Το Κάστρο της Οχιάς στην Ορεινή Ηλεία !

Το κάστρο της Οχιάς ή Ωρειάς στην Ορεινή Ηλεία !

Απο την ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου της Minnesota MARWP

Χάρτης που δείχνει τη θέση του κάστρου κοντά στο Κακοτάρι

Το χωριό Κακοτάρι

 

Ο ποταμός Πηνειός

Ειναι η γαλάζια γραμμή πάνω στο χάρτη του κ.Cooper, μαζί με τον παραπόταμό του- το Κερεσοβίτικο ποτάμι- που συναντιώνται στο Διπόταμο, κάτω ακριβώς απο το κάστρο της Οχιάς και λίγο αριστερά απο την κοιλάδα της "Παλιοκαρυάς"

Το κάστρο ενω φωτίζεται απο τον Ηλιο, που βγήκε απο τα σύννεφα σαν ελεγχόμενος προβολέας, για να με.... διευκολύνει !

Το κάστρο οπως φαίνεται απο τη Λιθαρόστρουγκα

Θέση:

Το κάστρο της Οχιάς ή Ωρειάς βρίσκεται 3 χλμ. βορειοανατολικά του χωριού Κακοτάρι. Η προσέγγιση στο χώρο επιτυγχάνεται μόνο από έναν άστρωτο δρόμο που ξεκινά από τη βορειοανατολική άκρη του χωριού. Ο δρόμος είναι γεμάτος πέτρες και μπορεί να περάσει αυτοκίνητο, αλλά με δυσκολία. Ο δρόμος σταματά σε ένα αγροτόσπιτο, απ΄όπου η ανάβαση προς το χώρο είναι δυνατή μόνο με τα πόδια. Σε 30 περίπου λεπτά φτάνει κανείς στην ακρόπολη.

Ο χώρος:

Ο οικισμός που καταλαμβάνει επιφάνεια 200 Χ 200 μ. περίπου απλώνεται στην κορυφή και τις πλαγιές ενός απότομου κωνικού λόφου. Η θέση δεσπόζει στην κοιλάδα του ποταμού Πηνειού, στο σημείο οπου ενώνεται με έναν παραπόταμό του στα Διπόταμα. Σήμερα η περιοχή χρησιμοποιείται για βοσκή και για περιορισμένες γεωργικές καλλιέργειες. Το έδαφος είναι απότομο και τραχύ.

Πληθυσμός:
Άγνωστος

Ιστοριογραφία :

Στον άτλαντα της Expedition scientifique de Moree (Bory de saint-Vincant 1835) η θέση είχε αρχικά σημειωθεί ως κάστρο και είχε αναγνωριστεί ως αρχαία. Οι περιηγητές και τοπογράφοι του δεκάτου ενάτου αιώνα το συσχετίζουν με την οπούντα (Leake 1846-220)* είτε με την Εφύρα (Curtius 1851-2 w 2: 41-2) Το 1924 ο οικισμός αναγνωρίστηκε ως μεσαιωνικός. Εκείνη την εποχή καταγράφηκε για πρώτη φορά η προφορική παράδοση η σχετική με το όνομα "Κάστρο της Οχιάς". Γ.Παπανδρέου 1924 : 108, 180-1)

Γιδοπρόβατα βόσκουν κοντά στο κάστρο

Ο βοσκός της περιοχής Χρήστος Βασιλόπουλος οδήγησε την ομάδα του Προγράμματος του Μορέα σε αυτή την απομακρυσμένη περιοχή. Οι ντόπιοι στο Κακοτάρι έχουν συνδέσει το όνομα "Κάστρο της Ωρειάς", που αναφέρεται συχνά στις επιστημονικές συζητήσεις για την ταύτιση του Αράκλοβου, με τον ερειπωμένο οικισμό.

