Εγκώμιο της μεγάλης μνημονικής τέχνης που τείνει να εξαφανιστεί και περνά στη λήθη μετά την υπερίσχυση του γραπτού λόγου.

Ο πολυμαθής, πολύγλωσσος Αμερικανός κριτικός της λογοτεχνίας ο George Steiner, ο οποίος ήταν επίσης φιλόσοφος, δοκιμιογράφος, συγγραφέας, μεταφραστής και παιδαγωγός έγραψε κάποτε ότι η σύγχρονη εκπαίδευση μοιάζει με θεσμοθετημένη αμνησία. Παρά τις περί του αντιθέτου απόψεις που κυκλοφορούν υπέρ της κριτικής σκέψης κατά της απομνημόνευσης, εκείνος πιστεύει ότι το μυαλό των παιδιών χωρίς την απομνημόνευση, μένει κενό από κάθε βιωμένη αναφορά.(1)

Κατηγορεί την εκπαίδευση   ότι με τις γραπτές αναφορές και τις πηγές, έχει αντικαταστήσει την αποστήθιση – να προσέξουμε το στήθος, την καρδιά που ήταν σύμφωνα με τον Πλάτωνα η έδρα της μνήμης και όπου βρίσκονταν οι Πινακίδες από Κερί – με ένα «μεταβατικό   καλειδοσκόπιο εφήμερων πάντα γνώσεων». Θεωρεί λοιπόν ότι αυτό που δεν το έχουμε στην καρδιά μας, δεν το έχουμε δηλαδή αποστηθίσει, δεν το αγαπάμε αληθινά

Αν πάρουμε στα σοβαρά αυτή τη μεταφορά του Πλάτωνα που επικαλείται ο Steiner, το να αποστηθίζει κάποιος σημαίνει να ενεργοποιεί την καρδιά του και να τη βάζει να συμμετέχει και να ενσωματώνει τη γνώση και την ανθρώπινη σοφία που της προσφέρεται.

Αχ αυτή η καημένη η καρδιά, πόσα μπορεί άραγε να αντέξει…

Καμιά φορά, με όλη αυτή τη μη βιωμένη γνώση που κυκλοφορεί,  σκέπτομαι ότι η ενεργητική αμνησία είναι προτιμότερη, και την καρδιά μας, τη βάση της ουσίας μας, ας   τη διαθέτουμε μόνο για τα πολύ  αγαπημένα μας ποιήματα

(1) George Steiner, Η ΣΙΩΠΗ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ, Μετάφραση Σοφία Διονυσοπούλου, Εκδ. Ολκός

Εικόνα από:

http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/images/2007/05/13/gonsalves_writtenworld_2.jpg

«Πάνω σε ένα όνειρο του Ντύρερ»: πορτρέτο του καλλιτέχνη στο άνθος της ηλικίας του

Ξημερώνοντας την Τετάρτη προς την Πέμπτη μετά την Πεντηκοστή [7 – 8 Ιουνίου 1525], ο Άλμπρεχτ Ντύρερ κατέγραψε ξυπνώντας, ένα όνειρο που μόλις είχε δει. Την περιγραφή του – ιστόρηση - του ονείρου συνόδευσε και με ένα βοηθητικό σχεδίασμα.
Το κείμενο και εκείνο το σχέδιο του Ντύρερ, το «Όραμα» που βρίσκεται στο Μουσείο της Βιέννης, παρατίθενται στο δοκίμιο της Μαργκρερίτ Γιουρσενάρ που έχει τίτλο «Πάνω σε ένα όνειρο του Ντύρερ»[1].

Η αναλυτική περιγραφή των ονείρων – όχι με σκοπό την καλλιτεχνική τους μετάπλαση - αλλά την καθεαυτό καταγραφή της ονειρικής εμπειρίας έχει απασχολήσει και αλλού την συγγραφέα των Απομνημονευμάτων του Αδριανού. Στο βιβλίο της «Τα όνειρα και οι μοίρες» [2] μάλιστα καταπιάνεται συστηματικά με την καταγραφή των τόπων και των προσώπων που εμφανίζονται στα όνειρά της. Μια και θεωρεί την καταγραφή αυτή υψίστης σημασίας για την κατανόηση και την χαρτογράφηση της ανθρώπινης ψυχής προσπαθεί να περισώσει τα όνειρά της από την λογοτεχνική μεταμόρφωση, προσδοκώντας ίσως την έλευση ενός ερευνητή των σκοτεινών περιοχών της ανθρώπινης ψυχής που ως άλλος Βάσκο ντε Γκάμα ή Χριστόφορος Κολόμβος θα επιχειρήσει κάποτε να την χαρτογραφήσει.
Το όνειρο λοιπόν του Ντύρερ, θεωρείται από τα λιγοστά «αυθεντικά» όνειρα που μας έχει κληροδοτήσει το παρελθόν. Εννοείται ότι η Γιουρσενάρ δεν θεωρεί αυθεντικά τα όνειρα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, που μοιάζουν με τους πίνακές του, ούτε και τα «οδυνηρά όνειρα» του Δάντη στη Vita Nuova που τοποθετούνται στο «μεταίχμιο ανάμεσα στο όνειρο και το εν εγρηγόρσει όναρ και την visio intellectualis» που χαρακτήριζε τόσους και τόσους καλλιτέχνες της εποχής εκείνης.

Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε σ’ αυτό την ακραία περίπτωση του φίλου/alter ego του Ρ.Λ. Στήβενσον που εκμεταλλεύεται λογοτεχνικά τα «ανθρωπάκια» και τις παραστάσεις που δίνουν κάθε βράδυ στο θέατρο του μυαλού του, εξιστορώντας τις περιπέτειες χαρακτήρων που εμφανίστηκαν σε τέτοιες σκοτεινές περιοχές όπως ο Ντόκτορ Τζέκυλ και Μίστερ Χάιντ. [3]

Ας επιστρέψουμε όμως περίφημο «Όραμα» του Ντύρερ και ας αντιγράψουμε την καταγραφή του:

"Τη νύχτα της Τετάρτης προς την Πέμπτη μετά την Πεντηκοστή [7-8 Ιουνίου 1525] είδα στον ύπνο μου αυτό που απεικονίζει το παραπάνω σχεδίασμα: ένα πλήθος από σίφουνες να πέφτουν από τον ουρανό. Ο πρώτος έπεσε στη γη σε μιαν απόσταση τεσσάρων λευγών: το τράνταγμα και ο πάταγος ήταν τρομαχτικά, και όλη η περιοχή καταπλημμύρισε. Τρόμαξα τόσο πολύ, ώστε ξύπνησα. Έπειτα, οι άλλοι σίφουνες, που η δριμύτητα και ο αριθμός τους ήταν φοβερός, ενέσκηψαν πάνω στη γη, άλλοι σε μεγαλύτερη απόσταση και άλλοι πιο κοντά. Και έπεφταν από τόσο ψηλά, ώστε φαίνονταν όλοι τους να κατεβαίνουν σιγά – σιγά. Όταν όμως ο πρώτος σίφουνας κόντευε να πέσει στη γη, η πτώση του έγινε πιο γρήγορη και τη συνόδευε τέτοιο μπουμπουνητό και τέτοια λαίλαπα που ξύπνησα τρέμοντας σύγκορμος κι έκανα ώρα να συνέλθω. ΄Ετσι ώστε μόλις σηκώθηκα, ζωγράφισα αυτό που φαίνεται παραπάνω.
Ο Θεός φέρνει όλα τα πράγματα προς το καλύτερο.”

