Στο Παβλόβσκ και στη βιβλιοθήκη του Μάντελσταμ, συναντώ ξανά τον Rimbaud

Αποφάσισα να μεταφράσω τα Φωνήεντα του Αρθούρου Ρεμπώ.  Μια όψιμη γνωριμία με τον ποιητή μέσα από ιδιότροπα λογοτεχνικά ταξίδια. Το «Ακρωτήρι» το συνάντησα βλέποντας τις Ακτές του Flamborough κατά την ανάγνωση της  βιογραφίας του Μπρους Τσάτγουιν.
[το ακρωτήρι του Flamborough Head ο Rimbaud και μια μετάφραση] Ο βιογράφος γράφει  πως αυτές τις ακτές θα είχε αντικρύσει ο Rimbaud παραπλέοντας με το πλοίο του στα ανοιχτά. Και βρέθηκα σε μια φαντασμαγορία γιαπωνέζικων κήπων, επαύλεων, παλιών ξενοδοχείων στις Ανατολικές ακτές της Μεγ.  Βρετανίας, που τώρα δεν υπάρχουν πια – και γι΄ αυτές βλέπουμε μόνο ασπρόμαυρες καρτ ποστάλ του περασμένου αιώνα.

 Με έκπληξη διάβασα πως το περίφημο «Στην Παταγωνία» του Τσάτγουιν είναι μια πνευματική οφειλή στο «Ταξίδι στην Αρμενία» του Μάντελσταμ. Ο Τσάτγουιν είχε ενθουσιαστεί – όπως όλοι όσοι το έχουν πιάσει στα χέρια τους – με το βιβλίο του Μάντελσταμ και προσπάθησε να τον μιμηθεί. Δεν ξέρω αν το πέτυχε. Αλλά με συγκινεί μέχρι δακρύων το ότι το δοκίμασε και το ομολογεί

      Τώρα, βρέθηκα με μια διαδικτυακή έκδοση της «Βουής του χρόνου» - σε Αγγλική μετάφραση -  του Όσιπ Μάντελσταμ. Πεζά και δοκίμια του ποιητή, μεταξύ των οποίων το γνωστό μας ταξίδι στην Αρμενία που είναι ευτυχώς μεταφρασμένο στα Ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίνδικτος.

    To πρώτο μέρος όμως, η κατ ΄εξοχήν σκόνη του χρόνου,       αναφέρεται στην παιδική ηλικία του συγγραφέως, τέλη του 19^ου αιώνα στο Παβλόφσκ – Θυμίζει αρκετά τα παιδικά χρόνια στο Βερολίνο του Walter Benjamin και θα ευχόμουν κάποιος καλός εκδοτικός οίκος να αναλάμβανε να το εκδώσει στη γλώσσα μας. 

    

 Εκεί λοιπόν, σε ένα κεφάλαιο για την παιδική βιβλιοθήκη, όπου ξεχωρίζει τα βιβλία επιρροές του   πατέρα, τα βιβλία επιρροές της μητέρας – Ρωσική ποίηση – τα Εβραϊκά βεβαίως, τα παιδικά και τα αλφαβητάρια , κάπου αναφέρεται στο αλφαβητάρι των χρωμάτων του Ρεμπώ εννοώντας τα φωνήεντα, ένα ποίημα που είχε στην παιδική του βιβλιοθήκη, Θεέ μου τι διάβαζε ο άνθρωπος…

·   Έτσι λοιπόν πάλι ένα μικρό κουρελάκι μεταφραστικού μόχθου – ένα ποίημα μυστήριο, που η Εβραϊκή ταυτότητα του νεαρού αναγνώστη  που το είχε στη βιβλιοθήκη του- κάνει να υποψιάζεσαι άλλου είδους δημιουργίες του Κόσμου, κάπου που τα φωνήεντα δεν προφέρονται  και όπου ο κόσμος και το αλφάβητο είναι συνδεδεμένα.

