Μια ιστορική καταγραφή της πορείας σύγκλισης του ταξικού και του κυπροκεντρικού: οι ρίζες και η εξέλιξη της τουρκοκυπριακής ταξικής αντίστασης τις δεκαετίες του 1970 και 1980

Έτος 1979: Απεργία Τ/Κ εργαζομένων στη βιομηχανική περιοχή Λευκωσίας, με στόχο την προστασία των συλλογικών συμβάσεων. Η βιομηχανική περιοχή δημιουργήθηκε το 1975 από την Τ/Κ ηγεσία με τις εγκαταστάσεις και εργοστάσια που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν οι Ελληνοκύπριοι. Αρχικά, η βιομηχανική περιοχή συμπεριέλαβε 38 εργοστασιακές μονάδες και ακόμα 7 κέντρα πωλήσεων και διαμοιρασμού προϊόντων. Ήταν ο δεύτερος μεγαλύτερος εργοδότης, μετά το δημόσιο. Μέχρι και το 1981 ήταν ίσως η πιο κερδοφόρα οικονομική φλέβα της συνεργασίας δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην Τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η βιομηχανική περιοχή εργοδοτούσε 1450 ανθρώπους. Το 1997 έκλεισε μετά από μια σειρά νεοφιλελεύθερων πολιτικών, οι οποίες άρχισαν από την κυβέρνηση Οζάλ το 1986. Ο Οζάλ, ήταν ουσιαστικά ο πρώτος που επιχείρησε την αναδιάρθρωση των σχέσεων Τουρκίας-Τουρκοκυπρίων στη βάση μνημονίων, τα οποία ονομάστηκαν «πρωτόκολλα συνεργασίας». Η κεντρική φιλοσοφία αυτών των πολιτικών ήταν η δημιουργία μιας καταναλωτικής κοινωνίας στα πρότυπα της τότε Τουρκίας, με αποτέλεσμα την εκ νέου αποκοπή μέρους της κοινότητας από την παραγωγική διαδικασία και την συνδικαλιστική οργάνωση.

Έτος 1978: Εργάτες και εργάτριες της βιομηχανικής περιοχής σε απεργίες ενάντια στη μείωση των μισθών.

Έτος 1978: Εργάτριες στην περιοχή της Μιας Μηλιάς απεργούν για την υπεράσπιση των συνδικαλιστικών δικαιωμάτων.

Έτος 1977: Οργανωμένοι εργαζόμενοι της DEV-İŞ στην πλατεία Σαραγιού, σε συγκέντρωση συμπαράστασης προς τους απεργούς της βιομηχανικής περιοχής Λευκωσίας.

Έτος 1980: Απεργία πείνας εργαζομένων στη βιομηχανική περιοχή, ως διαμαρτυρία για τη μη υπογραφή συλλογικής σύμβασης.

Έτος 1986: Οι εργαζόμενοι στη βιομηχανική περιοχή Λευκωσίας κινητοποιούνται ενάντια στο μνημόνιο που επέβαλε η κυβέρνηση Οζάλ και το οποίο προέβλεπε μεγάλης κλίμακας ιδιωτικοποιήσεις και περιορισμό της συνδικαλιστικής οργάνωσης.

Φεβρουάριος 1987: Στιγμιότυπο από την απεργία εργαζομένων στη βιομηχανική περιοχή, η οποία διήρκησε 27 μέρες. Οι εργαζόμενοι διεκδικούσαν την προστασία των συλλογικών συμβάσεων και του δικαιώματος της συνδικαλιστικής οργάνωσης.

http://2ha-cy.blogspot.com/2015/02/1970-1980.html

Ε ρε κοροϊδία

Ε ρε κοροϊδία, αυτά τ' αφεντικά 
σαν πεντόβολα μας παίζουν σ' αυτή την αγορά, 
στα λόγια λένε ισότης στη δουλειά 
κι όλα στην πάντα σαν γίνει μοιρασιά,
στα λόγια λένε πάντα ισότης στη δουλειά 
κι όλα στην πάντα σαν γίνει μοιρασιά. 
Ε ρε κοροϊδία, μας δίνουν διαταγές 
όλοι αυτοί τα οικονομάνε κι εμείς ψωμί κι ελιές
και μαργαρίνη για βούτυρο να τρως, 
σου λεν για ειρήνη κι έχουνε τ' όπλο μπρος, 
και μαργαρίνη πάντα για βούτυρο να τρως, 
σου λεν για ειρήνη κι έχουνε τ' όπλο μπρος. 
Σέβεσαι και φροντίζεις για το καλόν της επιχειρήσεως, 
λέγε, σέβεσαι, πες το ναι άνευ αντιρρήσεως, ΝΑΙ. 
Ε ρε κοροϊδία, αυτά τ' αφεντικά 
σαν πεντόβολα μας παίζουν σ' αυτή την αγορά, 
κι όλο με κέρδος μετράνε τις στιγμές 
με κέρδος, πάλι, μετράνε τις ζωές, 
κι όλο με κέρδος πάντα μετράνε τις στιγμές 
με κέρδος, πάλι, μετράνε τις ζωές. 
Σκίζεσαι, να πλουτίζει τ' αφεντικό της επιχειρήσεως, 
λέγε, σκίζεσαι, πες το ναι άνευ αντιρρήσεως, ΝΑΙ. 
Ε ρε κοροϊδία, αυτά τ' αφεντικά 
σαν πεντόβολα μας παίζουν σ' αυτή την αγορά, 
στα λόγια λένε ισότης στη δουλειά 
κι όλα στην πάντα σαν γίνει μοιρασιά, 
στα λόγια λένε πάντα ισότης στη δουλειά 
κι όλα στην πάντα σαν γίνει μοιρασιά.

Τραγούδι: Άλκηστις Πρωτοψάλτη
Μουσική: Δήμος Μούτσης 
Στίχοι: Γιώργος Σκούρτης

Διάλειμμα για διαφήμιση

Εργασιακές σχέσεις στη Κύπρο: εργοδότηση, συνδικαλισμός και ταξική σύνθεση

Η ιστορία τούτη εξεκίνησεν κάπου μέσα στο 2005 άμαν άρκεψα να θκιαβάζω για τα εργασιακά τζιαι τες ταξικές σχέσεις τζιαι να παρακολουθώ ακτιβίστικα τζιαι θεωρητικά τες εξελίξεις. Επίσημα η ακαδημαϊκή έρευνα στην Αγγλία εξεκίνησεν μέσα στο 2006, όταν εξεκίνησα τζιαι τούτο το μπλογκ. Έκαμα την εμπειρική δουλειά το 2007-2008, την συγγραφή της διατριβής το 2009-2010 τζιαι τες τελευταίες πινελιές τζιαι την παράδοση της μέσα στο 2011. Όταν το τέλειωσα ένας σύντροφος που το εθκιάβασεν είπεν μου ότι έσιει κομμάθκια που κάμνουν τζιαι για πολιτικές μπροσούρες. Οπόταν εμετάφρασα ένα κομμάτι που το έκτο κεφάλαιο – μάλλον το πιο αιχμηρό με τίτλο “εργάτες και εξουσία” τζιαι έβαλα το δαμέ

http://nekatomata.blogspot.com/2011/12/blog-post_06.html

Μετά εσκέφτηκα ότι αφού εν θα μεταφραστεί στα ελληνικά ολόκληρο θα ήταν χρήσιμο να μεταφράσω τζιαι μερικά άλλα κομμάθκια τζιαι για διάχυση τζιαι για σκοπούς αρχείου. Έτσι εμετάφρασα τούτα τα αποσπάσματα

από το πρώτο κεφάλαιο – τάξη και ταξικός αγώνας

http://nekatomata.blogspot.com/2012/01/blog-post_09.html

από το τρίτο κεφάλαιο – υπερεκμετάλλευση

http://nekatomata.blogspot.com/2012/02/blog-post_11.html

από το τέταρτο κεφάλαιο – συνδικάτα και επισφαλείς εργαζόμενοι

http://nekatomata.blogspot.com/2012/03/blog-post.html

από το πέμπτο κεφάλαιο – φύλο και εθνότητα στην εργασία

http://nekatomata.blogspot.com/2012/04/blog-post_04.html

από το έκτο κεφάλαιο – οι εργάτες και τα συμφέροντα τους

http://nekatomata.blogspot.com/2012/04/blog-post_30.html

από το έβδομο κεφάλαιο – συνδικάτα και πολιτική στη βόρεια Κύπρο

http://nekatomata.blogspot.com/2012/06/blog-post_30.html

Τζιαι επειδή το βιβλίο δεν πρόκειται τελικά να εκδοθεί στην Κύπρο τζιαι μια έκδοση στην Αγγλία αν τζιαι όταν γίνει δεν είναι σύντομα τζιαι θα πρόκειται ουσιαστικά για ένα αρκετά διαφορετικό κείμενο αφού θα μπουν νέα δεδομένα, θα αναδομηθεί, θα αλλάξει η εστίαση, θα επεκταθεί τζιαι θα τροποποιηθεί η ανάλυση τζιαι το επιχείρημα

ολόκληρο το κείμενο της διατριβής (2011) για όποιον ενδιαφέρεται βρίσκει το δαμέ

Labour relations in Cyprus: employment, trade unionism and class composition

http://wrap.warwick.ac.uk/47187/

Τάξη και ταξικός αγώνας

(μετάφραση αποσπάσματος από το υπό έκδοση στα αγγλικά βιβλίο , “Labour relations in Cyprus: employment, trade unionism and class composition”, σελ. 26-28)

1.2.4. Τάξη και ταξικός αγώνας

...Η εστίαση του Kelly (1998) στις εργατικές κινητοποιήσεις και τη συλλογική δράση ως η κεντρική διάσταση των εργασιακών σχέσεων συνδέει τις έννοιες του αγώνα και της οργάνωσης και απαντά στο θεωρητικό και πολιτικό ζήτημα της ταξικής σύγκρουσης. Εισηγείται την έννοια της “δικαιοσύνης” ως την κεντρική συνιστώσα που καθορίζει την αγωνιστικότητα, ενώ προσεγγίζει το ζήτημα της ηγεσίας από τα κάτω όπως και στο μικρο-επίπεδο. Οι ακτιβιστές, ειδικά οι αριστεροί, ήταν και παραμένουν ο παράγοντας - κλειδί στις εργατικές κινητοποιήσεις, καθότι υποδεικνύουν την αδικία και την αναγκαιότητα της δράσης, συνεισφέροντας έτσι στη δημιουργία της ομαδικής ταυτότητας και την υπεράσπιση της συλλογικής δράσης (Kelly, 1998 σ. 35, 44-51). Μέσα στις συνδικαλιστικές δομές και τις επιτροπές εργασιακών χώρων διαφόρων ειδών, οι δραστήριοι κομμουνιστές, είτε χαρακτηριζόμενοι ως ήρωες της εργατικής τάξης είτε ως ταραξίες ανάλογα με την οπτική του κάθε ενός, ήταν πάνω κάτω οι τοπικοί ηγέτες και αγκιτάτορες, προκαλώντας εργασιακό αναβρασμό και κωδικοποιώντας πολιτικά την εργατική απαρέσκεια και τα εργατικά αιτήματα. Συχνά αυτοί οι ακτιβιστές, είτε εντός του επίσημου κομμουνιστικού κινήματος είτε -τις τελευταίες δεκαετίες- ριζοσπάστες εκτός του, αποτελούσαν εξ υπαρχής στόχους για τον εργοδοτικό αυταρχισμό και την καταστολή (Franzosi 1995 σ. 220) σε ένα πάνω κάτω συντηρητικό, αντι-κομμουνιστικό κλίμα της εποχής του Ψυχρού Πολέμου και της μεταψυχροπολεμικής συνέχισης και διάχυσής του.

Ο οργανωμένος και ο πολιτικός αγώνας παραμένει βασικά ο μόνος τρόπος με τον οποίο η εξουσία του κεφαλαίου μπορεί να αμφισβητηθεί συστηματικά και ουσιαστικά. Και αυτό επειδή η οργάνωση και η πολιτικοποίηση μπορεί να επιτύχει δυο αναγκαίες συνθήκες για την ανύψωση της εργατικής τάξης πέραν από την αντικειμενική της θέση και προσανατολισμό, ως τάξη καθ' εαυτήν “απέναντι στο κεφάλαιο”, στο επίπεδο της συνείδησης για να γίνει τάξη “δι' εαυτήν”. (Lukacs, 1968 [1920] σ. 76). Η οργάνωση και η πολιτικοποίηση μπορούν θεωρητικά και δυνητικά να πετύχουν την ενοποίηση σε δυο επίπεδα – και ξεπερνώντας τις κοινωνικο-πολιτιστικές διαιρέσεις (νοητική και χειρωνακτική εργασία, φύλο και εθνότητα κλπ) και υπερβαίνοντας τις κοινωνικο-οικονομικές ιεραρχίες (βασισμένες στην επαγγελματική θέση) εσωτερικά της εργατικής τάξης. Η αποτελεσματική ταξική ενότητα, ειδικά αν καταφέρει να εξουδετερώσει τον ειδικό ρόλο που το κεφάλαιο ορίζει στο διευθυντικό και τεχνικό στρώμα, μπορεί να οδηγήσει στην επίτευξη της ταξικής αυτονομίας, σπάζοντας δηλαδή την αναπαραγωγή του κεφαλαίου που βασίζεται στην καθυπόταξη του συλλογικού εργάτη μέσα από την ένταξη της εργασιακής ρύθμισης εσωτερικά της παραγωγής και την πολυδιάσπαση του εργατικού δυναμικού (Clarke, 1991b, p. 191).