Η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ διαβάζει λοιπόν τις σημειώσεις του Ντύρερ και χαράσσει μια προσωπική ερμηνευτική πορεία προσπαθώντας να πάρει σοβαρά υπόψη της αλλά και να μην ακολουθήσει υποχρεωτικά τις τρέχουσες ερμηνείες της εποχής της.

Χαρτογραφεί λοιπόν την ψυχή του Ντύρερ ή φτιάχνει το πορτρέτο του με τα υλικά των δικών της αναγνώσεων και των δικών της εμμονών; Ποιος Ντύρερ είναι αυτός που ονειρεύτηκε αυτή τη λαίλαπα και τα μπουμπουνητά;

Ο χαράκτης των σκηνών της Αποκάλυψης; Ο αστός της Νυρεμβέργης που προσχώρησε στη Μεταρρύθμιση; Ο ζωγράφος που επιχείρησε να αποδώσει το σχήμα και τη μορφή του ρινόκερω χωρίς να τον έχει δει; Ή μήπως κάποιος άλλος;
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να προσέξουμε λοιπόν δεν είναι ο τρόμος, η λαίλαπα των ήχων και τα τραντάγματα, αυτά που γράφει και αναφέρει ο Ντύρερ στην περιγραφή του αλλά κάτι που δεν αναφέρει καθόλου ενώ ίσως θα ήταν αναμενόμενο και η προσεκτική αναγνώστρια και ακαδημαϊκός υπογραμμίζει την έλειψή του: Το όνειρο την εντυπωσιάζει

«επειδή δεν περιέχει κανένα σύμβολο».

Μήπως σε αυτό μπορεί κανείς να διακρίνει τον αντίκτυπο που είχαν στον Ντύρερ οι αναταραχές που του προκάλεσε η Μεταρρύθμιση και ενδεχομένως η ένταξή του στις τάξεις της προς το τέλος του βίου του;
Μήπως ένας ψυχαναλυτής να υπέθετε ότι ο Ντύρερ κατατρύχεται από την έμμονη ιδέα του νερού; Η ίδια το αποκλείει, θεωρώντας ότι «το νερό κατέχει μικρή θέση στη ζωγραφική ή τη χαρακτική του Ντύρερ, και η όψη του δεν είναι καθόλου μα καθόλου καταστροφική».

Επομένως μη βρίσκοντας σε άλλα έργα του μεγάλου ζωγράφου ζοφερές αναφορές σε κατακλυσμούς ή σε πλημμύρες μένει η καταγραφή ενός κοσμικού δράματος σε όνειρο, όπου ο οραματιστής – καταγραφέας - θεατής περιγράφει με ακρίβεια φυσικού επιστήμονα. Το φαινόμενο λοιπόν κατά Γιουρσενάρ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί είναι μοναδικό, περιγράφει μια συγκλονιστική κατάσταση – τον τρόμο του κοιμώμενου - ο οποίος όμως περιγράφει αποστάσεις, διαστάσεις και ήχους ως να διέκοπτε τον ύπνο του για να μην παραλείψει το παραμικρό και μετά να βυθιζόταν στο ανελέητο όραμα.

Εκεί που επιμένει ιδιαιτέρως η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ είναι στην ορθολογική – μεταρρυθμιστική τρόπον τινά όψη του ονείρου:

«Το επαναλαμβάνω δεν υπάρχει θρησκευτικό σύμβολο προστεθειμένο στο περιθώριο, ούτε εκδικητές άγγελοι που να δηλώνουν την οργή του Θεού, ούτε αλχημιστικό σύμβολο «των δυνάμεων που φέρονται προς τα κάτω» - ανώφελο μπροστά στη τρομερή καταφορά των καταρρακτών»

Το κλειδί λοιπόν της ερμηνείας είναι στο ότι ο Ντύρερ ήταν χριστιανός, «κληρονόμος της και ανυπέρβλητος ερμηνευτής της Μεσαιωνικής ευλάβειας» αλλά και «αστός της Νυρεμβέργης που προσεχώρησε στη Μεταρρύθμιση».

Και η καταληκτική φράση «Ο Θεός φέρνει τα πράγματα προς το καλύτερο» επιβεβαιώνει είτε μια ειλικρινή και ευλαβή αισιοδοξία που ως ένα μηχανικό «σταυροκόπημα που του επιτρέπει να βγει αλώβητος από το όνειρο» ή ένα Ντύρερ που διαθέτει μια

"περιεσκεμμένη δήλωση υποταγής στην τάξη των πραγμάτων",

που είναι χαρακτηριστικό ενός αυθεντικά θρησκευτικού μεγάλου πνεύματος, όπως ο Μάρκος Αυρήλιος ή ο Λάο Τσε.
Δεν χωρεί αμφιβολία ότι η Γιουρσενάρ βλέπει τον δεύτερο Ντύρερ, ως ένα επίγονο του προσφιλούς της Αδριανού όπου χωρίς αντίφαση στα βάθη της ψυχής του αποδέχεται με εμπιστοσύνη και συγκατατίθεται στην τάξη των πραγμάτων.

Ο Ντύρερ αυτός πιστεύω αν ήταν δυνατόν, εκτός από την καταγραφή του οράματος θα συνέγραφε και αυτός τα Απομνημονεύματά του ως άλλος Αδριανός. Ίσως αυτό δεν έγινε γιατί ο Ντύρερ της έχει ενσωματώσει, πριν γίνει ο αστός της Νυρεμβέργης, στοιχεία από τον Ζήνωνα τον Αλχημιστή της Αβύσσου, δηλαδή του Νιγκρέντο του Μαύρου Έργου της Αλχημείας.

Πώς να ξεφύγεις από τις δεσμεύσεις ενός έργου που βρίθει αλχημιστικών συμβολισμών όπως η περίφημη Μελαγχολία; Μπορεί κανεις να αγνοήσει τα πυθαγόρεια τετράγωνα, τα πλατωνικά στερεά, την κλεψύδρα του Κρόνου, το ουράνιο τόξο που προαναγγέλλει το επόμενο στάδιο της αλχημιστικής μεταμόρφωσης και να εφησυχάσει κοιτώντας το όραμα «χωρίς κανένα σύμβολο»;

Αυτό που θα αποτολμούσα να παρατηρήσω, με την ασφάλεια της απόστασης και το ακαταλόγιστο της ερασιτεχνικής ματιάς είναι μια διαφορετική χρήση των συμβόλων και των εικόνων από τον Ντύρερ. Η υπερχρήση τους στη Μελαγχολία και στα χαρακτικά της Αποκάλυψης φανερώνουν το αυτονόητο, ότι δηλαδή ο 16ος αιώνας είναι ένας αιώνας συμβόλων και διαμεσολαβημένων θεωρήσεων της πραγματικότητας μέσα από τα κείμενα και τις εικόνες των γραφών και των φωτεινών και σκοτεινών – πάντα γοητευτικών όμως - παραδόσεων του Μεσαίωνα.

Ας μην ξεχνάμε ότι το νερό που βλέπει ο Ντύρερ, ο ευλαβής χριστιανός, δεν είναι το νερό από κάποιο ποταμάκι που ενδεχομένως υπάρχει σε άλλα έργα του. Πρόκειται για νερό «που πέφτει από τον ουρανό». Σύμφωνα λοιπόν με την κοσμολογία της Βίβλου, που σαν μεταρρυθμιστής μελετά πρόκειται για άλλου είδους νερό.