Φωνήεντα

Α μαύρο, Ε λευκό, Ι κόκκινο, U πράσινο, Ο κυανό: φωνήντα

Θα μιλήσω μια μέρα για την μυστική σας προέλευση

Α, μαύρος βελουδένιος κορσές μυγών που  απαστράπτουσες

βομβίζουν γύρω από σκληρές  οσμές

Κόλποι σκιάς·  Ε, λευκότητα ατμών  και των σκηνών

Λόγχες  περήφανων παγόβουνων, λευκοί βασιλείς, ανατριχίλα από μυρώνια

Ι, πορφυρό , φτυσμένο αίμα, χαμόγελο όμορφων χειλιών

Σε θυμό ή στη μετανιωμένη μέθη

U, κύκλοι, θεϊκές δονήσεις γαλαζοπράσινων θαλασσών

Γαλήνη του βοσκότοπου με ζώα  σπαρμένου, ειρηνικές ρυτίδες

Που η αλχημεία σφραγίζει σε μελετηρά μέτωπα

Ο, υπέρτατη σάλπιγγα, γεμάτη με παράξενες στριγκλιές

Σιωπές που διασχίστηκαν από  Κόσμους και Αγγέλους

Ο, Ωμέγα, βιολετιά ακτίνα των ματιών Του.

Φωτό: το τραγούδι των φωνηέντων, γλυπτό  του Jacques Lipchitz, μπρούντζος 1931 – 1949

Ο Όσιπ Μάντελσταμ και το λιωμένο μεγαλείο που είχαν οι σόλες του

Αυτές τις μέρες (στις 5 Απριλίου του 2013 είχα γράψει στο facebook) διαβάζω το βιβλίο της Ναντιέζντα Μάντελσταμ, «Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας», αναμνήσεις από τη ζωή μου με τον Όσιπ.
Το απίστευτο χρονικό – μαρτυρία της εξορίας του ποιητή, ενός από τους μεγαλύτερους Ρώσους ποιητές του 20ου αιώνα στη Σταλινική Σοβιετική Ένωση…Εχουν γραφτεί εξαιρετικά κείμενα για αυτό το βιβλίο, όπως του Λάμπρου Σκουζάκη στο βλογ του Πανδοχείου και του Αναστάση Βιστωνίτη στην εισαγωγή του ίδιου του βιβλιου…επομένως δεν πρόκειται να κάνω μια ακόμα αποτίμηση ούτε βιβλιοπαρουσίαση. Να πω μόνο πως δυστοπίες υπάρχουν και έχουμε διαβάσει στη λογοτεχνία κατά καιρούς. Και το Φαρενάιτ του Μπράντμπερυ και το 1984 του Όργουελ και το ο Θαυμαστός Καινούργιος Κόσμος του Χάξλευ, άλλα που τώρα δεν θυμάμαι να πω…Αυτό που συμβαίνει όμως εδώ είναι η συνθήκη της δυστοπίας να είναι τραγική πραγματικότητα, ασύλληπτη από τη φαντασία μαρτυρία και όχι υπόθεση εργασίας. Και όλα να συνδέονται αριστοτεχνικά με το εργαστήρι του συγγραφέα, και την πράξη της ποιητικής δημιουργίας, για την οποία τόσα και τόσα λόγια γράφονται. Στο βιβλίο αυτό όμως, ό, τι γράφεται είναι γραμμένο – κυριολεκτικά και χωρίς στόμφο – με αίμα.
Ο Όσιπ Μάντελσταμ, δεν έγραφε τα ποιήματά του. Τα συνέθετε περπατώντας και από μνήμης. . Κάποια φορά θα βρω και θα αντιγράψω το απόσπασμα με το βουητό και τη μουσική εντός του, που άφηνε να ανέβει και να γίνει ποιηση - στίχοι σιγά σιγά μέχρι να πάψει να τον βασανίζει.
Περπατούσε, περπατούσε λοιπόν – δεν είχε ανάγκη από γραφείο, όπως ο Πάστερνακ για παράδειγμα που παραπονιόταν ότι το καθεστώς δεν του παρείχε γραφείο. Ηθελε χώρο για να κινείται, να βηματίζει και να δουλεύει τους στίχους τους. Από τον τρόπο αυτό δουλειάς είχε αναπτύξει και το δικό του ιδιόλεκτο της γραφής. Όπως οι άλλοι μιλούν για τη λευκή σελίδα, την έμπνευση, το μελάνι και το χαρτί ο Μάντελσταμ έλεγε για τα παπούτσια και τις σόλες…
Στο ποίημά του Συζήτηση για το Δάντη, γράφει: Πόσες σόλες έλιωσε ο Δάντε Αλιγκιέρι όταν έγραψε την Θεία κωμωδία και σε ένα άλλο ποίημά του για την Τιφλίδα γράφει ότι του θυμίζει το λιωμένο μεγαλείο που έχουν οι σόλες του ποιητή…