Παρόλα αυτά η πρωτοκαθεδρία του οργανωμένου και του πολιτικού αγώνα δεν χρειάζεται να επισκιάζει τις πιο άδοξες στιγμές της σύγκρουσης στον εργασιακό χώρο που είναι όχι μόνο ένα πολύ πιο συχνό φαινόμενο αλλά συχνά μπορεί να και έχει οδηγήσει σε πιο γενικευμένους αγώνες. Ο αναλυτής δεν πρέπει να ξεχνά ότι ένα σημαντικό μέρος των απεργιακών δράσεων δεν οργανώνεται και δεν στηρίζεται επίσημα πόσο μάλλον να προκληθεί ή να καθοδηγηθεί από τα έξω. Οι άγριες απεργίες φαίνονται ως πρώιμες μορφές αγώνα, αυθόρμητα ξεσπάσματα ενάντια στην εκμετάλλευση και την καταπίεση που μπορεί να είναι ηρωικά αλλά στην ουσία αδυνατούν να πετύχουν κάτι πρακτικά και να έχουν ένα μακροπρόθεσμο αντίκτυπο. Η αδιαμεσολάβητή τους μορφή, ο σχεδόν υπαρξιστικός τους χαρακτήρας και οι αντι-εξουσιαστικές του συνεπαγωγές υποδεικνύονται συχνά από ριζοσπάστες ως σημάδια ταξικής αυτονομίας και αυτο-πραγμάτωσης, ενώ οι πολιτικές τους αδυναμίες, λόγω της έλλειψης στρατηγικής και σχεδιασμού, και η αναποτελεσματικότητα τους υποδεικνύονται συχνά από τους ρεφορμιστές και τους πραγματιστές που τις υποτιμούν και τους επαγγελματίες συνδικαλιστές που απειλούνται από αυτές. Συχνά η διχοτομία μεταξύ της καθοδηγούμενης από συνδικάτο και της μη καθοδηγούμενης από συνδικάτο απεργίας δεν είναι τόσο μεγάλη όσο φαίνεται. Και αυτό επειδή μερικές επίσημες απεργίες ξεκινούν στην ουσία ανεπίσημα, πολλές φορές αναγκάζοντας την ηγεσία του συνδικάτου να πάρει μέρος και μερικές ανεπίσημες απεργίες μπορεί να έχουν την υπόρρητη έγκριση συνδικαλιστών και/ή τελικά να οδηγήσουν σε συνδικαλιστική ένταξη.

Στο μικρο – επίπεδο του εργασιακού χώρου, η εργατική αντίσταση δεν είναι πάντα συλλογική και δεν χρειάζεται πάντα να φτάσει στο ύψος της εργατικής κινητοποίησης. Μπορεί να πάρει επίσης έμμεσες και υπονομευτικές μορφές που είναι μιας πολύ στοιχειώδους φύσης. Όπως και στο μακρο – επίπεδο των κλαδικών και εθνικών συλλογικών διαπραγματεύσεων, η απεργιακή κινητοποίηση ή η μη συνεργασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί επίσης ως απειλή, ή με πιο ανεπαίσθητους τρόπους ως δυνητικότητα. Αιτήματα που αφορούν τον εργασιακό χρόνο, τον ρυθμό ή τις συνθήκες εργασίας μπορούν να ικανοποιηθούν ή να κατασταλούν άμεσα και τοπικά πριν να αρθρωθούν ολοκληρωμένα και συστηματικά και να πάνε πάνω στο επίπεδο του συνδικάτου ή της διοίκησης της επιχείρησης. Είναι πιθανότατα μάταιο να προσπαθήσουμε να υπολογίσουμε το σημείο στο οποίο η δυσφορία οδηγεί σε απεργιακή δράση ή να κατασκευάσουμε μοντέλα για να εξηγήσουμε την εμφάνιση ή να μετρήσουμε την ένταση της ταξικής σύγκρουσης (Franzosi, 1995), ενώ τα μοντέλα των μεγάλων κυμάτων των κινητοποιήσεων (Kelly, 1998) μπορεί να είναι χρήσιμες θεωρητικές ασκήσεις αλλά ενέχουν τον κίνδυνο του ντετερμινισμού και του ιστορικισμού, χάνοντας στην εγγενή ιστορικότητα και την εμπειρική ιδιοτυπία του ταξικού αγώνα. Η σύγκρουση στην εργασία, όπως και στην κοινωνία συνολικά, παίρνει διάφορες μορφές και ούτε το συμβάν της, ούτε οι συνεπαγωγές της μπορούν να εξηγηθούν στο επίπεδο της θεωρίας. Η τάξη και ο ταξικός αγώνας που τη σχηματοποιεί είναι στο τέλος της μέρας ιστορικά φαινόμενα που δεν μπορούν να πιαστούν επαρκώς με κοινωνιολογικά δίκτυα¹...

1“Η τάξη ορίζεται από ανθρώπους καθώς αυτοί ζουν την δική τους ιστορία, και στο τέλος της μέρας αυτή είναι ο μόνος ορισμός”. (E.P. Thompson, 1963, Preface p.10)

Σημειώσεις 5 – 20/12/2011

Το τι έγινε το τέλος της περασμένης βδομάδας είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον από πολλές απόψεις – σχεδόν αποκαλυπτικό για το τι πιθανότατα θα ακολουθήσει. Ας το σημειώσουμε

• αυθόρμητη απεργία στο δημόσιο από την βάση που ανάγκασε την ηγεσία της ΠΑΣΥΔΥ να αποφασίσει με έκτακτο συνέδριο κλιμάκωση των μέτρων
• επίθεση λάσπης στη ΠΑΣΥΔΥ από το ΑΚΕΛ την στιγμή που η ΠΕΟ και η ΣΕΚ διαχώρησαν την θέση τους μεν αλλά δεν άσκησαν καμιά κριτική και δεν συμμετείχαν στην επίθεση νεοφιλελεύθερων και ΑΚΕΛικών στην ΠΑΣΥΔΥ.

Το θέμα εδώ δεν είναι ούτε η επάρκεια ή η ιδεολογία της ηγεσίας της ΠΑΣΥΔΥ ούτε η εισήγηση (που όντως άργησε να ανακληθεί) για τα μέτρα αποχής από τις δημοτικές εκλογές.

Το θέμα είναι η αποφασιστικότητα για αντίσταση και η ισχύς που επέδειξαν πλειοψηφίες των εργαζομένων στο δημόσιο και που εκφράστηκε και από τα συνδικάτα τους.

Όσον αφορά την συμπαράταξη των ΑΚΕΛικών με τους νεοφιλελεύθερους ενάντια στην ΠΑΣΥΔΥ η παρατήρηση μου είναι η εξής: είτε πρόκειται περί λάθους εκτίμησης, που υποδηλώνει ερασιτεχνισμό είτε πρόκειται για απόλυτη επικράτηση των αστικών δυνάμεων εσωτερικά. Το αποτέλεσμα είναι βέβαια το ίδιο – αρνητικότατες συνέπειες στον ταξικό αγώνα.

Διότι πέραν από τα ετεροβαρή και άδικα μέτρα λιτότητας κυβέρνησης – κομμάτων, υπάρχει και το ζήτημα των χειρισμών και της δημόσιας διαχείρισης τόσο των μέτρων όσο και των διαδικασιών συγκράτησης και εξουδετέρωσης των κοινωνικών αντιστάσεων. Εδώ η νεοφιλελεύθερη προσπάθεια υπόσκαψης του συνδικαλισμού και των εργασιακών δικαιωμάτων (που είναι αντίστοιχα πιο δυνατός και πιο εδραιωμένα στο δημόσιο) έχει ταξική λογική, θεωρία, μακρόπνοη πολιτική στόχευση κλπ -
αντίθετα η ΑΚΕΛική επίθεση στη ΠΑΣΥΔΥ υπήρξε μικροπολιτική, κοντόφθαλμα και στενόμυαλα κυβερνητική και αναποτελεσματική ακόμα και για αυτό που επιχειρούσε – το πρόσκαιρο εκλογικό κέρδος μέσα από μια φτηνή ΑΚΕΛική προπαγάνδα που έφερε ξανά στο νου παλιές κακές εποχές.

Δεν είναι μόνο το ότι η δημόσια στάση του ΑΚΕΛ ενάντια στην απεργία της ΠΑΣΥΔΥ υποτίμησε την νοημοσύνη των ιδεολογικά αριστερών και των ανθρώπων με συνδικαλιστική συνείδηση και διάθεση αγώνα υποβιβάζοντας την πολιτική στράτευση στο επίπεδο του οπαδισμού. Είναι κυρίως ότι απέδειξε ότι η διαδικασία της αστικοποίησης μπορεί να το καταστήσει εν δυνάμει επικίνδυνο για τα συμφέροντα των εργαζομένων. Διότι αν η επίθεση στην ΠΑΣΥΔΥ ήταν σχετικά παθητική και περιορισμένη – αντανακλώντας έτσι απλά την οπισθοδρομική κοινωνική τάση που διαμορφώθηκε λόγω της ενορχηστρωμένης νεοφιλελεύθερης επίθεσης του προηγούμενου διαστήματος, τότε θα μπορούσαμε να μιλούμε απλά για συμπόρευση με το δεξιό ρεύμα. Η ΑΚΕΛική επίθεση στην ΠΑΣΥΔΥ όμως ήταν κάτι άλλο – ενεργητική και εφ' όλης της ύλης, υποδεικνύοντας ετοιμότητα (ακόμα και επιβολής) πατριωτικής θυσίας για το αστικό κράτος και την εθνική οικονομία, και πετώντας στον κάλαθο των αχρήστων όλη την ιστορία και θεωρία του διεθνούς και κυπριακού εργατικού κινήματος που λέει ότι είναι συνήθως οι ανώτερες βαθμίδες των εργαζομένων που μπορούν να αντέξουν και να ηγηθούν της ταξικής αντίστασης λόγω ακριβώς της σχετικής τους δύναμης και σχετικής τους αυτονομίας από την εξουσία του κεφαλαίου και των φορέων του (αλλά και των κομμάτων) που προκύπτει ακριβώς από την θέση τους στην κοινωνική δομή.

Κόντρα στον υποψήφιο της πλουτοκρατίας για το δήμο Λευκωσίας

Μέσα σε τούτες τες συνθήκες της ταξικής πόλωσης, κανένα πεδίο πάλης δεν πρέπει να μεινίσκει ανεκμετάλλευτο – ούτε ακόμα τζιαι ο συμβολικός τζιαι εν πολλοίς θεαματικός στίβος των εκλογών.

Μέσα σε συνθήκες βαθκιάς οικονομικής κρίσης, όπου η ανεργία εδράτζιασεν τζιαι τα εισοδήματα του κόσμου εππέσαν σημαντικά θα είναι μεγάλη πρόκληση αλλά τζιαι κατάντια να εκλεγεί ένας πολυεκατομυριούχος στη Δημαρχία Λευκωσίας.

Ιδιαίτερα μάλιστα όταν τούτος παρομοιάζει ήδη το Δήμο με τες επιχειρήσεις που εκληρονόμησεν – προφανώς αντιμετωπίζοντας τους δημότες ως υπαλλήλους τζιαι πελάτες του.

Όταν μάλιστα θεωρεί ότι η καταγωγή του – το βασικό του ατού στα παζάρκα τζιαι τους σχεδιασμούς των διαφόρων καπετανέων της δεξιάς διά του ειδικό στάτους, ως κληρονομιά εξουσίας ενσωματωμένη στο επίθετο του.

Ένα επίθετο ανατρισιαστικό τζιαι νότια αλλά τζιαι βόρεια της πράσινης γραμμής που χωρίζει την πόλη – ένα επίθετο με ευθύνες για την ύπαρξη της νεκρής ζώνης.

Ζώντας όμως σε ένα κόσμο τζιαι σε μια εποχή παρακμής, η ντροπή τζιαι η ξιμαρισιά του επιθέτου αναποδογυρίζονται τζιαι προβάλλονται ως τα αντίθετα τους πάνω στην ίδια την πόλη. “Περήφανη τζιαι καθαρή Λευκωσία” λαλεί.

“Απογκετοποίηση της παλιάς πόλης, αστυνόμευση, προσέλκυση επενδύσεων, εμπορική αναζωογόνηση” λαλεί ο περήφανος καθαριστής...τζιαι όποιος καταλάβει εκατάλαβεν το πλάνο.

Να μεν αφήσουμε την παλιά πόλη στο έλεος ξενόφοβων γιάπηδων που σχεδιάζουν την πλήρη εμπορευματοποίηση της. Να μεν αφήσουμε να δημιουργηθεί κλίμα αστυνομοκρατίας για να επιβάλει την έξοδο των μεταναστών τζιαι την είσοδο των χλιδάτων μαγαζιών. Κόντρα στη λογική των δημοσίων σχέσεων, στον μεγαλοαστικό αυταρχισμό, στην ξενοφοβία τζιαι τη μισαλλοδοξία.

Ψήφο στην Ελένη Μαύρου.

Κουίζ

Ποιος εν το μιαλλύττερο τσιράκι των εργοδοτών στη δημόσια σφαίρα;

1. τζείνος που ξιτιμάζει συνέχεια τους μισθωτούς του δημοσίου ως παράσιτα
2. τζείνος που υποστηρίζει να επιβληθούν περιορισμοί στο δικαίωμα της απεργίας ακόμα τζιαι επιστράτευση των εργαζομένων
3. τζείνος που νομίζει ότι η αδικία προωθείται που τα συνδικάτα, όι που τους εκπροσώπους του κεφαλαίου
4. τζείνος που αντιπαραβάλλει τους απεργούς με την κοινωνία τζιαι στηρίζει ανοιχτά τους απεργοσπάστες
5. τζείνος που λαλεί  ότι η πάλη των τάξεων είναι εσωτερικό ζήτημα της μισθωτής εργασίας – των υπαλλήλων του δημοσίου τζιαι του ιδιωτικού τομέα
6. τζείνος που λαλεί ότι η πάλη των τάξεων είναι μεταξύ εργαζόμενων τζιαι ανέργων
7. τζείνος που θεωρεί ότι η φορολόγηση του συσσωρευμένου πλούτου είναι άδικη γιατί ποινικοποιεί την επιχειρηματικότητα τζιαι την αποταμίευση τζιαι θα οδηγήσει στην καταστροφή της χώρας

Σκέψεις για τη συγκυρία 9/12/2011

Μετά και το τρίτο πακέτο μέτρων λιτότητας της κυβέρνησης Χριστόφια, όπου για άλλη μια φορά καλείται να πληρώσει η μισθωτή εργασία και όχι ο συσσωρευμένος πλούτος το κόστος της κρίσης και όπου τα συνδικάτα αγνοούνται αυτή τη φορά επιδεικτικά και από την κυβέρνηση – όχι μόνο από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, είναι φανερό ότι έχουμε μπει για τα καλά σε μια δύσκολη εποχή. Αν αυτή η πορεία δεν ανατραπεί τότε βαδίζουμε ολοταχώς προς μια σημαντική πτώση του βιοτικού επιπέδου της πλειοψηφίας του πληθυσμού και την περαιτέρω αύξηση των κοινωνικο-οικονομικών ανισοτήτων. Οι εργοδότες έχουν καταφέρει και να ορίσουν το πλαίσιο και τους όρους της συζήτησης, αλλά και να επιβάλουν την λογική και τις θέσεις τους. Το γεγονός ότι στην επικοινωνιακή επίθεση του κεφαλαίου συμμετέχει ενεργά και ο υπουργός Οικονομικών που δεν διστάζει να διαστρεβλώσει και αυτός τα δεδομένα σε σχέση με τις συνέπειες των μέτρων λιτότητας, που τον έπεισαν ή τον ανάγκασαν (δεν έχει και τόση σημασία) να προωθήσει οι άνθρωποι του κεφαλαίου εξωτερικά και εσωτερικά, είναι αξιοπρόσεκτο επειδή ενδεχομένως να προοιωνίζει και την παραπέρα στάση της κυβέρνησης.

