Η πολιτική της μουσικής

Ο διάσημος πιανίστας και μαέστρος Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ εξιστορεί τη ζωή του και αναλύει τις απόψεις του για την ανάγκη αραβοϊσραηλινής συνύπαρξης, που τον έφεραν σε αντιπαράθεση με το Ισραήλ

Ο μικρός Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ παίζει πιάνο στο σπίτι όπου γεννήθηκε ο Μότσαρτ, στο Σάλτσμπουργκ. Φωτογραφία του 1952

της Ισμας Τουλάτου

«Ο εντεκάχρονος Μπάρενμποϊμ είναι φαινόμενο». Με τη φράση αυτή που έγραψε σε μια κόλλα χαρτί το καλοκαίρι του 1954 στο Σάλτσμπουργκ, ο αρχιμουσικός Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ έμελλε να συμβάλει αποφασιστικά στη μετεξέλιξη ενός προικισμένου παιδιού σε έναν από τους διασημότερους πιανίστες και διευθυντές ορχήστρας της γενιάς του. Η επιστολή αυτή συνοδεύθηκε από μια πρόσκληση του Φουρτβένγκλερ στον μικρό Μπάρενμποϊμ να συμπράξει με την περίφημη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου. Ωστόσο οι γονείς του αρνήθηκαν καθώς πίστευαν πως, μετά τις ναζιστικές φρικαλεότητες, ήταν ακόμη πολύ νωρίς για μια εβραϊκή οικογένεια να ταξιδέψει από το Ισραήλ στη Γερμανία. Η άρνηση αυτή στάθηκε ένα από τα πρώτα ερεθίσματα της πολιτικής σκέψης του Μπάρενμποϊμ.

«Πάντα μου προκαλούσε σύγχυση το γεγονός ότι εκείνη την περίοδο το Ισραήλ δεν είχε διπλωματικές σχέσεις με τη Γερμανία αλλά είχε με την Αυστρία» γράφει ο διάσημος αργεντινο-ισραηλινός μαέστρος και πιανίστας. «Με κάποιον τρόπο οι Αυστριακοί κατάφεραν να πείσουν τον κόσμο ότι ήταν θύματα των ναζιστών και του Χίτλερ. Οι Αυστριακοί είναι, πράγματι, οι πιο επιτήδειοι άνθρωποι στον κόσμο: έχουν καταφέρει να κάνουν τον Μπετόβεν Αυστριακό και τον Χίτλερ Γερμανό!».

Το παραπάνω είναι ένα από τα περιστατικά που περιλαμβάνονται στην αυτοβιογραφία του Ντάνιελ Μπάρενμποϊμ με τίτλο Μια ζωή στη μουσική. Η πρώτη αγγλική έκδοση κυκλοφόρησε το 1991 έχοντας γραφεί στο Μπαϊρόιτ, στο Σικάγο, στο Παρίσι, στη Δρέσδη, στο Λονδίνο, στο Σάλτσμπουργκ, στο Γκστάαντ και στη Βιέννη, τις πόλεις δηλαδή που είχαν ως τότε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη ζωή και στην καριέρα του συγγραφέα. Εντεκα χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε η - γενναία αναθεωρημένη - έκδοση, η οποία συμπεριέλαβε έξι νέα κεφάλαια και η επεξεργασία της έγινε στο Βερολίνο (βάση του Μπάρενμποϊμ από τις αρχές της δεκαετίας του 1990) και στο Σικάγο

O Πίτερ Μπρουκ εξηγεί στο Βήμα γιατί επέλεξε να ανεβάσει τη δική του εκδοχή πάνω στον «Μαγικό αυλό»

Πίτερ Μπρουκ: «Εχουµε ανάγκη την ποιότητα, είναι δύσκολο να τη βρούµε»

Της Ισμα Μ. Τουλάτου 

Μαγειρεύει µε κρέµα, αίµα και µπαχαρικά. Οσοι αρέσκονται στο ψωµί και στο νερό θα πρέπει να στραφούν αλλού» έγραφε το 1953 ο θεατρικός κριτικός και συγγραφέας Κένεθ Τάιναν για τον νεαρό τότε Πίτερ Μπρουκ.
Στα 86 του χρόνια σήµερα ο βετεράνος βρετανός σκηνοθέτης εξακολουθεί να προκαλεί τις «νεκρές παραδόσεις». Ωστόσο, και ειδικά από τότε που ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του θεάτρου Bouffes du Nord στο Παρίσι το 1974 – το «τιµόνι» του οποίου άφησε το 2008 –, τα υλικά που χρησιµοποιεί είναι διαφορετικά: καθαρότητα, ελαφράδα και αποσταγµένη κοµψότητα. Η εν λόγω «συνταγή» αντικατοπτρίζεται κρυστάλλινα στην παράσταση «Ενας µαγικός αυλός» που παρουσιάζεται στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών έχοντας ήδη διαγράψει µια εντυπωσιακή διεθνή διαδροµή και κατακτήσει το Βραβείο Μολιέρος για το 2011 ως η καλύτερη παραγωγή µουσικού θεάτρου: ο σκηνοθέτης επέλεξε να «πειράξει» ελαφρώς τον τίτλο της τελευταίας όπερας του Μότσαρτ υπογραµµίζοντας µε τον τρόπο αυτόν ότι προτείνει απλώς µια διαφορετική εκδοχή.
Γιατί, άραγε, ο Μπρουκ θέλησε να αναµετρηθεί µε τον «Μαγικό αυλό» τη συγκεκριµένη χρονική στιγµή;  
«Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση είναι τόσο µυστηριώδης όσο και η ίδια η όπερα» λέει στο «Βήµα» ο σκηνοθέτης. «Στην καριέρα µου ασχολήθηκα µε διαφορετικά έργα τη στιγµή ακριβώς που ένιωθα ότι ήταν η σωστή. Η εµπειρία µου τόσο στο Theatre des Bouffes du Nord όσο και στις περιοδείες απέδειξε πόσο βαθιά είναι η ανάγκη για επαφή µε την ποιότητα, την οποία δεν µπο ρεί κανείς να βρει στην καθηµερινή συσσώρευση προβληµάτων και δυστυχίας τού σήµερα. Η µουσική του Μότσαρτ µπορεί να εξηγήσει το ανεξήγητο. Προχωρεί πέρα από τις λέξεις και µας ανοίγει µια πόρτα στην κατάπληξη. Ανοίγει νέους δρόµους και προοπτικές».

Μακροχρόνια σχέση µε την όπερα

Η σχέση του Πίτερ Μπρουκ µε την όπερα είναι µακροχρόνια. Τη δεκαετία του 1940, από τη θέση του διευθυντή παραγωγής στο Κόβεντ Γκάρντεν, ήρθε σε επαφή µε τα συντηρητικά ήθη και τους περιορισµούς που επέβαλλε το «κατεστηµένο» των προβών το οποίο ίσχυε στη µεταπολεµική Βασιλική Οπερα της Αγγλίας.