Ας θυμηθούμε τις πρώτες αράδες της Γενέσεως:

«και διεχώρισεν ο θεός ανά μέσον του ύδατος, ο ήν υποκάτω του στερεώματος και ανά μέσον του ύδατος του επάνω του στερεώματος. Και εκάλεσεν ο Θεός το στερέωμα ουρανόν» Γεν 1, 7-8.

Το νερό λοιπόν που βρίσκεται π ά ν ω α π ό το σ τ ε ρ έ ω μ α ανακαλεί το α ρ χ έ γ ο ν ο χ ά ο ς , λόγω της διαφορετικής του φύσεως από αυτό των ποταμών και των θαλασσών.
Πρόκειται λοιπόν για ένα κοσμικό δράμα, για ένα σοβαρό κίνδυνο που θα καταλύσει την συναγωγή των υδάτων επαναφέροντας το αρχέγονο χάος; Όλα είναι πιθανά όταν ανοίγει το στερέωμα. Πόσο διαφορετική φαίνεται η σκηνή της βάπτισης του Χριστού στα αγιασμένα έκτοτε ύδατα του ποταμού όταν ανοίγει και πάλι το στερέωμα αλλά για να εμφανιστεί τότε το Πνεύμα εν είδει περιστεράς…
Ή μήπως δεν πρόκειται για διαφορετική στιγμή; Η μέρα του ονείρου – ο Ντύρερ δηλώνει τυπικά και με ακρίβεια την ημερομηνία αλλά κανείς δεν την προσέχει – την νύχτα δηλαδή « της Τετάρτης προς την Πέμπτη μετά την Πεντηκοστή» είναι η μέρα που ανακαλεί πάλι την Επιφάνεια του Αγίου Πνεύματος, όχι με τη μορφή περιστεριού αλλά πύρινων γλωσσών που κάθισαν πάνω στις κεφαλές των Αποστόλων και τους έδωσαν τη δυνατότητα μέσω της φώτισης να μιλούν γλώσσες.


Νομίζω λοιπόν ότι ο Ντύρερ εκφράζει το προσωπικό του άγχος της φώτισης. Η εξ αποκαλύψεως φώτιση - εκείνης της ημέρας που είδε το όνειρο δηλαδή μετά την Πεντηκοστή – με το αναπόφευκτο άνοιγμα του στερεώματος μπορεί να ανοίξει τους ασκούς του Αιόλου και να απελευθερώσει το αρχέγονο ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος. Οι ομιλούσες φλόγες λοιπόν έχουν τη μορφή ηχηρών σιφώνων ύδατος.


[1] Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, Η σμίλη του Χρόνου, μετάφραση Νίκου Δομαζάκη και Ιωάννας Χατζηνικολή, εκδ. Χατζηνικολή (1993)

[2] Ενυπνιογράφοι και καταγραφείς ονείρων της Μ. Θεοδοσοπούλου στο:
http://maritheodo.blogspot.com/2008/05/blog-post_30.html

[3] Robert Louis Stevenson, Περί της ηθικής του συγγραφικού επαγγέλματος, Μετάφραση Κατερίνα Ηλιοπούλου – Νάσια Ντινοπούλου, Εκδ. Printa (2005)

[4] Σάββα Αγουρίδη, «Ποταμός εκπορεύεται εξ Εδέμ…», Η Καθημερινή 7 ημέρες, Κυριακή 20 Ιουλίου, 2. Τα μυθολογικά του νερού στο: http://wwk.kathimerini.gr/kath/7days/2003/07/20072003.pdf

Πηγές εικόνων
http://www.blessedsacramentcc.org/Ministries/info/MusicalOfferings/pentecost.jpg
http://godspace.files.wordpress.com/2008/04/mildorfer_pentecost340x600.jpg
http://members.chello.nl/~l.de.bondt/JohnBaptist.jpg
http://www.logoi.com/pastimages/img/jesus_1.jpg
http://br.geocities.com/reinaldochaves/imagens/melancolia.jpg
http://briancarnold.files.wordpress.com/2009/02/albrecht_durer_apocalypse_of_st_john_the_dragon_with_the_seven_heads.jpg http://www.wga.hu/art/d/durer/2/16/2/12dream.jpg
http://www.masterworksfineart.com/inventory/durer/prev_durer2275.jpg (Pentecost, the small Passion)
https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhdh_dp8l6rzPgAQxczj-AVIvxeiEuNdYpmhhSa_X7ptbQBZUAStLqhsOpeG2pFKvbqVwboxofNf6UWbSkmDBL8xEjTEz0gcUCMeQwJ9-18ccrjsxbWZss_uo155ZoO_Bv0ZKYwFecxwr4/s400/durer-rhinoceros.jpg
http://www.masterworksfineart.com/images/artists_bio/durer.jpg
http://en.structurae.de/files/photos/r0002001/hadrien01.jpg
http://www.ifp.cz/IMG/851_l_oeuvre_au_noir.jpg
http://www.notablebiographies.com/images/uewb_09_img0659.jpg
https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEi1BOZ_nToIQf7DF-LQo4vIof_L5d0oLXRJTEHGFGSmqSCWxOVRZdZpBre-2jXf0MRCxvQbsNXHM1D-hgIVzQARs0IYzJl8_J86jWpChwq6mF_ZCdMJQd8Morh_wotQHAQmjDRLB8L-3JfK/s320/6a00d83451c23269e200e5531319938833-800wi.jpg
http://terresdefemmes.blogs.com/photos/portraits_dauteures/marguerite_yourcenar.JPG

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝΤΑ ΓΕΝΝΑΜΕΝΟ ΠΑΡΟΝ*: Και ευρέθηκα οπίσω από έναν καθρέφτη...

Όταν η Αλίκη πέρασε μέσα από τον καθρέφτη, δεν ξεπέρασε μόνο το όριο ανάμεσα στον καθημερινό/πραγματικό κόσμο και τον κόσμο της φαντασίας. Υπήρξε η πρώτη που περιπλανήθηκε στο χώρο και στο χρόνο, στην ιστορία, τη γεωγραφία και τη ανθρωπολογία ακόμα, ενός παραμυθένιου σύμπαντος εγκλείστων αλλά θαυμαστών όντων και συμβάντων, πίσω από τον καθρέφτη.


Για πρώτη φορά δηλαδή στην ιστορία των αφηγήσεων, ο θαυμαστός κόσμος των ειδώλων και των αντανακλάσεων διαρρηγνύει τα όρια ανάμεσά στο πραγματικό και την αναπαράσταση. Αυτό έγινε αργότερα πλειστάκις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Τομ Μπάξτερ (Τζεφ Ντάνιελς) στην ταινια του Γουντυ Αλλεν το Πορφυρο Ροδο του Καίρου, που πέρασε από τον «έγχρωμο» έστω κόσμο των σκιών της οθόνης στην πραγματικότητα, γοητεύοντας και απογοητεύοντας την Σεσίλια (Μία Φάρροου).


Η ταινία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, ακριβώς επειδή η σύγχυση ανάμεσα στους δύο κόσμους – που έχει ήδη ξανασυμβεί για να θυμηθούμε μόνο το θεατρικό του Πιραντέλο «έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα» που λέγεται ότι την ενέπνευσε στο Γούντυ Άλλεν - επειδή το όριο που παραβιάζεται ανάμεσα στους δύο κόσμους είναι μια επίπεδη επιφάνεια – μια οθόνη σε αυτή την περίπτωση/ένας καθρέφτης στην περίπτωση της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων.