Συνοπτικά το τελευταίο πακέτο είναι μεν πιο σκληρό από τα προηγούμενα αλλά πιθανότατα όχι τόσο σκληρό όσο αυτά που φαίνεται να ακολουθούν αν δεν υπάρξει δυναμική ταξική αντίσταση. Την μερίδα του λέοντος καλούνται να πληρώσουν οι σχετικά καλά αμοιβόμενοι μισθωτοί του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα όμως τα μέτρα πλήττουν στο σύνολο τους ολόκληρη την εργατική τάξη καθότι το διά νόμου πάγωμα των μισθών στον ευρύτερο δημόσιο τομέα θα φέρει αναπόφευκτα και το πάγωμα και στον ιδιωτικό τομέα όπου οι δυνατότητες αντίστασης είναι μειωμένες που σε συνδυασμό με τις αυξήσεις στις τιμές και την αύξηση στο ΦΠΑ θα μειώσουν την αγοραστική δύναμη των εργαζομένων. Τα χειρότερα όμως έπονται – η συζήτηση για την τροποποίηση της ΑΤΑ και την φορολόγηση της ιδιοκτησίας αν γίνει και αυτή στα μέτρα της ΟΕΒ θα σημαίνει περαιτέρω μειώσεις στα πραγματικά εισοδήματα των εργαζομένων και περισσότερες φορολογίες για την κατοικία τους. Η ΑΤΑ συζητείται μόνο υπό το πρίσμα του πως θα μειωθεί χωρίς να έχει λεχθεί καν η πιθανότητα επέκτασης της σε αυτούς που δεν την παίρνουν ενώ η μεγαλο-ιδιοκτησία αν ακολουθηθεί η υφιστάμενη λογική είναι πιο πιθανόν να πάρει κίνητρα για αναπτύξεις παρά φορολογίες.

Ζούμε σε μια εποχή που θυμίζει ήδη κακό παρελθόν – με την ανεργία σε επίπεδα ρεκόρ, τις ληστείες για μερικές χιλιάδες ευρώ σε ημερήσια διάταξη, τις ανακοινώσεις ότι “αγοράζονται χρυσαφικά” να πληθαίνουν. Η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση μπαίνει στον τέταρτο της χρόνο χωρίς κανένα σημάδι εξόδου ενώ η ευρωζώνη και η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση απειλούνται με κατάρρευση.

Στην Κύπρο η κρίση επιτάχυνε, ολοκλήρωσε και φανέρωσε διαδικασίες που βρισκόντουσαν σε εξέλιξη ήδη από την δεκαετία του 1990 – την αποδυνάμωση των συνδικάτων και την αστικοποίηση του ΑΚΕΛ με αποτέλεσμα την περαιτέρω επιδείνωση των ταξικών συσχετισμών. Σήμερα μπορούμε να μιλάμε πλέον για τρία "κάστρα" της εργατικής τάξης που πέφτουν ταυτόχρονα ως αποτέλεσμα ιστορικής διάβρωσης από τη μια και συνεπειών της σημερινής κρίσης από την άλλη:

• η χειροτέρευση των εργασιακών σχέσεων στο δημόσιο καταργώντας το συγκριτικό μέτρο για τον ιδιωτικό
• η κατάργηση του “κοινωνικού διαλόγου” και η περιθωριοποίηση των συνδικάτων
• η σοσιαλδημοκρατική στροφή του ΑΚΕΛ και η εξουδετέρωση της εργατικής αριστερής φωνής σε κοινοβουλευτικό και κυβερνητικό επίπεδο

Αφού το ίδιο το κεφάλαιο με την συνέργεια του κράτους κατάργησε το τριμερές σύστημα, δεν υπάρχει πλέον καμιά λογική στην εμμονή σε ιστορικά προηγούμενες γραμμές άμυνας. Με αυτά τα δεδομένα οι δυνάμεις της εργασίας και της αριστεράς δεν έχουν άλλη επιλογή από την ανασύνταξη και την επιθετική αναδιάταξη. Ιδιαίτερα μάλιστα αφού έπονται και οι συνέπειες της τραπεζικής κρίσης, η κοινωνικοποίηση δηλαδή της ζημιάς και το κάλεσμα για το δημόσιο ξελάσπωμα των τραπεζών – μετά την συγκάλυψη έρχεται και η επιβράβευση του εγκλήματος που διαπράχθηκε πρόσφατα από τα γκόλντεν μπόις της χώρας. Μπροστά στην ανευθυνότητα των διοικούντων τραπεζιτικών, εργοδοτικών και πολιτικών παραγόντων η όποια συνδικαλιστική “στάση υπευθυνότητας” όπως πχ η τρίωρη συμβολική απεργία για την τιμή των όπλων που ανακοινώθηκε, σημαίνει στην πράξη υποταγή στη νέα τάξη πραγμάτων και θα ερμηνευτεί ως τέτοια. Ο μόνος δρόμος είναι – διεύρυνση και ενδυνάμωση του συνδικαλιστικού και ταξικού μετώπου και συνεχής, μαχητική και συστηματική διεκδίκηση ώστε να ανακοπεί η νεοφιλελεύθερη επέλαση και να επαναπροσδιοριστεί το πλαίσιο της πολιτικής και η κατεύθυνση της κοινωνίας. Όχι απλώς για να διατηρηθούν εργατικά κεκτημένα, αλλά για να πληρώσει το κεφάλαιο την κρίση του.

Εργάτες και εξουσία

(μετάφραση αποσπάσματος από το υπό έκδοση στα αγγλικά βιβλίο, “Labour relations in Cyprus: employment, trade unionism and class composition”, σελ. 150-152)

6.3.1. Αντίσταση στη διεύθυνση

Η τυπική ιεραρχική δομή της διεύθυνσης, για παράδειγμα, αμφισβητείται από τους εργάτες με πολλαπλούς τρόπους, τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα. Αυτό δεν οδηγεί στην εξουδετέρωσή της ούτε την καθιστά ασήμαντη, αλλά την καθιστά σχετικό παρά απόλυτο ζήτημα. Όταν κάποιοι εργάτες αψηφήσουν τις οδηγίες των προϊσταμένων τους, συχνά αγνοώντας τις σιωπηλά παρά απορρίπτοντάς τις ανοιχτά, τότε στην ουσία αμφισβητούν τη δικαιοδοσία τους πάνω στη χρησιμοποίηση της εργατικής τους δύναμη την ώρα του εργασιακού χρόνου. Για να μπορέσουν όμως οι εργάτες να το κάνουν αυτό, πρέπει να αντλήσουν από τις διαθέσιμες κοινωνικές και ψυχολογικές τους πηγές έτσι ώστε να μπορέσουν να ξεπεράσουν τον φόβο τους και να σπάσουν (στιγμιαία) την πειθαρχική τάξη του εργασιακού χώρου. Η ανυποταξία είναι συχνά απρόβλεπτη αλλά δεν είναι ούτε τυχαία ούτε παράλογη. Η λογική της πηγάζει από τον εμμενή αγώνα για αυτονομία και αυτο-έλεγχο πάνω στον χρόνο και την ενέργεια της κάθε μιας, πάνω στο σώμα και το μυαλό του κάθε ενός. Και αυτός ο αγώνας των εργαζομένων για την απόδραση τους από την τάξη πραγμάτων του κεφαλαίου προηγείται και λογικά και ιστορικά της διαδικασίας της καπιταλιστικής αξιοποίησης¹.

Αλλά το σπάσιμο της ιεραρχικής δομής του ελέγχου σε ένα εργασιακό χώρο δεν επιφέρει την καταστροφή της εξουσίας ούτε καν την κατάργηση της ιεραρχίας ως οργανωτική αρχή. Βέβαια υπάρχουν πολλές περιπτώσεις αμοιβαίας βοήθειας μέσα από την ανταλλαγή πληροφοριών, αλληλοσυμπλήρωση ανατιθέμενων εργασιών και οριζόντιες σχέσεις συνεργασίας μεταξύ συναδέλφων που παρατηρήθηκαν σε όλες τις έρευνες πεδίου². Αυτές οι πράξεις συνεργασίας μπορεί να διαβρώσουν το καθεστώς διεύθυνσης αν και όταν λάβουν χώρα άμεσα καθώς υπονομεύουν την τελική εξουσία της διεύθυνσης να οργανώσει μέσα από οδηγίες την εργασιακή διαδικασία. Παρόλα αυτά, νέες ιεραρχίες δημιουργούνται αδιάκοπα βασισμένες στους ρόλους ηγεσίας / υπευθυνότητας που αναλαμβάνονται στη βάση εργασιακής εμπειρίας, αυτοπεποίθησης και κοινωνικού κύρους.

6.3.2. Αντίσταση στην εργασία

Η πιο χαρακτηριστική μορφή εργατικής αντίστασης δεν είναι ενάντια στην ιεραρχία στην εργασία, αλλά ενάντια στην εργασία την ίδια. Τα κλασικά μέσα με τα οποία οι εργάτες αντιστέκονται στην κοινωνική τους λειτουργία και στο ρόλο τους ως εργατών, είναι όταν αποφεύγουν να εργαστούν, όταν αρνούνται να προσφέρουν στην πράξη την εργασία τους στον εργοδότη τους. Η αντίσταση των εργατών στην εργασία παίρνει πολλές συγκεκριμένες μορφές όπως η απουσία από την εργασία, η κωλυσιεργία ή το σαμποτάζ. Περιπτώσεις τέτοιων μορφών αντίστασης είναι κοινές και πραγματοποιούνται σε όλων των ειδών τα περιβάλλοντα μισθωτής εργασίας, συμπεριλαμβανομένων και των “αριστοκρατών” και των “σκλάβων” εργατών. Η απουσία από την εργασία μπορεί να πάρει διάφορες μορφές: να μην εμφανιστεί κανείς στη δουλειά (είτε προσποιούμενος ασθένεια, είτε επειδή ξέχασε, είτε επειδή δεν ξύπνησε)³, να παρουσιαστεί καθυστερημένα⁴, ή να εξαφανιστεί κατά τη διάρκεια των ωρών εργασίας με ή χωρίς άδεια⁵. Αυτό αμφισβητεί στην ουσία την τάξη πραγμάτων του εργασιακού χρόνου και επιχειρεί συνειδητά να τον μειώσει. Από την άλλη, η κωλυσιεργία θέτει υπό αμφισβήτηση την εντατικότητα του εργασιακού χρόνου και υπονομεύει το στόχο του εργοδότη για μια ολοένα αυξανόμενη παραγωγικότητα. Η κωλυσιεργία αναφέρεται ουσιαστικά στη στρατηγική να φυλάξει κανείς ενέργεια και να αντιμετωπίσει το βαρύ φόρτο εργασίας. Συχνά οι εργάτες δεν έχουν άλλη επιλογή από το να κωλυσιεργήσουν, αφού αντιλαμβάνονται ότι θα υπάρχει πάντοτε μια νέα εργασία όταν θα έχουν τελειώσει αυτήν με την οποία ασχολούνται τώρα. Η οδηγία “δουλέψτε γρηγορότερα” είναι μάλλον η πιο κοινή σε όσους επιβλέπουν εργάτες.⁶ Κατ' ακρίβεια, όπως ανάφερα σε προηγούμενο σημείο, η μετατόπιση από πληρωμένο εργασιακό χρόνο σε πληρωμένη εργασία, που παρατηρείται στα πλαίσια των συστημάτων εξωτερικής ανάθεσης εργασιών, υπεργολαβίας και προμήθειας, στοχεύει ακριβώς σε αυτό: να εντατικοποιήσει το ρυθμό της εργασίας⁷.

Η αποφυγή εντατικοποίησης της εργασίας ωστόσο δεν αποτελεί πάντοτε επιλογή για τους εργάτες. Ο φόβος της απόλυσης είναι πάντοτε υπαρκτός στον ιδιωτικό τομέα και καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις παραμέτρους της εργατικής αντίστασης. Σε μερικές περιπτώσεις όμως ένας εργάτης μπορεί απλώς να “εκραγεί” χωρίς να σκεφτεί τις συνέπειες. Η περίπτωση ενός Πόντιου εργάτη στην έρευνα πεδίου 7 είναι διαφωτιστική. “Δούλευα για τον Χ. Συνήθιζε να μου φωνάζει να δουλεύω πιο γρήγορα. Μια μέρα, του φώναξα πίσω και με απόλυσε.”⁸ Συνήθως όμως, οι πηγές που χρειάζονται οι εργάτες για να μπορέσουν να ξεπεράσουν το φόβο τους και να αρθρώσουν την αντίστασή τους στον εργοδότη και στους απεσταλμένους του προέρχονται από μια ρεαλιστική αξιολόγηση και γνώση της δύναμής τους ως παροχέων εργασίας. Όταν μια καθαρίστρια οδηγήθηκε από τον επιστάτη στον μάνατζερ του ξενοδοχείου σε μια προσπάθεια να την πειθαρχήσει, αυτή του είπε: “Νομίζεις ότι φοβάμαι ότι θα με απολύσεις; Εσύ, που έχεις γραφειακή δουλειά, πρέπει να φοβάσαι. Κοίταξε [έξω από το παράθυρο του γραφείου του μάνατζερ η θέα ήταν μια σειρά από ξενοδοχεία]” πόσες τουαλέτες με περιμένουν να τις καθαρίσω;”⁹ Αυτό το είδος ανυποταξίας δεν μπορεί να εξηγηθεί ως μια αυθόρμητη εξέγερση. Σίγουρα εμπλέκει μια λογική “μαγκιάς” που οδηγεί σε μια επιθετική στάση, ωστόσο αυτή προϋποθέτει συχνά μια προηγούμενη συνειδητοποίηση από μέρους του εργάτη της κοινωνικοοικονομικής του δύναμης και της θέσης του στην ταξική δομή. Η περίπτωση τεσσάρων νεαρών Πολωνών εργατριών στην έρευνα πεδίου 2 είναι επίσης διαφωτιστική. Όταν αντιλήφθηκαν ότι δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στις κακές συνθήκες εργασίας και στη επιθετική συμπεριφορά του εργοδότη τους, αποφάσισαν να φύγουν και άρχισαν να ψάχνουν για εργοδότηση σε άλλο ξενοδοχείο στην ίδια περιοχή. Σύντομα εγκατέλειψαν τον εργοδότη τους στο αποκορύφωμα της περιόδου αιχμής.