Πόλυ Χατζημανωλάκη
Απρίλιος 2013

Ο Γιάννης Ρίτσος είχε ένα σανιδάκι

Διάβασα προ ολίγοu (αυτά γράφτηκαν στο φέησμπουκ ενα χρόνο πριν) μια συνέντευξη της Έρης Ρίτσου στη lifo για τις αναμνήσεις από τον πατέρα της, με αφορμή την πρόσφατη έκδοση της ποιητικής του συλλογής Υπερώον. Αξίζει να διαβαστεί, για την ειλικρίνεια, την αμεσότητα με την οποία μεταφέρει τις εικόνες της από τις σκηνές της παιδικής ηλικίας με τον Ποιητή, την μαγεία που εξέπεμπε αυτός ο σπουδαίος άνθρωπος, κάποιες σπάνιες στιγμές του βίου του. Στέκομαι όμως σε εκείνο “το σανιδάκι” το αυτοσχέδιο γραφείο που ακουμπούσε στα πόδια του και έγραφε στην εξορία:

“Είχε ένα σανιδάκι, το είχε και μαζί του στην εξορία. και όταν έγραφε το έβαζε στα πόδια του και καθόταν στο καθιστικό. Μόνο στη Σάμο τον θυμάμαι να κάθεται στο γραφείο του.”

Το σανιδάκι της αξιοπρέπειας, της αυτάρκειας, της ποιητικής τελετουργίας που συνεχίζει να χρησιμοποιεί ο ποιητής ακόμα και στο σπίτι του, προτιμώντας το ίσως από ένα τυπικό γραφείο, δική του σανίδα να κυβερνά στον ωκεανό της ποίησης, εξόριστος να βλέπει στον αιώνα του, φέρνει στο νου τα παπούτσια του περιπλανώμενου Όσιπ Μάντελσταμ που έλιωνε σόλες περπατώντας, την τάβλα που έγραφε η Βιρτζίνια Γουλφ, το σκρίνιο – το γραφείο - της Μέλπως Αξιώτη που ξενυχτούσε στο δρόμο έξω από το σπίτι της...

(re - post)
____
Εικόνα: Σχέδιο του ζωγράφου Γιάννη Στεφανίδη, συνεξόριστου του ποιητή, από το Κοντοπούλι της Λήμνου (1949). Όπως είχε γράψει η κόρη του Φωτεινή Στεφανίδη, ένα χρόνο πριν που είχα κάνει αυτήν την ανάρτηση, ο πατέρας της "από την επάνω κουκέτα έχει σχεδιάσει τον Ρίτσο που ζωγραφίζει. Σαν το σανιδάκι και το μπλοκ ζωγραφικής. Μήπως είναι το σανιδάκι; Δεν βλέπω μπλοκ"

Η συνέντευξη εδώ:http://www.lifo.gr/team/selides/46806