Η ακαταμάχητη γοητεία του «άυλου» κόσμου των ειδώλων του καθρέφτη οδηγεί εν τούτοις, πάντοτε, στο ανέφικτο της ουσιαστικής ανταλλαγής με το είδωλο, για να θυμηθούμε και το πρώτο της θύμα – το Νάρκισσο που πνίγηκε κοιτώντας την αντανάκλασή του. Ας ρίξουμε όμως το βλέμμα μας σε μια άλλη όψη αυτού του κόσμου, στις παραμορφώσεις δηλαδή και τις ανατροπές που μπορεί να προκαλέσει στην ροή του χρόνου.




Ο καθρέφτης και ο χρόνος, λοιπόν…

Εκ πρώτης όψεως η γυναικεία φιλαρέσκεια και ο φόβος του χρόνου:

Η Λαΐδα της Παλατινής Ανθολογίας αφιέρωνε τον καθρέφτη της στην Αφροδίτη γιατί δεν άντεχε να βλέπει τις αλλαγές που είχε προκαλέσει στο όμορφο πρόσωπό της ο χρόνος

«Ο σύντροφος της νιότης μου, δικός σου ας είναι τώρα,
Τι μόνο εσύ αφρογέννητη, το χρόνο δεν τρομάζεις». [1]

Η Βασίλισσα μητριά της Χιονάτης συνομιλούσε με το δαίμονα – το στοιχειό του καθρέφτη που της αποκάλυπτε – αμείλικτα – ποια ήταν η ομορφότερη στον κόσμο.
Ο καθρέφτης και η προνομιακή από ότι φαίνεται σχέση του με το πέρασμα του χρόνου, συγκεντρώνουν στη γυαλιστερή του επιφάνεια της προσδοκίες των ανθρώπων κατά καιρούς να αντλήσουν και άλλες αλήθειες, να μπορέσουν να δουν όχι μόνο το πέρασμα, και τις ρυτίδες του γήρατος, αλλά και πέρα από το παρόν, εκεί στις ανεξερεύνητες πτυχώσεις του μέλλοντος.

Έτσι, ο Νοστράδαμος συγγράφοντας τις προφητείες του εικονίζεται με τον περίφημο καθρέφτη του. Ακόμα πιο παλιά, ο Λουκιανός στην Αληθή Ιστορία του περιγράφει τον Καθρέφτη του φεγγαριού,

« όπου υπάρχει ένα πηγάδι στο Παλάτι (στη Σελήνη) όπου έχουν στήσει από πάνω έναν τεράστιο καθρέφτη. Αν κατέβει βαθειά στο πηγάδι, ακούει κανείς όσα λέγονται στην γη και βλέπει τις πολιτείες κι όλους τους λαούς σαν να ’ναι ανάμεσά τους …» [2]

Ποτέ δεν έγινε όμως μια - λογοτεχνική έστω - σπουδή στο πώς θα συμβεί η πρόβλεψη του μέλλοντος.

Εκτός από την περίπτωση της Αλίκης.

Η Αλίκη, διαπερνώντας την υλικότητα του κόσμου του καθρέφτη και εισβάλλοντας τυχαία – ίσως με αυθάδεια – σε έναν συμμετρικό σύμπαν, μας προσφέρει δια χειρός Λιούις Κάρολ, μια σπουδή σε έναν άλλο κόσμο θαυμάτων που διέπεται από τη σχέση του με τον εδώ – ομοιότητα διαφορά – συμμετρία – ετερότητα.


"Les miroirs feraient bien de réfléchir avant de renvoyer les images"

είχε πει ο Jean Cocteau, κάνοντας ένα λογοπαίγνιο με το réfléchir αντανακλώ – σκέφτομαι –: «Οι καθρέφτες είναι προτιμότερο να σκέφτονται (αντανακλούν) λίγο πριν ξαναστείλουν πίσω τις εικόνες», λέει, σχολιάζοντας το βάρος της γνώσης του καθρέφτη, το βάρος των συνεπειών του χρόνου για τη φιλάρεσκη γυναίκα ή για τον τολμηρό οιωνοσκόπο.




Ας γυρίσουμε όμως στο Πίσω από τον καθρέφτη και τι είδε η Αλίκη εκεί. Μα τι είδε εκεί; Έναν κόσμο που καθορίζεται από μια υλικότητα – συμμετρική. Τόσο συμμετρική που Αλίκη ήδη προβληματίζεται για τη δυνατότητα ανταλλαγών με το δικό μας κόσμο. Τόσο συμμετρική που ίσως είναι αλλόκοτη και επικίνδυνη. Γι’ αυτό το λόγο, συζητώντας με τη γάτα της την Κίττυ για το πώς θα είναι ο κόσμος πίσω από τον καθρέφτη αναρωτιέται:

«Αναρωτιέμαι αν αυτοί εκεί θα σου έδιναν γάλα. Ίσως να μην πίνεται το γάλα του Καθρέφτη…»

Η μικρή διαφορά της καθρεφτικής συμμετρίας, αυτή που κάνει τα δυο μας χέρια να μην ταυτίζονται, και επεμβαίνει στις χημικές ιδιότητες των στερεοϊσομερών, καθιστά τον κόσμο του καθρέφτη, αν όχι επικίνδυνο τουλάχιστον «άλλο». Καθώς ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του στο ταξίδι αναρωτιόνταν φτάνοντας σε κάποιον νέο τόπο – «ποια χώρα βρωτών είναι αυτή» και σκεφτόταν πρώτα από όλα «τι τρώνε; », έχοντας από πριν τις οδηγίες για το τι δεν πρέπει να πειράξουν, τα βόδια του Ήλιου ή τους Λωτούς στη χώρα των Λωτοφάγων, έτσι και η Αλίκη προστατεύει το γατάκι της από τις καταστρεπτικές συνέπειες της επαφής με τον κατοπτρικό κόσμο.




Αλλιώτικα πλάσματα, αλλιώτικα άνθη, αλλιώτικα έντομα, αλλιώτικα ανθρωπόμορφα όντα – ο επίπεδος κόσμος των τραπουλόχαρτων με τους βασιλείς και τους βαλέδες – αντικαθίσταται από τον τρισδιάστατο κόσμο του σκακιού.
Βασιλείς και Βασίλισσες, πύργοι, ιππότες και πιόνια ζουν τα δικά τους παράδοξα και μας καταπλήσσουν, με αυτά που μας αποκαλύπτουν, μεταξύ των οποίων κυρίαρχη θέση έχει η «ανωμαλία» στη ροή του χρόνου:

Θυμηθείτε την κούρσα της Αλίκης με την κόκκινη Βασίλισσα, όπου τρέχουν, τρέχουν, φαίνεται «σαν να πετάνε στον αέρα» και εν τούτοις βρίσκονται στο ίδιο σημείο.

«Μα στη δική μας χώρα» είπε η Αλίκη λαχανιάζοντας ακόμα, «βρίσκεσαι κάπου
αλλού αν τρέχεις τόσο γρήγορα για πολλή ώρα – όπως εμείς κάναμε.»

Η ταχύτητα λοιπόν που όσο μεγάλη και να είναι δεν επηρεάζει την απόσταση είναι ένα πρώτο σημάδι του ότι ο χρόνος εκεί κυλάει αλλιώς!!!

Και που είστε ακόμα.

Όταν η Αλίκη συναντά την Άσπρη Βασίλισσα και προσπαθεί τρυφερά να της μαζέψει τα μαλλιά της με μια φουρκέτα, εκείνη, ούτε λίγο ούτε πολύ της αποκαλύπτει ότι ζει ανάποδα στο χρόνο!