1Αυτή η ιδέα αναπτύχθηκε βασικά από την Ιταλική Μαρξιστική σχολή της αυτονομίας τη δεκαετία του 1970. Για μια ιστορική ανασκόπηση του Ιταλικού κινήματος και της θεωρητικής ανάπτυξης του Αυτόνομου Μαρξισμού βλέπε (Wright, 2002). Πιο πρόσφατα αυτή η ιδέα χρησιμοποιήθηκε από τους Bonefeld and Holloway (1995) και επαναδιατυπώθηκε και συγκεκριμενοποιήθηκε από τον Holloway (1995).

2Αυτή η δια-τμηματική και ενδο-τμηματική συνεργασία μεταξύ συναδέλφων είναι συνήθως άτυπη παρακάμπτοντας την μεσαία διεύθυνση.

3Έρευνα πεδίου 2, αλλοδαποί εργάτες

4Έρευνα πεδίου 1,3.

5Έρευνα πεδίου 6, βοηθός επιστάτη, αναφερόμενος στο προηγούμενο εργοτάξιο, όπου συνήθιζαν να κρύβονται οι εργάτες.

6Όλες οι έρευνες πεδίου.

7Δες, για παράδειγμα, τις καθαρίστριες στην έρευνα πεδίου 1 που πληρώνονται με το δωμάτιο που καθαρίζουν. Ή τη δουλειά με το κομμάτι κάποιων οικοδόμων στην έρευνα πεδίου 7.

8Έρευνα πεδίου 7, συνέντευξη με ένα ανειδίκευτο εργάτη, ο οποίος είχε απολυθεί την προηγούμενη μέρα.

9Έρευνα πεδίου 3, μεσήλικας Κύπρια γυναίκα καθαρίστρια.

Η πολιτική λιτότητας της κυβέρνησης Χριστόφια

Είτε συνειδητή είτε ασυνείδητη, είτε λόγω άποψης είτε λόγω αδυναμίας και δειλίας, είτε δικαιολογούμενη ως στρατηγική είτε ως τακτική κίνηση λόγω της νεοφιλελεύθερης περιρρέουσας, η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης Χριστόφια είναι πλέον ανοιχτά και καθαρά δεξιόστροφη και πλήττει τα συμφέροντα των εργαζομένων. Σαφέστατα οι ανάγκες διαχείρισης του καπιταλισμού ειδικά στην περίοδο την οποία ανάλαβε την εκτελεστική εξουσία το ΑΚΕΛ έθεταν από την αρχή όρια και περιοριστικά πλαίσια στο τι θα μπορούσε να γίνει σε σχέση με την διακηρυγμένη θέση της “δίκαιης κοινωνίας” ή έστω μιας δικαιότερης κατανομής του συλλογικά και συνολικά παραγόμενου πλούτου της χώρας. Αυτή η κριτική δεν βασίζεται σε παιδιάστικες ιδέες περί ΑΚΕΛικής προδοσίας της προλεταριακής επανάστασης ή σε ανεδαφικές θέσεις περί της άρνησης για μια κυπριακή μετάβαση στο σοσιαλισμό. Κανένας σοβαρός αριστερός δεν περίμενε μεταμορφώσεις. Όμως μπορούσαν να γίνουν πολλά και δεν έγιναν – και το κυβερνών ΑΚΕΛ έχει σοβαρές ευθύνες.

Το ΑΚΕΛ ως το κόμμα της Αριστεράς, σαφώς πιο ευαίσθητο στα συμφέροντα των εργαζομένων σε σχέση με τα αστικά κόμματα, βρέθηκε ομολογουμένως στην εξουσία σε μια δύσκολη εποχή. Ήταν αναμενόμενο ότι θα καταδικαζόταν να βιώνει και να υλοποιεί μια αντίφαση ως ταγμένο στην προστασία των συμφερόντων των εργαζομένων και ταυτόχρονα εθνικός διαχειριστής ενός καπιταλισμού σε κρίση. Όμως είχε περιθώρια, είχε ευκαιρίες και είχε δυνατότητες να κάνει κάποιες κινήσεις και να δώσει κάποιες μάχες που δεν τις έδωσε – και στην παιδεία και στο κυπριακό και σε σχέση με τον κρατικό μηχανισμό και σε σχέση με την οικονομία. Προτίμησε και αυτό όπως και τα συνδικάτα την αδράνεια και την απραξία, κυνηγώντας κάποια “σύνεση” και “συναίνεση”, και κηρύττοντας ανέμελα και με αφέλεια τον σεβασμό στους θεσμούς και στους κανόνες της αστικής δημοκρατίας την στιγμή που η ίδια η αστική τάξη τους θεωρεί πλέον περιττούς, παρωχημένους και προβληματικούς – για τις αγορές, την οικονομική ανάπτυξη, την ανταγωνιστικότητα κλπ. Η Αριστερά και τα συνδικάτα περίμεναν και περιμένουν να περάσει η μπόρα για να ξαναπάμε στην κανονικότητα – επιμένουν να μην αντιλαμβάνονται ότι είμαστε ήδη σε νέα εποχή. Σε μια εποχή που θα θερίσουν αυτά που έσπειραν ή που δεν έσπειραν τις προηγούμενες δεκαετίες.

Τις τελευταίες μέρες φαίνεται να μπήκε και η ταφόπλακα του ούτω καλούμενου “κοινωνικού διαλόγου”, αυτού του θεσμού διαβούλευσης μεταξύ των αντιπροσώπων των εργαζομένων, εργοδοτών και κράτους. Ο μεταπολεμικός συμβιβασμός μεταξύ εργασίας και κεφαλαίου όπως αυτός κωδικοποιήθηκε το 1977 είχε ήδη αρχίσει να διαβρώνεται από την δεκαετία του 1990 και βρισκόταν σε βαθιά κρίση την δεκαετία του 2000. Το τελειωτικό του κτύπημα όμως ήρθε με την παγκόσμια κρίση, που λειτούργησε ως μοναδική ευκαιρία για την αστική τάξη να αναδιατάξει εκ νέου και εκ βάθρων το πεδίο. Η σχεδόν πλήρης ανατροπή του τριμερούς συστήματος, ακόμα και των προσχημάτων, έγινε επί των ημερών, αλλά τραγικά μπορεί να πει κανείς και με ευθύνη, της σημερινής ΑΚΕΛικής κυβέρνησης.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η νοημοσύνη του κόσμου υποτιμάται ακόμα περισσότερο από την εργασία του. Όταν με ταχυδακτυλουργικά κόλπα εξαφανίζονται οι πλούσιοι από το φορολογικό πρόγραμμα και εμφανίζονται μόνο ως ρητορικός στόχος ή ως φωνή τεχνοκρατικής και πολιτικής σοφίας. Όπου οι οικονομολόγοι λογοκρίνουν τις πραγματικότητες που δεν χωρούν στα μοντέλα τους όπως οι καναλάρχες τις φωνές και τις ερμηνείες που δεν αντιλαλούν τις επιδιώξεις τους. Η λιτότητα για τους μισθωτούς, τα κίνητρα για τους εργοδότες.

Αγαπητοί ΑΚΕΛικοί συντελείται μια διαδικασία αναδιανομής του πλούτου προς όφελος του κεφαλαίου υπό την εποπτεία σας! Και έχετε ευθύνες και για τον Καζαμία και για τον Χριστόφια. Δεν μπορεί την ώρα που τα πραγματικά εισοδήματα των μισθωτών να μειώνονται, τα συσσωρευμένα κέρδη και η μεγαλο-ιδιοκτησία να μένουν ανέπαφα. Όσον αφορά την προτεινόμενη αύξηση της φορολόγησης στα μερίσματα (για κάτοικους Κύπρου), που αποτελούν μόνο μέρος των κερδών, αν αυτή τελικά θα συνοδεύεται όπως ζητούν οι εργοδότες, από ρυθμίσεις για εξαιρέσεις, φορο-ελαφρύνσεις και φορο-απαλλαγές για αποσβέσεις, τότε δεν θα υπάρξει ουσιαστική συνεισφορά των επιχειρηματιών στο δημόσιο ταμείο και σίγουρα δεν θα είναι ανάλογη αυτής των εργαζομένων, που καλούνται να ξαναπληρώσουν σήμερα όπως και χτες και όπως πιθανότατα θα ξανακληθούν και αύριο. Αντίθετα η επιδότηση των εταιρειών με κίνητρα για “προώθηση της ανάπτυξης” μοιάζει μάλιστα με εμπαιγμό αυτή την στιγμή. Έναν εμπαιγμό στον οποίο συμμετέχει ενεργά ένα μέρος του ΑΚΕΛ και φαίνεται να ανέχεται ένα άλλο μέρος του ΑΚΕΛ παρά τους ρητορικούς εξορκισμούς και ακροβασίες που επιχειρούνται από την ηγεσία.

Καθώς η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση βαθαίνει και συνεπακόλουθα η ταξική σύγκρουση εντείνεται, ο καθένας οφείλει να ξεκαθαρίσει και την θέση του και την στάση του.

Ο πλούτος να πληρώσει την κρίση του

έλαβα αυτό το κείμενο από την "Ομάδα εργαζομένων" με την παράκληση να δημοσιευτεί στο μπλογκ νεκατώματα.

.........................

Ο πλούτος να πληρώσει την κρίση του

Ένα θέατρο του παραλόγου εκτυλίσσεται στην Κύπρο τον τελευταίο καιρό. Η παγκόσμια οικονομική κρίση, παράγωγο της λειτουργίας του χρηματοπιστωτικού συστήματος, παρουσιάζεται ως τοπικό πρόβλημα μεγάλων εισοδημάτων των μισθωτών και προτείνονται “εξοικονομήσεις” κατ' αρχήν από μια μερίδα των εργαζομένων, αυτήν του ευρύτερου δημόσιου τομέα.

Ποτέ ο πλούτος της Κύπρου δεν ήταν τόσο μεγάλος όσο σήμερα. Ποτέ ο πλούτος αυτών των λίγων οικογενειών που ελέγχουν την οικονομία δεν έφτανε σε τέτοια μυθικά επίπεδα όσο σήμερα. Χαρακτηριστικά κάτω από 10% του πληθυσμού καρπούνται πάνω από το 50% του εθνικού εισοδήματος. Τελικά μετά από 50 χρόνια ανεξαρτησίας διαπιστώνουμε ότι διαμορφώνεται μια χώρα μπανανία, τσιφλίκι λίγων πλουτοκρατών. Αρκετοί πολιτικοί εργάζονται εργολαβικά, ανοιχτά και ξεδιάντροπα προς αυτήν την κατεύθυνση. Μερικοί πολιτικοί ανήκουν και οι ίδιοι σε αυτήν την μικρή μερίδα των πλουσίων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Νικόλας Παπαδόπουλος και Αβέρωφ Νεοφύτου. Ποτέ πολιτικοί δεν πολέμησαν με τόση λύσσα ενάντια στα δικαιώματα και τα συμφέροντα των εργαζομένων. Ποτέ πολιτικοί δεν πολέμησαν με τόση μανία ενάντια στα συνδικάτα ως εκπροσώπους των εργαζομένων. Πέραν από την οικονομική διάσταση αυτό είναι πλήγμα ενάντια στην δημοκρατία και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοιο.

Η επίθεση στους δημόσιους υπαλλήλους ακολουθεί την επίθεση στους εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα την τελευταία δεκαετία που συντελέστηκε μέσα από την απορύθμιση των εργασιακών σχέσεων και την πιο σκληρή εκμετάλλευση των ξένων εργαζομένων. Η βελτίωση των όρων εργασίας στον ιδιωτικό τομέα είναι αναγκαία και επείγουσα, και αυτή δεν μπορεί να προέλθει μέσα από την επιδείνωση των όρων εργασίας στον δημόσιο τομέα αλλά μέσα από την δικαιότερη κατανομή του πλούτου που συνολικά παράγει η χώρα.

Δυστυχώς τα πλείστα από τα μέτρα που προτείνονται πλήττουν τους εργαζόμενους. Μια σωστή πολιτική από την σκοπιά της κοινωνικής δικαιοσύνης θα ήταν:

1. Αύξηση της φορολόγησης των εταιρειών αναλογικά με τον κύκλο εργασιών και τα κέρδη τους
2. Ουσιαστική φορολόγηση της ακίνητης μεγαλο – ιδιοκτησίας
3. Συνεισφορά του τεράστιου εκκλησιαστικού πλούτου σε γη, χρυσό και επιχειρήσεις και άτυπα έσοδα από τις εκκλησιαστικές τελετουργίες και τερματισμός της κρατικής επιχορήγησης στη μισθοδοσία των εκκλησιαστικών λειτουργών.
4. Μείωση της στρατιωτικής θητείας στο ένα έτος, των δαπανών του στρατού γενικά και πώληση όλων των άχρηστων στρατιωτικών υλικών όπως πχ οι πυραύλοι S-300.
5. Συνεργατική, δημοτική και κρατική εκμετάλλευση των εναλλακτικών πηγών ενέργειας (που ανήκουν σε όλους) ήλιου και ανέμου καθώς και του υποθαλάσσιου φυσικού αερίου προς όφελος όλων των Κυπρίων και όχι μόνο των λίγων. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι μεγάλο μέρος της αναστάτωσης που προκαλούν οι συντηρητικοί πολιτικοί σχετίζεται περισσότερο με τα κέρδη αυτής της αναδυόμενης αγοράς παρά με την οικονομική κρίση.

Ομάδα εργαζομένων

Κομμουνιστικό Κόμμα Κύπρου

...η πρώτη μας φροντίδα είναι να εξαλείψουμε κάθε φυλετικό μίσος που υπάρχει ανάμεσα στους κατοίκους του νησιού μας...
...θα γίνουμε οι κήρυκες της αγάπης και της ενώσεως όλων των φτωχών για την ομαδική επιδίωξη των συμφερόντων τους......θα σταθούμε αντιμέτωποι κάθε πατριδοκάπηλου εθνικιστή πολιτικάντη και θα εργαστούμε για την ανεξαρτησία της Κύπρου υπό μια εργατοαγροτική κυβέρνηση, με πλήρη δικαιώματα ελευθερίας από τον λαό μακράν πάσης επιρροής και προστασίας εκ των έξω...

