολλά πεζά κείμενα, ποιήματα και τραγούδια, με θέμα την ξενιτειά.
Ένα πολύ όμορφο ποίημα, σχετικό με τον ξενιτεμό των Ζαγορίσιων, βρήκα στην ποιητική συλλογή «Της πέτρας ανθοί», του Μενέλαου Στ. Κικόπουλου από τον Ελαφότοπο Ζαγορίου, το οποίο έχει τον τίτλο «Μισεμός». Γράφει λοιπόν ο ποιητής:

ΜΙΣΕΜΟΣ
Παλιά οι άντρες του χωριού συχνά αποδημούσαν
παίρναν τη στράτα της ερμιάς, του μισεμού το δρόμο,
αφήναν πίσω το χωριό με τον τρουβά στον ώμο,
στα ξένα χρόνια ζούσανε, στην ξενιτιά μοχθούσαν.

Στο κίνημα του νιου, τ’ αντρός για τ’  άχαρα τα ξένα
το ταίρι απαρηγόρητο και οι γονείς κι η γέννα.
Στης Πλάκας το προβόδισμα πικρό το δάκρυ τρέχει,
τι ο ζωντανός ξεχωρισμός παρηγοριά δεν έχει.

Τις χώρες της Βαλκανικής οι νιοι μας προτιμούσαν,
γιατί ΄τανε γειτονικές, εύκολα τις πατούσαν.
Γ ια τα Στενά, την Αραπιά οι άντρες πελαγίσαν,
για την Αμερική δειλά ωκεανό πλευρίσαν.

Της ξενιτιάς πικρό ψωμί για χρόνια ροκανούσαν
και στο χωριό τους γύριζαν στερνά σαν καζαντούσαν.
Χρονιάρες μέρες διάλεγαν για τόνε γυρισμό τους,
Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά και τον εορτασμό τους.

(Από την ποιητική συλλογή του Ελαφοτοπίτη Μενέλαου Κικόπουλου με τίτλο «Της Πέτρας Ανθοί» που εκδόθηκε στα Γιάννενα το 2010)