«Αυτό συμβαίνει όταν ζεις προς τα πίσω• αισθάνεσαι πάντα ζαλισμένος στην αρχή…» είπε καλοσυνάτα η Βασίλισσα.
«Όταν ζεις προς τα πίσω!» Επανέλαβε ξαφνιασμένη η Αλίκη. «Δεν άκουσα ποτέ κάτι τέτοιο!»
«…έχεις όμως ένα μεγάλο πλεονέκτημα έτσι: η μνήμη σου δουλεύει και προς τις δυο διευθύνσεις».
«Είμαι σίγουρη πως η δική μου η μνήμη δουλεύει προς μια κατεύθυνση», παρατήρησε η Αλίκη. «Εγώ δεν μπορώ να θυμηθώ πράγματα πριν συμβούν».

Η ενθύμηση του μέλλοντος ως καθρεφτισμός της μνήμης, λοιπόν…

Παρακάτω, γελάμε με τα ευτράπελα των χρονικών ανατροπών, όπως η περίπτωση του Αγγελιοφόρου του Βασιλιά που είναι στη φυλακή τιμωρημένος πριν τη δίκη του, που θα αρχίσει την ερχόμενη Τετάρτη, και πριν ακόμα και από το αδίκημα, που θα το διαπράξει αργότερα.

Όλα αυτά η Βασίλισσα τα αφηγείται τυλίγοντας μια γάζα στο δάχτυλό της, και στερεώνοντάς την με ένα λαστιχάκι για να περιποιηθεί ένα τραύμα για το οποίο αρχίζει σε λίγο να φωνάζει.

«Οχ., οχ, οχ», φώναξε η Βασίλισσα τινάζοντας το χέρι της σαν να’ θελε να το
ξεκολλήσει.
«Το δάχτυλό μου τρέχει αίμα! Οχ, οχ, οχ, οχ!»
Οι στριγγλιές της έμοιαζαν με σφύριγμα ατμομηχανής, που η Αλίκη αναγκάστηκε να κλείσει τα αυτιά της με τα χέρια της.
«Τι συμβαίνει;» ρώτησε μόλις βρήκε την ευκαιρία να ακουστεί. «Τρυπήσατε το δάχτυλό σας;»
«Όχι ακόμα», είπε η Βασίλισσα, «αλλά θα το τρυπήσω σύντομα! Οχ, οχ, οχ!»

Και όλα αυτά συνέβησαν επειδή η Αλίκη πέρασε μέσα από τον καθρέφτη.

Από την ελληνική λογοτεχνία μας τώρα, θα ήθελα αντιγράψω μια σελίδα όπου ο καθρέφτης, αρχικά στην υπηρεσία των γυναικών για να τις κολακεύει και αργότερα για να τους λέει την αλήθεια με την αποκάλυψη των ρυτίδων του χρόνου, γίνεται κάποτε, σπουδάζοντας τον καθρεφτικό κόσμο του η οθόνη των προβλέψεων.


Πρόκειται για μια από τις σελίδες του καθρέφτη, από το ημιτελές έργο του Διονυσίου Σολωμού «Η γυναίκα της Ζάκυθος». Η γυναίκα της Ζάκυθος που εχθρεύεται την ελληνική επανάσταση, σαν τη μητριά της Χιονάτης

«όταν ήτουν μοναχή, επήγαινε στον καθρέφτη και κοιτώντας εγέλουνε και έκλαιε . Και εθάρρειε πως είναι η ωραιότερη απ’ όσες είναι στα Εφτάνησα»

Το έργο είναι αφηγημένο από τον Ιερομόναχο Διονύσιο, ο οποίος για αυτή την κατάσταση από το πρώτο κιόλας κεφάλαιο «Πικραίνεται». Το έργο βρίθει από συγκλονιστικές προφητείες και οράματα σχετικά με το Μεσολόγγι.
Αυτό που θα αντιγράψουμε όμως εδώ είναι το όραμα του μοναχού Διονυσίου, στο κεφάλαιο 6 με τίτλο: «ΤΟ ΜΕΛΛΟΝΤΑ ΓΕΝΝΑΜΕΝΟ ΠΑΡΟΝ. Η ΚΑΚΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ».

Μα πώς γίνεται να συμβεί η αναστροφή αυτή, του να γίνει το μέλλον παρόν και να μπορούμε να το δούμε, παρά μόνον μέσα στον καθρέφτη;

Όπως ξεκινά λοιπόν ο αφηγητής, ο μοναχός Διονύσιος, για τον Άγιο Λύπιο, γίνεται μάρτυρας ενός θαύματος:

« 5. Και ευρέθηκα οπίσω από έναν καθρέφτη, ανάμεσα σ' αυτόνε και στον τοίχο. Και ο καθρέφτης είχε τον ψήλο του δώματος.



6. Και μιά φωνή δυνατή και ογλήγορη μου εβάρεσε την ακουή λέγοντας:
7. Ώ Διονύσιε Ιερομόναχε, το μέλλοντα θε να γίνει τώρα για σε παρόν. Ακαρτέρει και βλέπεις εκδίκησην Θεού.

8. Και μιά άλλη φωνή μου είπε τα ίδια λόγια τραυλίζοντας.
9. Και αυτή η δεύτερη φωνή ήτανε ενού γέρου που απέθανε και είχα γνωρίσει. Και εθαύμαξα γιατί ήταν η πρώτη φορά που άκουσα την ψυχή του ανθρώπου να τραυλίζει. Και άκουσα ένα τρίτο μουρμουρητό που εφαινότουνα μία φυσηματιά μες στον καλαμιώνα, όμως δεν άκουσα λόγια.
10 Και εκοίταξα ανάερα για να ξανοίξω πούθεν εβγαίνανε αυτές οι
φωνές, και δεν είδα παρά τους δύο χοντρούς και μακρίους πέρονους που
εβγαίνανε από τον τοίχο, στους οποίους ακουμπούσε ο καθρέφτης δεμένος από τη
μέση.
11. Και αναστενάζοντας βαθιά, καθώς κάνει ο ανθρωπος οπού βρίσκεται
γερασμένος, αγρίκησα μυρωδία από λείψανο.
12. Και εβγήκα από κεί και εκοίταξα τριγύρω και είδα.
13. Είδα αντίκρυ από τον καθρέφτη στην άκρη της κάμερας ένα κρεβάτι, και κοντά στο κρεβάτι ένα φως. Και εφαινότουνα πως δεν ήτουνα μες στο κρεβάτι τίποτες, και απάνου ήτανε πολλή μύγα κουλουμωτή.
14. Και απάνου στο προσκέφαλο είδα σα μιά κεφαλή ακίνητη και <λιανή> σαν
εκείνες που κάνουνε στα χέρια και στα στήθια οι πελαγίσιοι με το βελόνι.
15. Και είπα μέσα μου: Ο Κύριος μου έστειλε ετούτη τη θέα για σύμβολο σκοτεινό της θέλησής του.
16 Για τούτο εγώ, παρακαλώντας θερμά τον Κύριον να καταδεχτεί να με βοηθήσει για να καταλάβω αυτό το σύμβολο, εσίμωσα το κρεβάτι.
17. Και κάτι αναδεύτηκε μες στα σεντόνια τα λερωμένα και ξεντερολοϊσμένα και αιματωμένα.
18. Και κοιτάζοντας καλύτερα στην εικόνα του προσκέφαλου εταραχθήκανε τα
σωθικά μου, γιατί από ένα κίνημα που έκαμε με το στόμα εγνώρισα τη γυναίκα της Ζάκυθος που εκοιμότουνα σκεπασμένη από το σεντόνι ως το λαιμό, όλη φθαρμένη από το τηχτικό.»