Νέος Άνθρωπος, 1925
αναδημοσίευση αποσπάσματος από το Τραίνο στη πόλη, βαγόνι 10, Λεμεσός, 1993

Προς μια πιθανή, ενδεχομένως επερχόμενη ΠΑΝΑΠΕΡΓΙΑ

Επειδή το κεφάλαιο τζιαι οι εκπροσώποι του στην βουλή συνεχίζουν το ίδιο φκιολί, εν καλά να τους υπενθυμίζουμε κάποια πράματα που άλλες εποχές...

20 000 εργάτες συμμετέχουν στην συντεχνιακή παναπεργία

“ Η υπό των εργατικών συντεχνιών αποφασισθείσα 24ωρος απεργία διαμαρτυρίας διά το ζήτημα του βιωτικού τιμαρίθμου εκηρύχθη χθες εις όλας τας πόλεις...”

Ελευθερία, 27/10/1943

Προς όλους τους Εργάτες της Κύπρου

“..Κανένα καθήκο δεν είναι από σήμερα τόσο επιτακτικό όσο το καθήκον για την κινητοποίηση και του τελευταίου εργάτη, σε τρόπο που κ' ο τελευταίος εργάτης νάναι έτοιμος για να ριχτή στον αγώνα για την ενίσχυση των συναδέλφων του...”

Παγκύπρια Συντεχνιακή Επιτροπή, 8/2/1944

Η απεργία της 1ης του Μάρτη του 1944, ένας ιστορικός αγώνας των εργατοϋπαλλήλων της Κύπρου

“...Παρόλον ότι το 1944 είχεν ήδη διασπασθή το κίνημα και είχαν ιδρυθή και οι πρώτες Νέες Συντεχνίες με πολιτικές κατευθύνσεις δεξιές και εθνικιστικές και οι πρώτες Τουρκικές Συντεχνίες με πολιτικές κατευθύνσεις επίσης εθνικιστικές-σωβινιστικές, παρ' όλον αυτόν, η ενότητα των απεργών δεν διαταράχθηκε. Κατέβηκαν στην απεργία όχι μόνο τα μέλη της ΠΣΕ αλλά και τα μέλη των Νέων Συντεχνιών. Όχι μόνον οι Έλληνες εργάτες αλλά και οι Τούρκοι εργάτες...”

Γενικός Γραμματέας ΠΕΟ, Αντρέας Ζιαρτίδης, 10/3/1984

να θυμίσουμεν επίσης τζιαι την προχτεσινή δήλωση του εκπροσώπου της ΣΕΚ (10/8/2011) όταν κάποιο παπαγαλάκι του κεφαλαίου του υπέβαλλεν ότι όλα τα κόμματα (της δεξιάς) είναι εναντίον των συνδικαλιστών.

“Αν τα κόμματα συνεχίσουν με αυτή τη στάση, τότε να είναι έτοιμοι να αντιμετωπίσουν τους εργαζόμενους μέλη και ψηφοφόρους τους στις πλατείες.”

τζιαι τέλος, το αυτονήτο...

ότι αν το κεφάλαιο τζιαι η Δεξιά δεν συναινέσει στον υφιστάμενο ταξικό συμβιβασμό,

τζιαι πάμεν σε ολική ταξική σύγκρουση,

τότε συνεπακόλουθα ούτε το συνδικαλιστικό κίνημα δεσμεύκεται που τα συμφωνημένα

τζιαι μπορούν τζιαι πρέπει να μπουν νέες απαιτήσεις για πιο μεγάλη τζιαι πιο ουσιαστική συνεισφορά του πλούτου

πχ αύξηση του εταιρικού φόρου – τζιαι στα κέρδη τζιαι στον κύκλο εργασιών

αύξηση φορολόγησης της ακίνητης ιδιοκτησίας τζιαι μεγαλο-ιδιοκτησίας

κλπ κλπ...

Για να μην ξεχνιόμαστε

Επειδή το θράσος του κεφαλαίου τζιαι των εκπροσώπων του στην βουλή τζιαι την δημόσια σφαίρα εν έσιει όρια,

επειδή ο βομβαρδισμός που την αστική προπαγάνδα την ώρα που συνομολογούνται οι ταξικοί συμβιβασμοί για το νέο “κοινωνικό συμβόλαιο” εν ανελέητος,

επειδή τα παπαγαλάκια των κατόχων του πλούτου προσπαθούν να στρέψουν την προσοχή αλλού που την ουσία τζιαι να λογοκρίνουν κάποιες απλές αλήθκειες,

η ταξική αντίσταση εν μονόδρομος

Εφκήκεν ο κολλητός του Σιακόλα τζιαι ο Νικόλας ο άγγονας του Λεβέντη να μας πουν ότι εν τα συνδικάτα που κάμνουν την οικονομική πολιτική τζιαι ότι εν οι μισθωτοί που ευθύνονται για την κρίση.

- €17 δις εθνικό εισόδημα, το μισό - τα €8.5 δις - τα καρπούται το 8% του πληθυσμού στην Κύπρο και το 92% τα υπόλοιπα.

Απόν αντρέπεται ο κόσμος εν δικός του.

Φκαίνουν τα συνδικάτα τζιαι αποδέχουνται εκ των προτέρων να συνεισφέρουν οι μισθωτοί αλλά να συνεισφέρει με κάποιον τρόπο τζιαι το κεφάλαιο...

τζιαι φκαίννει το κεφάλαιο, οι εκπροσώποι του τζιαι τα παπαγαλάκια του τζιαι προχωρούν στο δεύτερο στάδιο – ότι πρέπει να μειωθούν τζιαι οι μισθοί τζιαι οι συντάξεις χωρίς να αποδεχτούν καν την ελάχιστη συνεισφορά που πλευράς τους.

Σσιήζουνται για τα δημόσια οικονομικά, τζιαι πέρσι εμπλοκκάραν στην βουλή τα νομοσχέδια της Αριστεράς που επρονοούσαν μόλις 1% αύξηση στην φορολογία των κερδών (που εν με διαφορά η πιο χαμηλή σε ούλλην την Ευρώπη) τζιαι φορολόγηση της ακίνητης μεγαλο-ιδιοκτησίας.

Χτυπούν τους εργαζόμενους στον δημόσιο τομέα επειδή εν το τμήμα της εργατικής τάξης που διατηρεί ακόμα κάποια πολιτική δύναμη. Μεν τρώτε κόνναρα ότι κόπτουνται τάχα για την προνομιακή τους θέση σε σχέση με τους εργαζόμενους στον ιδιωτικό τομέα. Το πόσον σέβεται το κεφάλαιο τους εργαζόμενους στον ιδιωτικό τομέα έδειξεν το την τελευταία δεκαετία – με τες παρανομίες τζιαι τες συνθήκες δουλείας στα ξενοδοχεία τζιαι στες οικοδομές, με την σθεναρή αντίθεση τζιαι αντίσταση του σε κάθε αύξηση του κατώτατου μισθού, με την καταστρατήγηση των συλλογικών συμβάσεων, με την εργοδοτική τρομοκρατία που επιβάλλει στους πλείστους εργασιακούς χώρους. Η επίθεση στους δημόσιους υπαλλήλους έρκεται απλά να ολοκληρώσει το προηγούμενο κύμα υποτίμησης της εργασίας τζιαι να ξεκινήσει το επόμενο.

Οι μερικές 100άδες προνομιούχοι υψηλόβαθμοι του δημοσίου εν απλά ο καπνός για την πραγματική επίθεση στες δεκάδες σιηλλιάες του δημόσιου τζιαι του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Ναι να μειώσουν τους μισθούς των ανώτατων γραφειοκρατών τζιαι τεχνοκρατών – του Ορφανίδη τζιαι των συνεργατών του ας πούμεν, των διευθυντών των υπουργείων κλπ. Αλλά (μπορεί να πει κανένας), τι είναι μερικές ψωροσιηλλιάες έξτρα που πιάννουν ακόμα τζιαι τούτοι μπροστά στα εκατομμύρια τζιαι τα δισεκατομμύρια που πασάρουν στο κεφάλαιο με τες πολιτικές πρακτικές τους; Τζιαι άμαν δει κανένας την μεγαλλύττερη εικόνα, τι εν οι μισθοί της δημόσιας υπηρεσίας μπροστά στα δισεκατομμύρια των φορο-απαλλαγών, της φοροδιαφυγής, της νόμιμης τζιαι παράνομης συσσώρευσης που κάμνουν οι τράπεζες τζιαι το κεφάλαιο πάνω στην ράσιη των εργαζομένων;

Το κεφάλαιο πρέπει να μάθει να σέβεται τους θεσμούς του. Αν νομίζει ότι η αστική δημοκρατία εν χάρη προς τους εργαζόμενους, ας το ξανασκεφτεί. Γιατί έννεν μόνον που τα δεξιά που μπορεί να υπονομευτεί αλλά τζιαι που τα αριστερά...Η ένταση της ταξικής σύγκρουσης σε παγκόσμιο επίπεδο τα τελευταία χρόνια αυξήθηκεν σε επίπεδα που θυμίζουν τον μεσοπόλεμο, τζιαι τότε όπως τζιαι σήμερα τίθουνται αδυσώπητα διλήμματα. Τζιαι οι νεοφιλελεύθερες πρακτικές όπως δείχνουν τα στοιχεία εν λύουν τες κρίσεις – στην καλλύττερη περίπτωση απλά αναβάλλουν τες για να επιστρέψουν δριμύτερες μετά – έτην Αγγλία, έτην Αμερική. Η επιδείνωση της ταξικής ανισότητας εν εκρηκτική κατάσταση – που τα Παριζιάνικα προάστεια, στο κέντρο της Αθήνας στες φτωχογειτονιές του Λονδίνου – μέσα στην Δύση σας. Η προσπάθεια επιβολής της βαρβαρότητας αναπόφευκτα θα φέρει τζιαι χάος τζιαι παραπάνω ταξικό πόλεμο με τες πρακτικές αλλά τζιαι τες ιδεολογικές του συνέπειες...

Οι μάσκες ππέφτουν, τα δεδομένα ξεκαθαρίζουν, τζιαι κάποιοι μεινίσκουν μετέωροι

Η νύχτα της Τρίτης (19/7/2011) ήταν μια σημαντική στιγμή. Εφανήκαν πολλά πράματα τζιαι η διαδικασία που εξεκίνησεν ήδη που το τέλος της προηγούμενης φτομάδας εν τωρά σε πιο προχωρημένο στάδιο. Σιγά σιγά τραβκιούνται γραμμές τζιαι φαίνουνται τζιαι τα υπόγεια σχέδια μερικών τζιαι το που ακριβώς στέκεται ο καθένας. Πάντα τη στιγμή της κρίσης γίνουνται ορατά πράματα που εν κρυμμένα την στιγμή της κανονικότητας. Η ρήξη τελικά εν ο μόνος τρόπος να ξεκαθαρίζει το πολιτικό πεδίο, αν τζιαι ο έντονος συναισθηματισμός μπορεί να δημιουργήσει τζιαι αχρείαστες εντάσεις. Βέβαια είμαστεν στην αρκή μιας νέας κατάστασης, ενός δύσκολου δρόμου που δεν έχουμεν άλλην επιλογή που να τον διανύσουμεν. Θα επιχειρήσω να βάλω κάτω κάποιες σκέψεις τζιαι παρατηρήσεις για την σημερινή συγκυρία. Εν θα ασχοληθώ με το ζήτημα της έκρηξης στο Μαρί, αλλά για την κατάσταση που διαμορφώνεται πλέον με αφορμή το ατύχημα τζιαι τα θύματα του.

Η έκρηξη στο Μαρί ουσιαστικά ελειτούργησε σαν καταλύτης επιταχύνοντας τζιαι εντείνοντας 2 διαδικασίες που ήταν σε εξέλιξη που την αρχή της δεκαετίας του 2000 τζιαι που εκορυφωθήκαν μετά το 2008. Η μια σε τοπικό επίπεδο είναι η συσπείρωση τζιαι η επιθετική διάταξη του απορριπτικού εθνικισμού με αιχμή του δόρατος την ακροδεξιά τζιαι τους οργανωμένους οπαδούς των δεξιών σωματείων που στόχο έσιει να εμποδίσει κάθε επλίδα τζιαι κάθε προοπτική τερματισμού της εθνοτικής σύγκρουσης τζιαι την ομοσπονδιακή επανένωση της χώρας. Η άλλη σε διεθνές επίπεδο είναι η πίεση του κεφαλαίου για κατάργηση εργασιακών δικαιωμάτων τζιαι ωφελημάτων, υιοθέτηση μέτρων λιτότητας τζιαι ιδιωτικοποιήσεις δημοσίων αγαθών τζιαι υπηρεσιών. Το 2008 ήταν κομβικό σημείο επειδή τότε αρκέψαν να φαίνουνται οι συνέπειες της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης τζιαι τότε εξεκίνησεν τζιαι η τελευταία προσπάθεια για ομοσπονδιακή λύση του Κυπριακού. Δεν είναι τυχαίο ότι που τότε οι δυνάμεις της ακροδεξιάς εφκήκαν στα ανοιχτά τζιαι εξεκινήσαν να φωνάζουν, να κινητοποιούνται τζιαι να οργανώνουνται. Η εκλογή Χριστόφια, για πρώτη φορά στην κυπριακή ιστορία ενός αριστερού στο προεδρικό αξίωμα, έκαμεν την κατάσταση ακόμα πιο εκρηκτική.