Αριθμός καταγεγραμμένων κτηρίων (1993, 1994):
250

Υδροφορία:

Ένα επίμηκες ορθογώνιο κτήριο, με υδροστεγείς τοίχους και θολωτή οροφή στην κορυφή της ακρόπολης, ταυτίστηκε με δεξαμενή. Υπάρχουν άφθονες πηγές στην περιοχή. Στη θέση Διπόταμα, όπου συμβάλλουν οι παραπόταμοι του Πηνειού, ένα τμήμα του ποτάμιου ρεύματος σχηματίζει θεαματικό καταρράκτη. Κατά μήκος του Πηνειού βρέθηκαν ιχνη 12 υδρόμυλων, ενώ στις βορειοδυτικές πλαγιές της ράχης Γεράκι** φαίνονται τα ίχνη του καναλιού ενός αγωγού. Ο αγωγός αυτός θα πρέπει να διοχέτευε στο χωριό Κακοτάρι  νερό απο τις πηγές του ποταμού*** Τόσο ο αγωγός όσο και η πλειονότητα των νερόμυλων ανάγονται στην Οθωμανική περίοδο, εκτός απο τρία κανάλια μύλων που μπορεί να ειναι μεσαιωνικά.

Περιγραφή θέσης:

Ένα μικρό φρούριο με δεξαμενή και εκκλησία περικλύει το χώρο. Τα κτήρια του οικισμού απλώνονται στις πλαγιές της δυτικής, νότιας και ανατολικής πλευράς. Ίχνη τάφων στα δυτικά του οικισμού μπορεί να υποδεικνύουν την ύπαρξη ενός νεκροταφείου εντός των τειχών.

Οχύρωση:

Υπάρχουν κάποιοι αναλημματικοί τοίχοι αλλα δεν προορίζονταν για οχειρωματικούς σκοπούς. Η ακρόπολη βρίσκεται στην κορυφή μιας ασβεστολιθικής προεξοχής του πετρώματος που είχε φυσική προστασία από τις απόκρημνες πλαγιές από όλες τις πλευρές.

Σχηματισμοί μεταξύ κτηρίων:

Τα σπίτια δεν είναι προσαρτημένα στο τείχος, αν και συχνά χτίζονται σε σχέση προς έναν κοινό αναλημματικό τοίχο

Κατασκευή:

Η δόμηση των κτισμάτων γίνεται με ξερολιθιά με την εξαίρεση της εκκλησίας και της δεξαμενής, για την κατασκευή των οποίων χρησιμοποιήθηκε και κονίαμα.

Κατάσταση διατήρησης:

Τα κτήρια σώζονται σε ύψος λίγων μόνο δομών πάνω από το εδαφος.****

Κτήρια ειδικής χρήσης:

Εντοπίστηκαν τρείς εκκλησίες. Κάθε εκκλησία είναι ένα μικρό μονόκλιτο κτίσμα με κυκλική αψίδα. Μιά απο τις τρείς εκκλησίες είναι προσαρτημένη σε μια σειρά κτηρίων. Το συγκρότημα αυτό ίσως εξυπηρετούσε μια μικρή μοναστική κοινότητα.

Σπίτια:

Καταγράφησαν διακόσια σαράντα σπίτια. Είναι αρθρωτά στην κάτοψη, διαστάσεων 5 μ. περ. σε πλάτος και 5-20 μ. σε μήκος. Τα περισσότερα σπίτια είναι χτισμένα κάθετα στην πλαγιά.

Δρόμοι:

Μονοπάτια σε χρήση ακόμη και σήμερα υποδεικνύουν ότι πράσβαση στη θέση υπήρχε από τα ανατολικά και τα βορειοανατολικά. Οι αναλημματικοί τοίχοι, από την άλλη πλευρά, που ο καθένας τους ήταν κοινός και υποστήριζε αρκετά σπίτια, δείχνουν ότι υπήρχαν μονοπάτια που διέτρεχαν περιμετρικά το τείχος.