Πίσω από τον Καθρέφτη λοιπόν, και τι είδε ο Ιερομόναχος Διονύσιος εκεί…

* Κεφ. 6 Η γυναίκα της Ζάκυθος, Διονύσιος Σολωμός





[1] Παλατινή Ανθολογία, VI, 18, [μετάφραση Βασ. Ι. Λαζανάς, εκδόσεις Παπαδήμα, 1992], παρατίθεται Στο Μάτι του Καθρέφτη, Φρανσουάζ Φροντιζί – Ντυκρού, Ζαν Πιερ Βερνάν, Μετάφραση Βάσω Μέντζου, Επιμέλεια: Παντελής Μπουκάλας, Εκδόσεις Ολκός Αθήνα 2001
[2] Αληθής ιστορια. Λουκιανός. 1, 26 [μτφρ. Δημήτρης Καλοκύρης, ύψιλον/βιβλία. 1983], παρατίθεται στο ίδιο.
[3] Η γυναίκα της Ζάκυθος, Διονύσιος Σολωμός, Επιμέλεια – επίμετρο, Δημήτρης Δημηρούλης, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2008





Πηγές εικόνων:
http://www.procolharum.com/003/looking-glass.jpg
http://wordandimage.files.wordpress.com/2007/08/sue_-blackwell_alice_through-the-looking-glass.jpg
http://www.busterk.com/sitebuildercontent/sitebuilderpictures/purplerose.jpg
http://media-2.web.britannica.com/eb-media/00/76200-004-C102EE2D.jpg
http://ebooks.adelaide.edu.au/c/carroll/lewis/looking/images/thru_the_glass.jpg
http://www.astro.ubc.ca/lmt/lzt/images/spincast05.jpg
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Snow_White_Mirror_3.png http://www.geocities.com/etabac60/nostradamus.jpg
http://4.bp.blogspot.com/_VsVI5vymOQA/SBT2mgs_0II/AAAAAAAAAeE/YSGQsGni000/s400/agios+lypios.jpg http://www.marketoracle.co.uk/images/janice_cat.jpg
http://www.64dakinioracle.com/images/Dakini_mirror.jpg http://www.sharebook.co.kr/disney/a/백설공주.files/image004.jpg
http://www.intentblog.com/archives/metamorphosis.jpg
http://www.planetperplex.com/img/dali_mae_west.jpg
http://fineartamerica.com/images-medium/17th-18th-century-old-master-painting-on-canvas-old-master.jpg
https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiL3-s1VGRbySTIYzQ6vnff2UsjVOV9XXsQ16FjV3cwhbW2ymC3_WYnqeR9W-mUqiVCWnxlLlJaFOsUHTLarnc1deK7lA__PE4PGiptMSfg2WcMmRwbm2UZQscmQzgWdwKB1iCDkbj7sh4/s400/whos_fairest_hi.jpg
http://images.inmagine.com/img/rubberball/rb112/rb112067.jpg
.
.


ΥΓ. Συνεισφορά του Ναυτίλου
(Πριν προλάβω να απαντήσω ακόμα στα εξαιρετικά σχόλια των φίλων, αναρτώ αυτό το θαυμάσιο κείμενο του Αργύρη Χιόνη για τους Δαίμονες του Καθρέφτη από τα Όντα και μη Όντα, που είχε την καλοσύνη να μας μεταφέρει ο Ναυτίλος και τον ευχαριστώ)

Κάποτε, πολύ παλιά,την εποχή του θρυλικού Κίτρινου Αυτοκράτορα... ο κόσμος των καθρεφτών και ο κόσμος των ανθρώπων δεν ήταν όπως σήμερα, χωρισμένοι ο ένας απ' τον άλλον. Ήτανε πολύ διαφορετικοί, ούτε τα όντα ούτα τα χρώματα ούτε τα σχήματα συνέπιπταν. Τα δύο βασίλεια,, κείνο των καθρεφτών και το ανθρώπινο, ζούσαν ειρηνικά και μπαινοβγαίναν στους καθρέφτες.
Μια νύχτα ωστόσο, τα όντα του καθρέφτη κατέλαβαν τη γη. Η δύναμή τους ήτανε μεγάλη αλλά, μετά από αιματηρούς αγώνες επικρατήσαν τελικά οι μαγικές δυνάμεις του Κίτρινου Αυτοκράτορα. Ο μέγας αυτός μάγος απώθησε τους κατακτητές, τους φυλάκισε μες στους καθρέφτες και τους επέβαλε να επαναλαμβάνουν, σαν μέσα σ' ένα είδος ονείρου, όλες τις πράξεις των ανθρώπων. Τους στέρησε τη δύναμη και τη μορφή τους και τους κατάντησε απλές δουλικές αντανακλάσεις...

….
Συνέχεια ...

Θα έρθει μια μέρα όμως, που αυτά τα όντα θα αποτινάξουν τον μαγικό αυτό λήθαργο. Κείνη τη μέρα, θα διακρίνουμε, στο βάθος του καθρέφτη, μια λεπτή γραμμή με χρώμα που σε κανένα άλλο χρώμα δεν θα μοιάζει. Ύστερα, θ' αρχίσουν να ξυπνούν οι μορφές που, σιγά σιγά, θα διαφέρουν από μας κι όλο λιγότερο θα μας μιμούνται. Τελικά, θα συντρίψουν τα σύνορα του γυαλιού και, αυτή τη φορά, θα είναι ανίκητες.

Αρχαίος κινέζικος θρύλος(;)

από το εξαιρετικό βιβλιαράκι του Αργύρη Χιόνη: Όντα και μη όντα
(Το πεζό τιτλοφορείται "Οι δαίμονες του καθρέφτη" και συνεχίζεται και μ' άλλα εξαίρετα περί καθεφτών)

.
.
ΥΓ'' Συνεισφορά της Just me
.
κάτω από την επιφάνεια του νερού όπου γέρνω
σαν σε καθρέφτη και κοιτάζομαι
ώρες πολλές πως να περάσω μέσα
να περάσω απότην άλλην όψη των πραγμάτων...
.
.

...Ω μουσική ω Κυριακή συννεφιασμένη
στον μέσα κόσμο του καθρέφτη εκεί που βηματίζω
ψάχνοντας την αληθινή μου μέρα·
που κρατώ και ανοίγω σαν ομπρέλα παλαιή τη θάλασσα
πάνω από το κεφάλι μου
λάμπει ο βυθός με τα χρωματιστά του βότσαλα σαν άστρα.
.

Οδυσσέας Ελύτης, Μαρία Νεφέλη, Through the Mirror

Αρλέτα: Από την άλλη μεριά του καθρέφτη

Ο ραββίνος του Κάστρου και η μαγική δύναμη της αφήγησης

Όταν ο ραββίνος Μπααλ Σεμ, που ήταν γνωστός ως ο Κύριος του Ονόματος, μια και λέγεται ότι αυτός είχε ανακαλύψει μετά από βαθύ διαλογισμό την ορθή προφορά του τετραγράμματου, επρόκειτο να επιτελέσει ένα δύσκολο έργο, ένα απόκρυφο έργο για να βοηθήσει τα δημιουργήματα, πήγαινε σε ένα μέρος στο δάσος, άναβε μια φωτιά και μέσα σε βαθύ διαλογισμό απάγγελλε τις προσευχές και όλα συνέβαιναν όπως τα είχε σχεδιάσει.