Η πρώτη μου αντίδραση για το ιδεολογικό τζιαι ταξικό μίσος που φκαίννει τωρά εναντίον του Χριστόφια ήταν απορία. Καλάν η προσωποποίηση της πολιτικής εν χαρακτηριστικό της κυρίαρχης αστικής οπτικής που θεωρεί τα άτομα (τζιαι συγκεκριμένα τους μεγάλους άντρες ηγέτες) ως τα βασικά υποκείμενα της ιστορίας – με το χωρκατούιν που το Δίκωμο να τους φαίνεται λλίος μπροστά σε έναν παραδοσιακό αστό πολιτικό. Καλάν πολλοί φαίνεται να μεν καταλάβουν ότι έννεν μοναρχία το πολιτικό σύστημα, ότι υπάρχει μια μεγάλη δομή δαμέ, ένας σαπιμένος κρατικός μηχανισμός, μια Εθνική Φρουρά επικίνδυνη βασικά για την ε/κ κοινότητα, τεχνοκράτες, σύμβουλοι τζιαι μονιμάες, πολλοί ανθρώποι δηλαδή που εμπλακήκαν άμεσα στην ιστορία της εγκληματικά κακής φύλαξης των πυρομαχικών. Καλάν υπάρχει μια ανάγκη μέσα σε τούτην την κοινωνία όπου ο αρρωστημένος εθνικισμός εν διάχυτος, για παραγωγή ηρώων τζιαι μια έντονη θρησκοληψία που λογοκρίνει κάθε ορθολογισμό τζιαι επενδύει συναισθηματικά τζιαι μυθοποιητικά τες υστερίες. Αλλά γιατί τόση ένταση τζιαι τόση αποκλειστική εστίαση στον επικεφαλής της κυβέρνησης όπου η όποια ευθύνη δική του, αν υπάρχει θα είναι έμμεση, τζιαι όι σε κατευθύνσεις όπως η Εθνική Φρουρά, όπου η ευθύνη είναι άμεση;

Επειδή ουσιαστικά η έκρηξη στο Μαρί ήταν απλά η αφορμή, ένα πραγματικά τραγικό συμβάν, που εχρειάζουνταν κάποιοι να πατήσουν πάνω για στήσουν ένα θεαματικό πραξικόπημα. Το θέαμα έννεν απλά η κυριαρχία του ψέματος. Εν η υπαγωγή τζιαι η ενσωμάτωση της αλήθκειας στο ψέμα. Τζιαι όπως ελαλούσαν οι καταστασιακοί, όταν η κοινωνία τζιαι η πολιτική υπάγουνται στο θέαμα η αντίσταση γίνεται βασικά στο επίπεδο της καθημερινότητας, όπου ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος ανατρέπεται τζιαι υπονομεύκεται μέσα που τες στάσεις των ανθρώπων που αντιστρέφουν το ηγεμονικό παραλήρημα.

Το ότι ο κόσμος της ευρύτερης Αριστεράς επλημύρισεν το προεδρικό τζιαι δεν εφοήθηκεν την ακροδεξιά με/τζιαι την κερκίδα του ΑΠΟΕΛ που έστησεν ένα τσίρκο μίσους πόξω, παρασύροντας τζιαι διάφορους δεξιο-φιλελεύθερους τζιαι αχάπαρους μαζί της, υπήρξεν κάπως ανακουφιστικό. Το ότι παρά τες άμεσες τζιαι έμμεσες απειλές της κεντροδεξιάς ότι θα γίνουνταν επισόδεια τα οποία θα εχρεώνουνταν αποκλειστικά στον Χριστόφια τζιαι την Αριστερά, 8000 με 10 000 αριστεροί εν εφοηθήκαν τζιαι επήαν στην εκ των πραγμάτων αντιφασιστική εκδήλωση στο Προεδρικό, δείχνει ότι η Αριστερά είναι ακόμα ζωντανή, αν όι για να υλοποιήσει έναν έστω σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα, τουλάχιστον για να αποτρέψει τα σιηρόττερα. Η έμμεση δήλωση των πλείστων πολιτικών εκπροσώπων της Δεξιάς ότι τζείνοι που απαιτούν παραίτηση ή θάνατο του Χριστόφια εν ο “απλός λαός” ή οι διαμαρτυρόμενοι πολίτες, που είναι “αγνοί τζιαι μη κομματικοποιημένοι” ενώ τζείνοι που θα στηρίξουν τον εκλελεγμένο πρόεδρο με την παρουσία τους στο Προεδρικό εν απλά οι ΑΚΕΛικοί με τες παρωπίδες, πέραν που την αισχρότητα της σαν στάση, πέραν που την αλαζονεία που εκουβάλαν μέσα της, ήταν πολλά φτηνή για να περάσει. Τζιαι σε όποιον ήταν τζιαμέ, τζιαι για όποιον έσιει λλίον νου εν επέρασεν τελικά. Ακόμα τζιαι τα ΜΜΕ που εργάζονται πλέον εργολαβικά για την ανατροπή της κυβέρνησης παρά την συστηματική τους προσπάθεια εν εκαταφέραν να θάψουν την πραγματικότητα των μεγεθών. Το ότι το πλήθος της αριστεράς εσυγκρατηθήκεν μάλιστα, μπροστά στες υστερικές κραυγές θανάτου των 1000 ακροδεξιών τζιαι ενδεχομένως ακόμα μερικών άλλων εκατοντάδων που ανέχουνταν να συνυπάρχουν μαζί τους, που εστηθήκαν πάνω στο roundabout τζιαι εφωνάζαν πόξω για νεκρούς “προδότες” τζιαι Τούρκους σε ελληνικά χώματα, αθάνατους κλπ εν επίσης αρκετά σημαντικό.

Η κατάσταση εν πολλά σοβαρή τζιαι τα διακυβεύματα τους επόμενους μήνες τζιαι χρόνια εν τεράστια. Τζιαι τούτον ξέρουν το ούλλοι οι πραγματικοί παίχτες – τζιαι που τα πάνω μέσα στο κράτος τζιαι που κάτω μέσα στην κοινωνία – με εξαίρεση φυσικά τους αφελείς τζιαι τους απολίτικους τζιαι τους συνειδητά ουδέτερους οι οποίοι μεινίσκουν ήδη μετέωροι. Η πολιτική τζιαι ιδεολογική πόλωση όπως διαμορφώνεται σήμερα εν εξεφύτρωσεν που το πουθενά. Ούτε μπορεί να εν δημιούργημα απλά του τραγικού ατυχήματος παρά το τεράστιο μέγεθος των συνεπειών του. Υπάρχουν βαθύτεροι παράγοντες σε σχέση με την οικονομία τζιαι το κυπριακό, την τοποθέτηση σε σχέση με την ταξική τζιαι την εθνοτική σύγκρουση τζιαι βόρεια τζιαι νότια – όπως είδαμεν τζιαι με τες πρόσφατες τ/κ κινητοποιήσεις αλλά τζιαι τες τολμηρές πράξεις αντίστασης που δυνάμεις της αριστεράς ενάντια στον Ερτογάν. Το ότι τζιαι οι θκιο πτέρυγες της Δεξιάς τζιαι μέσα στο κράτος τζιαι μέσα στην κοινωνία, οι απορριπτικοί τζιαι οι νεοφιλελεύθεροι ενώσαν τα πυρά τους σε ένα σχεδόν ψυχροπολεμικό αντικομμουνιστικό παραλλήρημα επροκάλεσεν ένα σιοκ στην Αριστερά.

Οι εθνικιστές ήβραν την ευκαιρία να τροχιοδρομήσουν την παρεμπόδιση της πιθανότητας για επανένωση, το κεφάλαιο ήβρεν την ευκαιρία για ιδιωτικοποιήσεις τζιαι μέτρα λιτότητας ενάντια στους εργαζομένους, πράματα που μπορούν να επιβληθούν ακόμα τζιαι αν δεν ανατραπεί ο Χριστόφιας. Η απάντηση της Αριστεράς, μετά που πάρα πολλά χρόνια σε έτσι μέγεθος, τζιαι στο δρόμο μάλιστα, ετράβησεν το φρένο τζιαι εξαναέφερε την ισορροπία κάμνοντας διάφορους να καταλάβουν ότι το ανέκδοτο ρηάλιτι σιόου στάιλ περί κυβέρνησης που την μια τζιαι λαού που την άλλη, εν απλά ένα παραμύθι στον εγκέφαλο τους. Τζιαι ότι αν συνεχίσουν το ίδιο φκιολί θα αντιμετωπίσουν την πραγματική αγανάκτηση τζιαι την αντίσταση του κόσμου της αριστεράς που βράζει πλέον με το θράσος της ακροδεξιάς τζιαι των χειροκροτητών της τζιαι την ανοχή που της επιδεικνύουν οι υπόλοιποι. Τζιαι λογικά επίσης αναμένεται να τοποθετηθούν τζιαι να αντιδράσουν τζιαι τουλάχιστον κάποια τμήματα της πολιτικά φιλελεύθερης μεσαίας τάξης τα συμφέροντα τζιαι η πολιτισμική στάση των οποίων εν συνάδει ούτε με τον εθνολαϊκό συντηρητισμό που διαχέεται στην κοινωνία τζιαι που παραμένουν ελπίζουμεν μετριοπαθή τζιαι προσανατολισμένα προς την λύση.

Όμως δεν πρέπει να ξεχνούμεν τζιαι τες ευθύνες του ΑΚΕΛ για το δαμέ που εφτάσαμεν. Οι οποίες εν διπλές. Τζιαι σε επίπεδο κράτους τζιαι κυβέρνησης τζιαι σε επίπεδο κινήματος τζιαι κοινωνίας. Επειδή ως συγκυβέρνηση τζιαι μετά κυβέρνηση αποδέχτηκε τζιαι επροσπάθησε να συμβιώσει με το υπάρχον κρατικό κατεστημένο αντί να αποπειραθεί έστω μερικές ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, δείλιασε να συγκρουστεί αποφασιστικά τζιαι με την εκκλησία τζιαι τον εθνικισμό, τζιαι απόφυγε την όποια ουσιαστική αντιπαράθεση με το κεφάλαιο. Επειδή σε επίπεδο κινήματος εσυνέχισε την στάση τζιαι τάση που διαμορφώθηκε τες τελευταίες δεκαετίες με την έμφαση να δίνεται στον κομματικό μηχανισμό τζιαι τες εκλογικές αναμετρήσεις αντί στην λαϊκή βάση τζιαι τες κοινωνικές κινητοποιήσεις. Αν η Αριστερά τζιαι άλλες προοδευτικές δυνάμεις σήμερα βρίσκουνται στην γωνιά, έννεν γιατί το ΑΚΕΛ απείλησε το εθνικιστικό τζιαι αστικό κατεστημένο, αλλά ακριβώς επειδή δεν το απείλησε. Επειδή η μετριοπάθεια του τζιαι η προσπάθεια για σύνεση τζιαι ενότητα – τζιαι στο κυπριακό τζιαι στην οικονομία ερμηνεύτηκεν ως αδυναμία. Αν οι αστοί τζιαι οι εθνικιστές κάμνουν σήμερα παναϋριν μετατρέποντας την αριστερά σε σάκκο του μποξ εν γιατί η αριστερά επέτρεψεν το με την στάση της τα τελευταία χρόνια.

Ας ελπίσουμεν ότι η κινητοποίηση της Τρίτης θα είναι η αρχή όι απλά για το ξεφούσκωμα της τωρινής εθνικιστικής υστερίας, αλλά για την ανακοπή των προϋποθέσεων δημιουργίας τζιαι αναπαραγωγής τούτων των συχνών τα τελευταία χρόνια εθνικιστικών υστεριών. Για μιαν αποφασιστική ανακοπή των επιθετικών σχεδιασμών του κεφαλαίου τζιαι για την δημιουργία ρεύματος επανένωσης μέσα στην κοινωνία. Έτσι ώστε τα συνθήματα της πορείας για “αντίσταση τζιαι πάλη” τζιαι Κύπρο “ενωμένη ομοσπονδιακή” να υλοποιηθούν τζιαι στην πράξη.

Η ευέλικτη απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο

7ο Ιστορικό Συνέδριο περιοδικού Ιστορείν, Αθήνα

“Ιστορία της εργασίας – Νέες προσεγγίσεις σε ένα διαρκές ζήτημα”

Γρηγόρης Ιωάννου

Τμήμα Κοινωνιολογίας, Πανεπιστήμιο Warwick

Μάης, 2011

Εισαγωγή

Η ανακοίνωση αυτή πραγματεύεται τις διάφορες μορφές που παίρνει η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων τις τελευταίες δυο δεκαετίες στην Κύπρο. Αντλώ τα δεδομένα μου από την εμπειρική έρευνα που πραγματοποίησα την περίοδο 2007-2008 (στα πλαίσια εκπόνησης διδακτορικής διατριβής) σε τρεις διαφορετικές βιομηχανίες στην Κύπρο – την ξενοδοχειακή, την τραπεζική και την οικοδομική. Συγκεκριμένα εστίασα σε 3 ξενοδοχειακές μονάδες, 2 τραπεζικούς οργανισμούς και 2 κατασκευαστικές εταιρείες με την μέθοδο της μη συμμετοχικής παρατήρησης και πήρα γύρω στις 200 μη δομημένες συνεντεύξεις με εργαζόμενους, επιστάτες-διευθυντές και συνδικαλιστές. Η βασική θέση που θα αναπτύξω εδώ είναι ότι η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο συντελείται στα πλαίσια, και σε αξιοσημείωτο βαθμό, με την ρητορική της ευελιξίας και παρότι αυτό είναι μεν παγκόσμιο φαινόμενο συνυφασμένο με την παγκοσμιοποίηση και τον νεοφιλελευθερισμό, οι συγκεκριμένες μορφές που αυτή παίρνει σε κάθε χώρα καθορίζονται από τις τοπικές ιστορικές συνθήκες και το τοπικό ισοζύγιο δυνάμεων.

Η συζήτηση για την εργασιακή ευελιξία και την απορρύθμιση σε διεθνές επίπεδο χρονολογείται από την δεκαετία του 1980 και συνδέεται με τις συζητήσεις για τον μετα-φορντισμό ως παραγωγικό υπόδειγμα και την υπηρεσιοποίηση της οικονομίας ως ιστορικό πλαίσιο¹. Βασική προϋπόθεση της ευέλικτης απορρύθμισης είναι η παρακμή του συνδικαλισμού, βασικό της χαρακτηριστικό η κατάτμηση της αγοράς εργασίας και του εργατικού δυναμικού σε πυρήνα και περιφέρεια και βασική της συνέπεια η γενικευμένη ανασφάλεια μέσα από την διάχυση νέων μορφών εργασιακών σχέσεων². Η ευελιξία της εργασίας τόσο ως εμπειρική πραγματικότητα όσο και ως γενικός πολιτικός στόχος αναπτύχθηκε την δεκαετία του 1990, όταν ο νεοφιλελευθερισμός κατάφερε να καταστεί κυρίαρχη ιδεολογία με τις βασικές του θέσεις να γίνονται αποδεκτές και από τις δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας³. Αυτή τη δεκαετία, μέσα από την αναγνώριση και ενσωμάτωση και της αναγκαιότητας για εργασιακή ασφάλεια έχουμε τον νεολογισμό της ελαστασφάλειας ως καθοδηγητική αρχή της Ευρωπαϊκής εργατικής πολιτικής⁴. Στην πράξη βέβαια, ειδικότερα τα τελευταία χρόνια με την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση, έχουμε αύξηση της ανεργίας και της υποαπασχόλησης, την επέκταση της άτυπης οικονομίας και της υπερεκμετάλλευσης, της εξατομίκευσης των εργασιακών σχέσεων και της επισφάλειας.