Αρχαιολογικές μαρτυρίες:

Καταγράφηκε χρηστική κεραμική και κεραμύδια που ανάγονται στη μεσαιωνική περίοδο.

Οικονομική δραστηριότητα:

Στον οικισμό βρέθηκαν χελώνες σιδήρου.

Πηγή: Houses of the Morea του αρχαιολόγου κ. Frederic Cooper 

Δίγλωσσο άλμπουμ που έχει κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις "Μέλισσα"

Το -μεγάλων αντοχών- πέτρινο γεφύρι μας

(Στην ιστοσελίδα του κ.Cooper αναφέρεται στα διατηρημένα μνημεία του κάστρου)

Στο Διπόταμο, απο την αριστερή πλευρά του Κερεσοβίτικου ποταμού και λίγο πιό κάτω απο τον καταρράκτη που αναφέρει ο κ.Cooper, βρίσκεται αυτή η πολύ παλιά κρέμαση μύλου.

Σημειώσεις δικές μου:

1* Ο περιηγητής τοπογράφος και λοχαγός Leake, σωστά κατά την γνώμη μου, τοποθετεί το κάστρο της Οχιάς πάνω στην- άγνωστης θέσης-πόλη Οπούντα ή Οφιούντα της Ακρώρειας.

Γιατί βάσει του: "Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις" η πόλις του φιδιού (Οπούς ή Οφιούς) εύκολα γίνεται το κάστρο του φιδιού και κατ' επέκταση το κάστρο της Οχιάς, αφού το κυριότερο φίδι στην περιοχή ειναι η οχιά !

2** Οταν γράφεται στη ράχη Γεράκι, μάλλον είναι τυπογραφικό λάθος, εννοείται η ράχη Γερακάρι.

3*** Ο αγωγός στις πλαγιές του Γερακαριού δεν μετέφερε νερό στο Κακοτάρι αλλά στην Μπουκούτα (περιοχή Πανοπούλου) από τις πηγές της Κερέσοβας.

4**** Στα κτήρια που σώζονται είναι και το πέτρινο γεφύρι του Πετρωτού, το οποίο δεν αναφέρεται εδώ,  αναφέρεται όμως  στην ιστοσελίδα του προγράμματος του Πανεπιστημίου της Minnesota.

4β Πολλά από τα κτήρια που σώζονται ξεπερνούν και τα 2,5 μέτρα.

Σε απόσταση "αναπνοής" από το Πανόπουλο, εκτός από το κάστρο της Οχιάς, βρίσκονται άλλα τέσσερα κάστρα: Του Σκιαδά, της Μποκοβίνας, του Σταυρακιού και του Μισοβουνίου.

Ι.Β.Ντινόπουλος

Φωτογραφίες: Ιωάννης Β. Ντινόπουλος

Το κάστρο της Οχιάς και η Διακότρουπα

Φωτογραφία: 1/ απο σελίδα της Ηλείας

Φωτογραφία: 2/ Ιωάννης Ντινόπουλος

Μίαν ώραν προς τα Β.Δ. του χωρίου Κακοταρίου (του δήμου Λαμπείας) και 1 1/4 ώρας πρός τα Ν.Δ. των Τσιπιάνων επι της δεξιάς όχθης και εγγύτατα του Άνω Πηνειού, επί βουνού χωριζομένου από του υπερκειμένου Σκιαδοβουνίου δια διασέλου, εκτείνονται άπειρα ερείπια μεταξύ δύο ρυάκων εκατέρωθεν του βουνού και εχόντων διεύθυνσιν απο Δ. πρός Α. εις τον ποταμόν. 

Είναι κατά χώραν χαλάσματα υπερχιλίων οικημάτων εν χώρω μεγάλω, ων πολλά είναι ακόμη υπέρ το εδαφος και μέχρι δύο μέτρων. Εντός του, σφόδρα εκτεταμένου τούτου χώρου, είναι τρείς πηγαί και ίχνη φρέατος και λείψανα ναού παρ' αυτήν την όχθην του Πηνειού.