Μια γενιά αργότερα, ο Ματζίντ του Μέζεριτς, ο μαθητής του που ήταν γνωστός ως ο Κήρυκας ή η Φωνή, έπρεπε να κάνει το ίδιο, πήγαινε στο ίδιο μέρος στο δάσος και έλεγε:

« Η φωτιά δεν μπορεί να ανάψει πια, αλλά οι προσευχές μπορούν να πουν», και όλα γίνονταν σύμφωνα με τη θέλησή του.
Μια γενιά αργότερα πάλι, ο μαθητής του ο Ραββίνος Μοσέ Λείμπ του Σάσσοβ, αυτός που πέρασε τη ζωή του εξαγοράζοντας τους Εβραίους από την αιχμαλωσία και που σε μας ήταν γνωστός σαν ο Λυτρωτής, έπρεπε να κάνει την ίδια δουλειά. Πήγαινε λοιπόν στο δάσος και έλεγε:
«Δεν μπορούμε να ανάψουμε τη φωτιά και δεν ξέρουμε τα μυστικά λόγια του διαλογισμού που θα εμψυχώσουν τις προσευχές μας Αλλά ξέρουμε ένα μέρος στο δάσος, όπου όλα αυτά ανήκουν και αυτό φτάνει.»

Και αυτό έφτανε.

Αλλά μια γενιά αργότερα, όταν o ραββίνος Ισραέλ του Ρισίν, για τον οποίο αναφέρονται σαν τον ραββίνο του κάστρου ή του χρυσού θρόνου έπρεπε να επιτελέσει ένα παρόμοιο έργο, καθόταν στο χρυσό θρόνο στο κάστρο του και έλεγε:

«δεν μπορούμε να ανάψουμε τη φωτιά, δεν μπορούμε να πούμε τις προσευχές και δεν ξέρουμε αυτή την τοποθεσία στο δάσος πια, αλλά μπορούμε να πούμε μια ιστορία για αυτό.»

Και μετά, έλεγε αυτός που μου είπε αυτή την ιστορία,

«η αφήγησή του είχε το ίδιο αποτέλεσμα με τις πράξεις των άλλων τριών»


Μια ιστορία της εβραϊκής χασιδικής παράδοσης.



Πηγές:

Scholem, G. (1980). Die jüdische Mystik in ihren Haupströmungen. Frankfurt: Suhrkamp (αναφέρεται στο Walach, H, Magic and Signs: A Nonlocal Interpretation of Homeopathy, Journal of Scientific Exploration, Vol. 13, No 2, pp 291-315, 1999)
Stefan Sperl, Scripture and modernity, Editorial preface, Bulletin of SOAS, 71, 2 (2008), 179–187
http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Maggid-of-Mezritch
http://en.wikipedia.org/wiki/Baal_Shem_Tov
http://www.ou.org/about/judaism/rabbis/leib.htm

Εικόνα: Το δέντρο της ζωής
http://www.nina-leiter.de/blogger/TreeOfLife0407/TreeOfLifePendant.jpg

Ο περιπλανώμενος Ιουδαίος
http://www.tlaxcala.es/pp.asp?lg=en&reference=5794


Εβραϊκή ταφική πλάκα

http://www.typeoff.de/wp-images/dan_design/risd-dp-01/risd-dp-cover.jpg

Το α-σήμαντο όνομα του παίχτη στο ηλεκτρονικό παιχνίδι

Όσοι ασχολούνται με τους υπολογιστές γνωρίζουν ότι η «μνήμη» τους με την επανάσταση στις μορφές αποθήκευσης, τους σκληρούς δίσκους, τα DVD, τις κάρτες μνήμης, παίρνει τη μορφή μιας υλικής, τεχνητής και αυτοματοποιημένης λειτουργίας.

Ο πανάρχαιος φόβος της εξασθένησης της μνήμης που θα επέφερε η επινόηση της γραφής και που αναφέρει ο Πλάτωνας στον Φαίδρο ίσως τώρα πια είναι μια απτή πραγματικότητα. Ίσως πάλι να πρέπει να αναπροσαρμόσουμε την εικόνα μας για τον κόσμο μαθαίνοντας να ζούμε όχι πια με τις τυπωμένες σελίδες του χαρτιού αλλά με εξωτερικευμένες τις νοητικές μας ικανότητες. Το φλασάκι μας και η σύνδεση wifi είναι πια τόσο απαραίτητα όσο τα γυαλιά μας. Ότι και να κάνουμε όμως δεν θα μειώσει το χάσμα ανάμεσα στον τεχνολογικό χρόνο και τον εγκεφαλικό χρόνο σκέψης που εγκαταστάθηκε ήδη στην αυγή του πολιτισμού εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Τα είπα όλα αυτά για να τα αντιδιαστείλω σε ένα άλλο είδος μνήμης. Αυτό που αναπτύσσεται με έναν ιδιόμορφο τρόπο στα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο της Ιωάννας Χρήστου που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Ταξιδευτής για το «Παιδί και το ηλεκτρονικό παιχνίδι» καταλαβαίνεις τελικά γιατί ο Οδυσσέας προτίμησε να δεθεί στο κατάρτι για να ακούσει το τραγούδι των σειρήνων. Αυτό είναι κατά κάποιο τρόπο το μήνυμα του βιβλίου: σε προκαλεί να αφουγκραστείς την εποχή σου, να μπορείς να καταλαβαίνεις τους νέους κώδικες των επινοημένων κόσμων του ηλεκτρονικού παιχνιδιού. Αυτός ο κόσμος έλκει τόσο πολύ τα παιδιά και τα κάνει να κάθονται ατέλειωτες ώρες μπροστά στην οθόνη, κρατώντας μερικές φορές την αναπνοή τους.
Αν θελήσει κανείς να μείνει τελείως έξω από τη γνώση αυτού του κόσμου, κινδυνεύει να κωπηλατεί με τα αυτιά βουλωμένα με κερί, σαν να μην έχει ζήσει.

Αυτό το άλλο είδος μνήμης είναι αυτό που αναπτύσσει το παιχνίδι για τις στρατηγικές του παίχτη. «Στα ηλεκτρονικά παιχνίδια Αυτόματης Αντίδρασης», γράφει η κυρία Χρήστου, «οι φανταστικοί ήρωες προικίζονται με ιδιότητες τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να είναι σε θέση να αναγνωρίζουν και τελικά να αντιμετωπίζουν με αποτελεσματικότητα τα επαναλαμβανόμενα σχέδια δράσης που πιθανώς υιοθετεί αρχικά ο παίχτης.»

Το ενδιαφέρον, όπως επισημαίνει η κ. Χρήστου, είναι ότι παιχνίδι αναγνωρίζει το σχέδιο του παίχτη και όχι τον παίχτη. Κάποιες φορές μάλιστα το παιχνίδι συγκρατεί το κωδικό όνομα του παίχτη και διαμορφώνει το ιστορικό του. Τις επιτυχίες του, τις ταχύτητες με τις οποίες αντέδρασε, τις προτιμήσεις του. Τον αναγνωρίζει δηλαδή σκιαγραφώντας το προφίλ του. Πριν ο γιος μου κλείσει τον υπολογιστή έχοντας παίξει ένα από τα γνωστά παιχνίδια ρόλων, τον βλέπω να παρατηρεί τις γραφικές παραστάσεις με τις στατιστικές του παιχνιδιού. Τις περιοχές που έχει επισκεφτεί, τις φήμες που έχει ακούσει, τα "κλειδιά" που έχει ανακαλύψει, τους τίτλους που έχει κατακτήσει, τα τέρατα που έχει σκοτώσει, ποιος χαρακτήρας του έχει αστοχήσει ή το αντίθετο, τους πόντους εμπειρίας που πήρε σε μια μάχη... Με λίγα λόγια η εμπειρία του παιχνιδιού διαμορφώνει την ταυτότητα του παίχτη, αυτήν που αντιλαμβάνεται και με την οποία επικοινωνεί ο υπολογιστής.