Ιστορικό πλαίσιο

Το κυπριακό σύστημα εργασιακών σχέσεων ουσιαστικά δημιουργήθηκε τις τελευταίες δυο δεκαετίες της βρετανικής αποικιακής διοίκησης. Η βασική εργατική νομοθεσία που έθεσε κάποιους όρους στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης και θεσμοποίησε τον συνδικαλισμό μπήκε σε εφαρμογή στις αρχές της δεκαετίας του 1940 με την τροποποίηση του περί συντεχνιών νόμου του 1932 (βασισμένος στον αντίστοιχο αγγλικό του 1871) και την θέσπιση άλλων δυο για τα κατώτατα ημερομίσθια και τις εργατικές διαφορές. Ως αποτέλεσμα των μαζικών εργατικών και αντι-αποικιακών αγώνων της δεκαετίας του 1940 που διεξάχθηκαν από και συγκρότησαν την κυπριακή αριστερά προέκυψε και η αναγκαιότητα της πολιτικής αναγνώρισης του συνδικαλιστικού κινήματος και ενσωμάτωσής του στα αποικιακά θεσμικά πλαίσια⁵. Δεν είναι τυχαίο που το Εργατικό Συμβουλευτικό Σώμα, η επιτροπή δηλαδή αντιπροσώπων των εργοδοτών, των εργαζομένων και της κυβέρνησης, αρμόδια για την συζήτηση των θεμάτων εργατικής πολιτικής, η απαρχή δηλαδή της αντίληψης της τριμερούς συνεργασίας προκύπτει το 1949 αμέσως μετά την κορύφωση της ταξικής σύγκρουσης με τις μεγάλες σε διάρκεια, ένταση και βία απεργίες των μεταλλωρύχων και των οικοδόμων του 1948.

Τις δεκαετίες του 1950, του 1960 και του 1970 τόσο ο συνδικαλισμός όσο και το τριμερές σύστημα εργασιακών σχέσεων εδραιώνονται, αναπτύσσονται και διευρύνονται καθώς οι υφιστάμενες αποικιακές διοικητικές δομές μετεξελίσσονται με την μετάβαση στην ανεξαρτησία και στην διχοτόμηση. Η εργατική τάξη και το συνδικαλιστικό κίνημα είχαν βέβαια ήδη διαιρεθεί τόσο σε ιδεολογική όσο και σε εθνοτική βάση, διαδικασίες που ξεκίνησαν στα μέσα της δεκαετίας του 1940 και ολοκληρώθηκαν στο τέλος της δεκαετίας του 1950 με την μαζική μετακίνηση των τ/κ εργατών από την ΠΕΟ στην Κυπριακή Ομοσπονδία Τουρκικών Συντεχνιών⁶. Ο ένοπλος αντι-αποικιακός αγώνας της ΕΟΚΑ και ο εκφυλισμός του σε αντι-κομμουνιστική εκστρατεία και διακοινοτική διένεξη με την δημιουργία και της ΤΜΤ σημάδεψαν την οριστική διάσπαση του εργατικού κινήματος και κατ' επέκταση ολόκληρης της κυπριακής κοινωνίας που πέρασε σε μια εύθραυστη ανεξαρτησία κάτω από την πολιτική ηγεμονία δυο αντιμαχόμενων εθνικισμών οδηγώντας σύντομα την χώρα σε συνάρτηση και με τις ελληνο-τουρκικές επεμβάσεις στην διχοτόμηση.

Ο εθνοτικός κοινοτισμός που κυριάρχησε πλήρως μετά και την εδαφική διχοτόμηση της χώρας καθόρισε και καθορίζει ακόμα το πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγονται οι εργατικοί αγώνες στην Κύπρο. Στο νότιο, ελληνοκυπριακό τμήμα, ο Κώδικας Βιομηχανικών Σχέσεων του 1977 αποτέλεσε και αποτελεί ουσιαστικά το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ της εργασίας και του κεφαλαίου, εκφράζοντας το ισοζύγιο δυνάμεων όπως αυτό αποκρυσταλλώθηκε μετά τον πόλεμο. Παρότι ο Κώδικας δεν έχει νομική ισχύ και αποτελεί ουσιαστικά μια “συμφωνία κυρίων”, ο σεβασμός που επιδεικνύουν τα δυο μέρη στο διαδικαστικό του γράμμα και το πολιτικό του πνεύμα είναι ενδεικτικός τόσο της ουσιαστικής όσο και της συμβολικής του αξίας ως η επιτομή του μεταπολεμικού ιστορικού συμβιβασμού που επέφερε και επέτρεψε την εθνική ενότητα⁷. Μια εθνική ενότητα βέβαια που επιβλήθηκε ντε φάκτο ως συνέπεια και με βάση το αποτέλεσμα του πολέμου του 1974 σε συνθήκες προλεταριοποίησης, μαζικής ανεργίας και εκ νέου πρώιμης κεφαλαιακής συσσώρευσης που εξανάγκασαν το εργατικό κίνημα σε σημαντική υποχώρηση με μειώσεις μισθών και συντάξεων, πάγωμα της ΑΤΑ και των ανεργιακών επιδομάτων και γενική πτώση 25% του βιοτικού επιπέδου σύμφωνα με τους υπολογισμούς της ΠΕΟ⁸, με αντάλλαγμα την ολοκλήρωση της ένταξης της εργατικής τάξης και των αντιπροσώπων της στο κράτος στα πλαίσια της θεσμικής και πολιτικής ενίσχυσης του τριμερούς συστήματος.

Τις δεκαετίες του 1980, του 1990 και του 2000 σημειώθηκαν ραγδαίες και σημαντικές εξελίξεις που μεταμόρφωσαν τόσο την κοινωνική δομή όσο και την σύνθεση της εργατικής τάξης ασκώντας πιέσεις στο υφιστάμενο εργατικό σύστημα και το συνδικαλιστικό κίνημα. Η τριτογενοποίηση της οικονομίας μέσα από την ανάπτυξη του τουρισμού και των υπηρεσιών σε βάρος της γεωργίας και της βιομηχανίας από την μια και η είσοδος του παράκτιου κεφαλαίου και η γραφειοποίηση της εργασίας από την άλλη συνοδεύτηκε από την σημαντική βελτίωση του μορφωτικού και του βιοτικού επιπέδου των Κυπρίων. Σε γεωπολιτικό επίπεδο η μετακίνηση της Κύπρου από την ημι-περιφέρεια στον πυρήνα του παγκόσμιου συστήματος ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τον ρόλο της ως συνδετικό σταθμό της ροής της αξίας στα οικονομικά δίχτυα Ανατολής και Δύσης, Βορρά και Νότου. Παρά την έκρυθμη κατάσταση στο νησί, η Κύπρος αποτέλεσε και αποτελεί συγκριτικά με την Μέση Ανατολή, περιοχή σταθερότητας για τις χρηματο-οικονομικές επενδύσεις που ενθαρρύνθηκαν με χαμηλούς φορολογικούς συντελεστές⁹.

Η σχεδόν πλήρης ένταξη των γυναικών στην αγορά εργασίας και η μετατροπή της Κύπρου από χώρα εξαγωγής σε χώρα εισαγωγής εργατικού δυναμικού με την μαζική κάθοδο μεταναστών εργαζομένων άλλαξε και πολιτιστικά την σύνθεση της εργατικής τάξης, δημιουργώντας βέβαια παράλληλα και καινούργιες διαιρέσεις και φέρνοντας στο προσκήνιο τα ζητήματα της ισότητας και της ισομισθίας και της καταπολέμησης των διακρίσεων και του ρατσισμού. Η πορεία της Κύπρου προς την Ευρωπαϊκή Ένωση και η ένταξη της το 2004 επιτάχυνε και αύξησε την κάθοδο εργαζομένων και ντε φάκτο υπονόμευσε το υφιστάμενο μοντέλο μετανάστευσης βασισμένο στην λογική του “φιλοξενούμενου εργάτη” με άδεια εργασίας 4 ή 5 χρόνων προαπαιτώντας την σύνδεση με συγκεκριμένο εργοδότη. Οι κοινοτικοί εργαζόμενοι, που απολαμβάνουν καθεστώς αυτόματης άδειας εργασίας, είναι σήμερα γύρω στις 100 000, αναλογικά ένα μεγάλο ποσοστό επί του συνόλου των εργαζομένων στις περιοχές που ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία¹⁰.

Όψεις της ευέλικτης απορρύθμισης

Η απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων στην Κύπρο που προϋποθέτει η λογική της ευελιξίας παίρνει διαφορετικές μορφές σε διαφορετικούς κλάδους. Τα προσωπικά συμβόλαια και οι σταθεροί (fixed) μισθοί στην ξενοδοχειακή βιομηχανία, οι υπεργολαβίες στις οικοδομές και η εξωτερική ανάθεση εργασιών στον δημόσιο και τραπεζικό τομέα αποτελούν διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος – την αναμόρφωση της μισθωτής σχέσης μέσα από την αναδιοργάνωση της εργασιακής διαδικασίας με στόχο την μείωση του εργατικού κόστους και τον καλύτερο πολιτικό έλεγχο της εργασίας από το κεφάλαιο. Η ρητορική που συνοδεύει αυτή την εργοδοτική πρωτοβουλία για την ευέλικτη απορρύθμιση είναι συχνά η ίδια – η αναγκαιότητα για “εκσυγχρονισμό” του συστήματος, “βελτίωση της αποδοτικότητας”, επίτευξη “ανταγωνιστικότητας” στην αγορά και φυσικά η έννοια για το “καλό της οικονομίας”. Οι συνέπειες είναι επίσης κοινές – διάβρωση της ισχύς των συνδικάτων και των συλλογικών συμβάσεων, εξατομίκευση των εργασιακών σχέσεων και διατήρηση και ενίσχυση της λογικής των εργαζομένων πολλαπλών ταχυτήτων.

Η διάβρωση των συλλογικών συμβάσεων συντελείται με δυο τρόπους – άμεσα, με την άρνηση συνομολόγησης ή αναγνώρισης – εφαρμογής υφιστάμενων επιχειρησιακών ή κλαδικών συμβάσεων και έμμεσα με την αποφυγή τήρησης των προνοιών των συμβάσεων και τον αποκλεισμό μερίδας εργαζομένων από την κάλυψη τους. Η άμεση διάβρωση είναι πιο συχνό φαινόμενο σε κλάδους με χαμηλή συνδικαλιστική παρουσία όπως το λιανικό εμπόριο και ο επισητισμός – όπου το μικρό μέγεθος των εργασιακών χώρων από την μια, η σύνθεση του εργατικού δυναμικού με σημαντική παρουσία φοιτητών και μεταναστών από την άλλη και η αυξημένη ροή εργασίας καθιστούν την συνδικαλιστική οργάνωση ένα αβέβαιο και δύσκολο εγχείρημα. Αλλά ακόμα και σε κλάδους με σχετικά ψηλή συνδικαλιστική παρουσία, υπάρχουν εργοδότες που δεν δίστασαν και δεν διστάζουν να αγνοήσουν υφιστάμενες συλλογικές συμβάσεις ακόμα και να συγκρουστούν μετωπικά με τα συνδικάτα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα εδώ είναι η εξάμηνη απεργία στα ξενοδοχεία της εταιρείας Λόρδος στη Λάρνακα το 1999 όπου η λογική των προσωπικών συμβολαίων επιβλήθηκε καθολικά μέσα από την εκδίωξη των συνδικάτων, αποτελώντας την αφετηρία και το παράδειγμα για την διάχυση τους στην υπόλοιπη βιομηχανία.

Η έμμεση διάβρωση των συλλογικών συμβάσεων συντελείται μέσα από την διαίρεση των εργαζομένων σε επίπεδο επιχείρησης / εργασιακού χώρου σε δυο τμήματα με μια μερίδα εργαζομένων να εργοδοτείται στην βάση της σύμβασης και μια όχι. Αυτή η διαίρεση επιτυγχάνεται κυρίως μέσα από τις νέες προσλήψεις όπου πλειοψηφούν τα προσωπικά συμβόλαια πχ στα ξενοδοχεία ή η εργασία με το κομμάτι στις οικοδομές, δημιουργώντας έτσι μια μειωτική τάση στην κάλυψη των συμβάσεων και στην συνδικαλιστική πυκνότητα. Έτσι έχουμε από την μια σχετικοποίηση των συμβάσεων ως μηχανισμού ρύθμισης και μείωσης της ισχύς και του ρόλου των συνδικάτων, ενώ από την άλλη δημιουργούνται υβριδικοί εργασιακοί χώροι με δυαδικούς ή πολλαπλούς όρους και συνθήκες εργοδότησης.

Παρά το ότι υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις όπου εργαζόμενοι προτιμούν τα προσωπικά συμβόλαια ή την εργασία με το κομμάτι ή ακόμα και την αδήλωτη εργασία για διάφορους λόγους, πχ σταθερότητα στο εισόδημα στα ξενοδοχεία ή επιχειρηματικότητα με διάθεση ανάληψης ρίσκου και προσδοκίας αυξημένων εισοδημάτων στις οικοδομές, αποφυγή κρατικού ελέγχου και φορολογίας γενικά, συνήθως αυτά τα καθεστώτα εργοδότησης είναι προϊόντα άμεσου ή έμμεσου εκβιασμού. Σε πολλές περιπτώσεις αυτές οι μορφές εργοδότησης είναι οι μόνες διαθέσιμες και είναι συνήθως αρκετή μια νύξη από τον εργοδότη ότι “δεν θέλει φασαρίες και προβλήματα” εννοώντας ένταξη στα συνδικάτα, για να αποτρέψει τον εργαζόμενο ή την εργαζόμενη από το να επιδιώξει συνδικαλιστική οργάνωση και τα δικαιώματα και ωφελήματα που απορρέουν από ή που μπορούν να διεκδικηθούν στα πλαίσια αυτά.