Το όλον είναι κατωφερές και προσήλιον, επί δε της κορυφής του εν τω χώρω βουνού είναι ακρόπολις μέχρι δύο στρεμμάτων έχουσα την πύλην πρός τα Β.Α. και πέριξ απόκρημνον τείχος αρκούντως υψηλόν εισέτι επί πελωρίων τιτανωδών βράχων. Πρόκειται λοιπόν περί πόλεως μεγάλης και φρουρίου βυζαντινής εποχής (ή και φραγκικής) αναπτυχθέντων ίσως, ως συνήθως, επί αρχαίας πόλεως. Τα πάντα σχεδόν είναι άνευ αμμοκονίας. 

Είναι η θέσις στρατηγικωτάτη και δεσπόζει της εκεί διόδου του Πηνειού και της οδού Κακοταρίου-Βερβινής-Βλασίας. Πρέπει δε ακόμη να ερευνηθή, διότι ουδείς των αρχαιολόγων πλήν του Peytier φαίνεται ότι είδε την θέσιν ταύτην. Εν τω μέσω των συνήθων σφακών και των τιτανωδών πετρών έχει τις να ίδη πολλά. Περαιτέτω και επί της αυτής όχθης του Πηνειού είναι και αλλα κτίρια εν θέσει Αγ. Γεωργίω, όπου κατά την παράδοσιν ήτο μονή. 

Περαιτέρω πάλιν -και εν τη θέσει Παλαιοχωρίω- είναι αλλα κτίρια μεγάλα. Εν δε τη θέσει Λουτρώ επί της αριστεράς πλέον όχθης του Πηνειού, όταν κάμπτωμεν πρός Τσίπιανα, και εν τω αγρώ Σπυροπούλου είναι ίχνη οικημάτων και οχετών. 

Περαιτέρω δε της προς την Βερβινήν οδού και παρά τον Πηνειόν ολιγοϋδρή πλέον ενταύθα είναι η Διακότρουπα παρά την αριστερήν αυτού όχθην, ήτις είναι τόσον μεγάλη και βαθεία, ώστε, ό,τι και αν ρίψη τις, αύτη δέν πληρούται, ο δε ποταμός εκχειλίζων μετά βροχάς και χυνόμενος εις αυτήν χάνεται και δεν την γεμίζει, διότι, φαίνεται, έχει κάπου έξοδον.

Είναι δ' αι όχθαι της εκ στερεού τιτάνου και πλατείαι. Πρός Δ. αυτής είς βραχίων του Πηνειού χωρίζει τον Ωλονόν του Σκιαδοβουνίου και ανοίγει οδόν πρός την Προστοβίτσαν και τα μέρη εκείνα. Ο άνω λοιπόν αναφερόμενος πυκνός εις ερείπια συνοικισμός καλείται υπό των πέρυξ Κάστρο της Οχιάς.

πηγή:

Η Ηλεία δια μέσου των αιώνων

Γεωργίου Παπανδρέου Δ.Φ.Γυμνασιάρχου

Εκ του τυπογραφείου Π.Γ.Μακρή 1924

Το κάστρο της Οχιάς

Φωτογραφίες : Ιωάννης Ντινόπουλος

 

Το κάστρο της Οχιάς

Πάνω ο ομώνυμος λόφος "κάστρο της Οχιάς" και κάτω το πέτρινο γεφύρι- μεγάλης αντοχής-γνωστό σε ολους μας εκεί ως "Πετρωτό"
 
Όταν τον χειμώνα ξεχειλίζει ο Πηνειός, το γεφύρι κάποιες φορές σκεπάζεται από τον όγκο του νερού, στις μεγάλες κατεβασιές. Το γεφύρι όμως αντέχει, παρ' όλο που δέχεται τεράστιες πιέσεις από εκατομμύρια κυβικά νερού, το οποίο νερό στην ορμητική του πορεία προς τη θάλασσα, παρασύρει στο διάβα του πέτρες, ξύλα και ότι αλλο βρεθεί μπροστά του. Φαίνεται ότι τα αυγά και η άμμος που έχουν χρησιμοποιηθεί από τους κατασκευαστές του, ως υλικό σύνδεσης και ως επίχρισμα της καμάρας του, να κρύβουν το μυστικό της τεράστιας αντοχής του.
( Ι.Β.Ν.)