Είτε το παιχνίδι έχει διαμορφώσει μια εικόνα για τον παίχτη, είτε για το σχέδιο δράσης του, ο παίχτης μπορεί πάντα να του ξεφύγει, «να απαλλαγεί από το βεβαρημένο του παρελθόν» γράφει η κυρία Χρήστου , «δίνοντας στον εαυτό του ένα νέο, α-σήμαντο για τον υπολογιστή όνομα».

Δεν μπορώ να μην σκεφτώ πάλι τον Οδυσσέα στη σπηλιά του Κύκλωπα, που όταν τον ρώτησε το όνομά του απάντησε: «Κανένας».

Η Χίλαρυ και οι παραφθορές της μνήμης

Τα θέματα που προτιμώ να σχολιάζω είναι στο περιθώριο του χρόνου. Όχι φυσικά το στροβιλιζόμενο και σφύζον περιθώριο που περιγράφει ο Μίχαελ Έντε στο υπέροχο βιβλίο του Μόμο, όπου φτάνει κανείς στην «πηγή» της παραγωγής του χρόνου περνώντας από μια δίνη και όπου για να προχωρήσεις μπροστά πρέπει να βαδίσεις ανάποδα μια και ο χρόνος εκεί τρέχει προς τα πίσω. Σε αυτό όμως θα επανέλθω.

Το περιθώριο του χρόνου και η σπουδή της μνήμης αντιδιαστέλλεται στην επικαιρότητα που είναι «ο θόρυβος που ακούγεται από το παράθυρο», για να δανειστούμε την έκφραση που χρησιμοποιεί ο Ίταλο Καλβίνο, διαφοροποιώντας την ανάγνωση των κλασσικών από αυτήν της σύγχρονης λογοτεχνίας.

Η επικαιρότητα άλλωστε δεν χαρακτηρίζεται από τη μνήμη αλλά ακριβώς από το αντίθετο της, τη λήθη. Στο παρακάτω απόσπασμα από «Το βιβλίο του γέλιου και της λήθης» ο Μίλαν Κούντερα πιστεύω το περιγράφει πολύ εύστοχα, αντλώντας από την επικαιρότητα της εποχής εκείνης:

«Η δολοφονία του Aλιέντε επισκίασε γρήγορα τη ρωσική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, η σφαγή του Μπαγκλαντές έκανε να ξεχαστεί ο Αλιέντε, ο πόλεμος στην έρημο του Σινά φίμωσε το κλάμα του Μπαγκλαντές, το μακελειό στην Καμπότζη έκανε να ξεχαστεί το Σινά και το ένα έφερνε το άλλο ως την απόλυτη λήθη των πάντων για τα πάντα.»

Αυτά όλα αναγκάζομαι να τα αναφέρω για να υπερασπιστώ τις φθορές της μνήμης που οι ψυχολόγοι επικαλούνται για να δικαιολογήσουν τα επικοινωνιακά ψεύδη της Χίλαρι Κλίντον στον αγώνα για το χρίσμα του κόμματος των Δημοκρατικών. Σε δημοσίευμα της εφημερίδας Τα Νέα του Σαββατοκύριακου, αναφέρεται μεταξύ άλλων, ότι

« η μυθοπλασία αποτελεί σημαντικό κομμάτι στην αίσθηση της ταυτότητας που έχει η Χίλαρυ. Αυτό ισχύει για όλους μας. Η μνήμη δε λειτουργεί σαν βιντεοκασέτα: την ξαναγράφουμε διαρκώς, ανάλογα με τις ψυχολογικές μας ανάγκες. Όσο πιο πολύ έχουμε ανάγκη να δικαιωθούμε στο παρόν τόσο πιο πολύ προσαρμόζουμε το παρελθόν, εξηγούν ειδικοί στην εφημερίδα Independent. Είχε δίκιο ο Νίτσε που έλεγε ότι η περηφάνια πάντα νικά τη μνήμη όταν έχουμε κάνει κάτι λάθος. Πάνω λοιπόν που φαινόταν ότι η Χίλαρι Κλίντον είχε αρχίσει να νικά τον Ομπάμα, η ανάγκη της να φτιάξει ένα καλύτερο παρελθόν την πρόδωσε.»
Αν η Χίλαρυ έκανε πραγματικά λάθος στο ότι θυμόταν ότι πήρε το όνομά της από τον Έντμουντ Χίλαρυ, που πάτησε το Έβερεστ, αυτό θα το έβλεπα με συμπάθεια.

Φοβάμαι όμως ότι λέει συνειδητά ψέματα.

Φοβάμαι ότι δεν διαφέρει από τους πολιτικούς που « είναι ικανοί να πουλήσουν στους άλλους το μέλλον με αντάλλαγμα το παρελθόν τους» (1). Στο χώρο της πολιτικής σκηνής κάποιοι πρωταγωνιστές παραχωρούν στον εαυτό τους παραπάνω "δικαιώματα" από τους άλλους πολίτες σαν να είναι, όπως έλεγε ο Στάλιν για τους συντρόφους του, "άνθρωποι από άλλη στόφα". Από ότι φαίνεται όμως δεν είναι – η λεκιασμένη φούστα της Μόνικα Λεβίνσκι αποδεικνύει - και συλλαμβάνονται οικογενειακώς κλέπτοντες οπώρες. Ωστόσο πιστεύω ότι «τα λάθη» αυτά δεν είναι λάθη αλλά ψεύδη. Το διακύβευμα της εξουσίας είναι τόσο μεγάλο που οι επικοινωνιακές ανάγκες επιστρατεύουν δάκρυα και τεχνητές συγκινήσεις και φυσικά ψευδείς αναμνήσεις. Είναι το ίδιο διακύβευμα που έκανε τα καθεστώτα του πρώην υπαρκτού να ρετουσάρουν ή και να σβήνουν πρόσωπα των πολιτικών τους αντιπάλων από τις φωτογραφίες για να κυριαρχήσουν στο παρελθόν.

Ποιος το περίμενε όμως, τόσα χρόνια μετά, ότι ο αντίλαλος της κατάκτησης του Έβερεστ από τον Χίλαρυ θα είχε τέτοιο επικοινωνιακό ρόλο στην προεκλογική εκστρατεία των Ηνωμένων Πολιτειών τόσο που η υποψήφια των Δημοκρατικών να λέει ότι πήρε το όνομά της από το επίθετο του Χίλαρυ. Όμως η κατάκτηση του Έβερεστ έγινε έξι χρόνια μετά τη γέννηση της κυρίας Κλίντον. Θα μπορούσε βέβαια να είχε ονομαστεί Βέντρις μια και πριν από πενήντα πέντε χρόνια, στις 24/06/53, την ίδια μέρα με την κατάκτηση του Έβερεστ, ο αρχιτέκτων Michael Ventris , σε μια δημόσια διάλεξη περιέγραψε την αποκρυπτoγράφηση της Γραμμικής Β.
Την επόμενη μέρα, οι Times ανέφεραν το γεγονός δίπλα σε ένα σχόλιο με θέμα την πρόσφατη κατάκτηση του Everest.

(1) Μίλαν Κούντερα, Το βιβλίο του γέλιου και της λήθης, μτφ. από τα τσέχικα Αντρέας Τσάκαλης, εκδόσεις Οδυσσέας, 1982