Α Γενικά:
Πρόκειται γι' αρχαίο Βυζαντινό η και Φράγκικο κάστρο μαζύ με πόλη, που το πραγματικό της όνομα δεν μπόρεσα να προσδιορίσω ακόμη. Σήμερα η περιοχή του ανήκει στον Νομό Ηλείας. Βρίσκεται πάνω σ' ενα απόκρυμνο λόφο (745 μ.) στη δεξιά οχθη του ανω Πηνειού και στη μέση περίπου του δρόμου μεταξύ Τσιπιάνων και Κακοταρίου. Ο λόφος χωρίζεται από το βουνό μ' ενα διάσελο, που χρησιμεύει για πέρασμα του δημοσίου δρόμου Κακοτάρι-Τσίπιανα-Βλασιά.

Όλος ο χώρος αυτός του λόφου και της πλαγιάς του, που βρίσκεται η πόλις, περικλείνεται από δύο χειμάρους που πέφτουν στον Πηνειό και που ο ένας ξεκινάει απο την κορυφή "Πύργος του ΣΚΙΑΔΟΒΟΥΝΙ" (1428 μ.) και κατεβαίνει δίπλα απο τη ράχη που λέγεται ΛΥΚΟΧΟΡΟΣ και ο άλλος που πάλι ξεκινάει απ' το ίδιο βουνό και περνάει δίπλα στη ράχη που λέγεται ΞΥΒΟΥΝΙ. Και οι δύο χείμαροι πέφτουν στην δεξιά όχθη του Πηνειού. Όλη η περιοχή λέγεται ΔΙΠΟΤΑΜΟ. Ίσως τα δύο παραπόταμα να δώσαν αυτό το όνομα, ίσως και γιατί απέναντι απ' το κάστρο πέφτει μέσα στον Πηνειό ένα ρέμμα (ποτάμι) που ξεκινάει απ' το χωριό ΚΕΡΕΣΟΒΑ που βρίσκεται ακριβώς απέναντι απ' την ΟΧΙΑ πάνω από τη αριστερή οχθη του ποταμού.

Η τοποθεσία είναι στρατηγική γιατί δεσπόζει στο δρόμο που ένωνε την Αχαϊα με την Ηλεία αλλά και γιατί έλεγχε το πέρασμα του ποταμού. Πώς λεγόταν όμως το κάστρο; Εκτός απ΄αυτά που γράφουν οι εγκυκλοπαίδειες και ο Παπανδρέου δεν βρήκα τίποτα άλλο που να λύη το πρόβλημά μας. Οι χωρογραφικοί πίνακες του Hopf στα Chroniques Greco Romanes ο 3ος όπως τους παραθέτω εγώ, παρουσιάζει μετά το Gardisso δηλαδή Γάρτσενον η Σκιαδά α/α 26, το Noetiuni (δηλαδη Μονή Νοτενών) α/α 27 και αμέσως κατόπιν Tripotama η Trisotenia α/α 29

Η σειρά και στο εδαφος επάνω, έτσι έρχεται, γιατί πρώτα ερχόμενοι απο την Αχαϊα συναντάμε το Σκιαδά, μετά το Noetiuni (Νοτενά) και μετά την Οχιά, άρα ή ΤΡΙΠΟΤΑΜΑ που λεγόταν ίσως τότε και Διπόταμα σήμερα. Είναι απλή σκέψις βέβαια αυτή.
Στο χωρογραφικό όμως πίνακα υπ' αριθμ.5 (όπως τους παραθέτω εγώ) βρίσκουμε με α/α 41 ZIPIANA και μα α/α 42 Trisotenia. Αν υποθέσουμε οτι το Trisotenia η Tripotama δεν είναι η Οχιά αλλά η αρχαία Ψωφίδα τότε ZIPIANA πρέπει να είναι την εποχή εκείνη η Οχιά γιατί τα μεν Τσιπιανά της Μαντινείας είναι πολύ μακρυά, τα Τσίπιανα της Ηλείας όμως πολύ κοντά.

Δεν αποκλύεται λοιπόν η Οχιά να λεγόταν τότε ZIPIANA κι' αργότερα το νέο χωριό να οναμάστηκε κι' αυτό Τσίπιανα. Άλλη εργασία, πάντως, πάνω στο θέμα της διερευνήσεως του παληού ονόματος του κάστρου, δεν μπόρεσα να βρώ και μάλιστα μεγάλη είναι η απορία μου πως δεν υπάρχει τίποτα για τόσο σημαντικά ερείπια.

Β΄Περιγραφή:
Η κορυφή του λόφου που έχει εκταση δύο περίπου στρεμμάτων, έχει γύρω της τείχη που είναι αρκετά ψηλά και χτισμένα πάνω σε πελώριους βράχους. Δεν υπάρχει αμμοκονία. Η πύλη του κάστρου ήταν Β.Α. Ανάμεσα στα δύο ρέμματα που περιγράψαμε και στις πλαγιές του λόφου υπάρχουν τα ερείπια χιλίων σπιτιών (τόσα υπολογίζει ο Παπανδρέου) που το ύψος τους σε πολλά περνάει τα 2 μ. Κι' αυτά είναι χτισμένα χωρίς αμμοκονία. Στην περιοχή διασώζονται τα λείψανα μιάς εκκλησίας, ενός πηγαδιού που κι' αυτά χτίστηκαν χωρίς αμμοκονία.

Όλη η περιοχή είναι γεμάτη πέτρες και ασφάκες. Φαίνεται πως τα φίδια και μάλιστα οι Οχιές που προτιμούν τέτοιες περιοχές εδωσαν τ' ονομά τους στην έρημη πόλη και το κάστρο της. Για τα ερειπωμένα κτίρια πάρα πάνω, λένε πως ανήκουν στο Μοναστήρι του Αη-Γιώργη.

Υπάρχουν κι' αλλα ερειπωμένα κτίρια ακόμη παρά πάνω που λέγονταν ΠΑΛΗΟΧΩΡΙ.

Γ΄Ιστορία:
Τίποτα σχετικό δεν μπόρεσα ν' ανακαλύψω για την ιστορία του, κάπου διάβασα μόνο πως στην περιοχή αυτή του Κακοταρίου (Σκιαδοχώρια) που ανήκε στους Λαλιώτες Τουρκαλβανούς, τον καρό της Επαναστάσεως του 1821 ζούσε σαν άρχοντας εκεί κάποιος Αβδούλ-Αγάς, με έδρα το Κακοτάρι. Λέγεται πως πρώτος αυτός ανήγγειλε την έκρηξη της Ελληνικής Επαναστάσεως στους Τούρκους...

Σημείωση δική μου:

Ο συγγραφέας, τον οποίον δεν γνωρίζω, έχει ως πηγές του:
1/ Γ. Παπανδρέου: Η Ηλεία δια μέσου των αιώνων 1924 σελ.180-181
2/ Γ. Χρυσανθακόπουλος : Η Ηλεία επί Τουρκοκρατίας, 1950

Σε μένα έφτασε ως φωτοτυπία των σελίδων 297-298, από φίλο μου, που ειχε το παλιό βιβλίο και που δεν μπορέσαμε να ξαναβρούμε, και που μάλον είχε ως τίτλο "Κάστρα του Μωριά"

Ι.Β.Ν.