Πολλές φορές ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μετανάστες εργαζόμενους, υπάρχει και ασάφεια αν όχι συσκότιση σε σχέση με την σύμβαση της εργοδότησης – αν είναι πχ “σύμβαση εργασίας” ή “σύμβαση υπηρεσιών”, αν η ευθύνη εργοδότη ανήκει στον εργολάβο ή στον υπεργολάβο, αν η εργαζόμενη υπάγεται στη διεύθυνση του ξενοδοχείου ή στην διεύθυνση της εταιρείας που εκτελεί υπηρεσίες για λογαριασμό του ξενοδοχείου, αν ο εργαζόμενος ανήκει στο δυναμικό μιας συγκεκριμένης μονάδας ή της εταιρείας ή του συμπλέγματος εταιρειών που διαχειρίζονται πολλές μονάδες. Τα προσωπικά συμβόλαια είναι συνήθως προφορικά, αλλά ακόμα και όταν είναι γραπτά είναι συνήθως τυποποιημένα και χωρίς πολλές λεπτομέρειες ενώ συχνά οι εργαζόμενοι δεν κρατούν καν αντίτυπο.

Μέσα από τα προσωπικά συμβόλαια τα οποία αποτελούν συνήθως συμβάσεις ορισμένου χρόνου (εξάμηνα, χρονιαία κτλ) με διαφορετικά χρονικά σημεία έναρξης και άρα λήξης, όπως και μέσα από την εργασία με το κομμάτι οι εργοδότες είναι σε θέση να προγραμματίσουν εκ των προτέρων το μέγεθος του εργατικού τους δυναμικού επιτυγχάνοντας τον στόχο της λεγόμενης αριθμητικής ευελιξίας. Από την πλευρά της διεύθυνσης η δυνατότητα αυτόματης ανανέωσης ή αυτόματου τερματισμού ενός συμβολαίου ανάλογα με τον όγκο εργασίας και τον βαθμό ικανοποίησης από την απόδοση του συγκεκριμένου εργαζόμενου αυξάνει την διοικητική ευχέρεια και μειώνει το εργατικό κόστος¹¹. Από την πλευρά του εργαζόμενου όμως η συνθήκη αυτή συμβάλλει στην εντατικοποίηση της εργασίας και οδηγεί σε ένα καθεστώς σχεδόν μόνιμης προσωρινότητας και αβεβαιότητας για το αν θα ανανεωθεί ή όχι η σύμβαση εργασίας με ότι αυτό συνεπάγεται για τον προγραμματισμό του επαγγελματικού και οικογενειακού μέλλοντος του εργαζόμενου.

Κατά κοινή ομολογία, οι μετανάστες εργαζόμενοι αποτελούν όχι μόνο τα θύματα των διακρίσεων των εργοδοτών σε ζητήματα μισθοδοσίας, αναγνώρισης δικαιωμάτων και παροχής ωφελημάτων αλλά και το μέσο με το οποίο οι εργοδότες απειλούν και τα κεκτημένα των Κυπρίων εργαζομένων¹². Οι μετανάστες, στην πλειοψηφία τους κοινοτικοί εργαζόμενοι από χώρες της ανατολικής Ευρώπης εργοδοτούνται συνήθως σε προσωρινή και εποχιακή βάση και είναι οι πρώτοι που απολύονται όταν μειωθεί ο όγκος εργασίας. Συχνά ο εργοδότης είναι και ο παροχέας της στέγης τους και αποκόπτει ένα συνήθως δυσανάλογα μεγάλο για την ποιότητα της στέγασης τους ποσό από τον μισθό τους ενισχύοντας έτσι και τη σχέση εξάρτησης και εμποδίζοντάς τους από το να διανοηθούν καν να αναπτύξουν συνδικαλιστική δράση. 13ος μισθός και πληρωμένη άδεια σπάνια παρέχονται ενώ η εξαήμερη εβδομάδα ή η 10ώρη μέρα αποτελεί την κανονικότητα τους. Στην συντριπτική τους πλειοψηφία βρίσκονται εκτός των συνδικάτων, αλλά ακόμα και όταν οργανωθούν στα συνδικάτα αυτό δεν συνεπάγεται αυτόματα με εργοδότηση στην βάση των υφιστάμενων συλλογικών συμβάσεων καθότι οι όροι εργασίας τους είναι ήδη προσυμφωνημένοι με τα προσωπικά συμβόλαια. Έτσι το μόνο που κερδίζουν οι λιγοστοί μετανάστες με την ένταξή τους στα συνδικάτα είναι η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και μια δυνατότητα παρέμβασης των συνδικαλιστών σε τυχόν επί μέρους εργασιακά προβλήματα που μπορεί να αντιμετωπίσουν.

Τέλος, η άλλη και ίσως η πιο ακραία μορφή της ευέλικτης απορρύθμισης είναι η αδήλωτη εργασία η οποία σημείωσε αύξηση την τελευταία δεκαετία σε συνάρτηση και με την αύξηση της συνολικής παρουσίας των μεταναστών. Η αδήλωτη εργασία στις οικοδομές υπολογίζεται γύρω στο 30% και είναι

αποτέλεσμα της “μόνιμης προσωρινότητας”, καθώς πολλοί εργαζόμενοι κινούνται από εργοδότη σε εργοδότη και της αδυναμίας ελέγχου από τις αρχές. Παρά το ότι η πάταξη της αδήλωτης εργασίας αποτελεί διαχρονικό ρητορικό στόχο, και παρά το γεγονός ότι η σημερινή κυβέρνηση έχει αυξήσει τους ελέγχους και τις ποινές προς τους παράνομους εργοδότες, το φαινόμενο αυτό έχει βαθιές ρίζες και δεν φαίνεται να είναι εφικτός ο περιορισμός του. Η μαύρη εργασία, με την υπερ-εκμετάλλευση που την χαρακτηρίζει, χαμηλούς μισθούς, απλήρωτη εργασία κλπ είναι σε τελική ανάλυση δομικό στοιχείο του καπιταλισμού, προϊόν της ασυμμετρίας ισχύος μεταξύ κοινωνικών ομάδων και δυνάμεων και των εμπεδωμένων ιεραρχιών των σύγχρονων κοινωνιών – η ύπαρξη της μαύρης αγοράς εργασίας καθορίζει και οριοθετεί και την κανονική αγορά εργασίας.

Η δυσκολία μιας ταξικής συνδικαλιστικής απάντησης

Παρά το ότι συνδικάτα δεν αποδέχονται αδιαμαρτύρητα την απορρύθμιση της εργασίας και επιμένουν στην αναγκαιότητα σεβασμού των συλλογικών συμβάσεων, την αποφυγή των προσωπικών συμβολαίων και των υπεργολαβιών και την κατάργηση της αδήλωτης εργασίας, βρίσκονται εδώ και πάνω από μια δεκαετία σε άμυνα. Ως μετριοπαθείς και πραγματιστικές δυνάμεις αντιλαμβάνονται το τι είναι εφικτό σήμερα και φροντίζουν να διαχωρίζουν την ρητορική από την πρακτική τους – αποφεύγοντας να εμπλακούν σε συγκρούσεις από τις οποίες θα βγουν χαμένες. Κάποιοι συνδικαλιστές παραδέχονται ότι άργησαν να κατανοήσουν και να δράσουν σε σχέση με τις συνέπειες της αναδόμησης που συντελέστηκε τις προηγούμενες δεκαετίες με αποτέλεσμα οι εργοδότες με την αντεπίθεση τους να επιτύχουν να καθορίσουν το πεδίο στο οποίο διεξάγεται η σύγκρουση σήμερα.

Όταν πρωτοεμφανίστηκαν τα προσωπικά συμβόλαια για παράδειγμα, αρχικά για μερικούς επαγγελματίες η αντίδραση υπήρξε νωχελική. Όταν στα πλαίσια της ραγδαίας οικοδομικής ανάπτυξης επεκτάθηκαν οι υπεργολαβίες σε διάφορες οικοδομικές εργασίες δεν υπήρξε δυναμική διαμαρτυρία. Όταν πρωτοεμφανίστηκαν οι μετανάστες ως φιλοξενούμενοι εργάτες, η αρχική στάση των συνδικάτων ήταν αρνητική και τους πήρε χρόνια να αρχίσουν την προσπάθεια οργάνωσης τους. Με την ένταξη στην ΕΕ δεν ήταν καθόλου προετοιμασμένα να δεχτούν στις τάξεις τους, πόσον μάλλον να οργανώσουν εκστρατείες εγγραφής μελών από τις δεκάδες χιλιάδες κοινοτικούς που μπήκαν στην κυπριακή αγορά εργασίας. Ακόμα και σήμερα οι συνδικαλιστές αδυνατούν κυριολεκτικά και μεταφορικά να βρουν γλώσσα επικοινωνίας με τους μετανάστες ακόμα και με τους Τουρκοκύπριους εργαζομένους¹³.

Οι λόγοι γιατί τα συνδικάτα βρίσκονται σε άμυνα είναι διάφοροι και σχετίζονται τόσο με την παγκόσμια και ευρωπαϊκή όσο και με την κυπριακή τοπική πραγματικότητα. Η παρακμή του συνδικαλισμού, η πτώση της συνδικαλιστικής πυκνότητας, η αποδυνάμωση της ταξικής λογικής και ρητορικής είναι διεθνή φαινόμενα και ως τέτοια εμφανίζονται και στην Κύπρο και συνοδεύουν τις επίσης διεθνείς σύγχρονες τάσεις διάβρωσης της “κανονικής, σταθερής και ρυθμισμένης εργασίας”. Μάλιστα στην Κύπρο μπορεί κάποιος να πει ότι τα συνδικάτα είναι ακόμα αρκετά μεγάλα και δυνατά, η συνδικαλιστική πυκνότητα είναι από τις σχετικά ψηλές στην Ευρώπη και οι ευέλικτες και άτυπες εργασιακές σχέσεις έχουν καθυστερήσει να εμφανιστούν και δεν έχουν κυριαρχήσει στον βαθμό που συνέβηκε σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία ή ακόμα και η Βρετανία.

Όμως πίσω από την αριθμητική δύναμη των συνδικάτων που ακόμα διατηρείται η ισχύς τους έχει διαβρωθεί και εσωτερικά και εξωτερικά. Εσωτερικά από την γενικότερη απαξίωση και την αδιαφορία των εργαζομένων, τα δημοκρατικά ελλείμματα και την εναπόθεση των εξουσιών, των αρμοδιοτήτων και των ευθυνών στην συνδικαλιστική γραφειοκρατία και τους έμμισθους με την υπολειτουργία των τοπικών επιτροπών, την περιρρέουσα αντίληψη των συνδικάτων ως αυτόνομων από τα μέλη τους οργανισμών. Εξωτερικά από την γενικότερη μετάλλαξη του συστήματος εργασιακών σχέσεων ως αποτέλεσμα της ένταξης στην ΕΕ όπου αναπτύχθηκε και ενισχύθηκε η εργατική νομοθεσία σε βαθμό που υπονομεύτηκε ακόμα και η φιλοσοφία του υφιστάμενου συστήματος της εθελούσιας τριμερούς συνεργασίας¹⁴ και άρα και η αναγκαιότητα των συνδικάτων στην διαδικασία προστασίας των εργαζομένων. Ουσιαστικά έχουμε μια καινούργια μορφή ρύθμισης μέσα από την εργατική νομοθεσία που στην θεωρία και στο βαθμό που υλοποιείται, και που δεν είναι καθόλου ικανοποιητικός ιδιαίτερα σε σχέση με τους μη Κύπριους εργαζόμενους, περιορίζει την ασυδοσία του κεφαλαίου αλλά στην πράξη εξατομικεύει τις εργασιακές σχέσεις και δημιουργεί ένα κλίμα υποβάθμισης του ρόλου των συνδικάτων ως ενεργά υποκείμενα στον καθορισμό των όρων και την ρύθμιση των εργασιακών σχέσεων¹⁵. Παράλληλα και ταυτόχρονα η εργοδοτική αντεπίθεση αποτέλεσε τόσο αιτία όσο και αποτέλεσμα της αδυναμίας των συνδικάτων. Και επειδή σε τελική ανάλυση οι όροι των εργασιακών σχέσεων δεν είναι ζήτημα κανόνων αλλά ακολουθούμενων πρακτικών, και άρα συσχετισμών δύναμης τόσο σε επίπεδο εργασιακού χώρου όσο και σε κλαδικό επίπεδο, ο πρόσφατα αυξημένος ρόλος της νομοθεσίας στην ρύθμιση αντανακλά και επισκιάζει και την πραγματικότητα της απορρύθμισης της εργασίας.

Η γενικότερη αποφυγή των γενικευμένων και μεγάλων σε διάρκεια απεργιών και ο αυτοπεριορισμός των συνδικάτων σε ασκήσεις κινητοποίησης με στόχο περισσότερο την άσκηση πίεσης παρά την επιβολή όρων στην εργοδοσία ή σε συμβολικές στάσεις εργασίας που δείχνουν μια αντίληψη της απεργίας ως όπλο “απειλής” παρά ως “μεθόδου” για την επίτευξη διαπραγματευτικών στόχων είχε και έχει ως αποτέλεσμα την ελλειπή εμπειρία οργανωμένης ταξικής πάλης και την πρόσληψη των συνδικάτων περισσότερο ως εργατικών υπηρεσιών παρά ως οχημάτων εργατικού αγώνα. Και φυσικά η απόσταση που χαρακτηρίζει τους ενταγμένους από τους ανένταχτους σε συνδικάτα εργαζομένους, τον πυρήνα με τα ωφελήματα και την περιφέρεια της επισφάλειας περιορίζει και ενίοτε αποτρέπει την κοινή δράση στους εργασιακούς χώρους – πχ όταν στα πλαίσια των διαπραγματεύσεων για ετήσιες μισθολογικές αυξήσεις τα συνδικάτα καλέσουν σε απεργία η συμμετοχή των εργαζόμενων εκτός σύμβασης που δεν είναι άμεσα ενδιαφερόμενοι είναι αμφίβολη και αβέβαιη.

Τέλος η ιστορική και συνεχιζόμενη διαίρεση της κυπριακής εργατικής τάξης και της χώρας στη βάση της εθνότητας από την μια, και η σχετικά πρόσφατη μετατροπή της από χώρα εξαγωγής σε χώρα εισαγωγής εργατικής δύναμης από την άλλη, και μάλιστα με το μοντέλο του “φιλοξενούμενου εργάτη” και άρα απουσία σημαντικής μερίδας μεταναστών δεύτερης γενιάς, είχε ως αποτέλεσμα την ενδυνάμωση του κοινοτισμού ως πλαίσιο αντίληψης σε βάρος της έννοιας της εργατικής τάξης πέραν των θεσμικών διαιρέσεων. Για πολλούς συνδικαλιστές ακόμα και της αριστεράς τόσο στο βορρά όσο και στο νότο, όταν μιλούν για την εργατική τάξη ουσιαστικά μιλούν για την “κοινότητα των Κυπρίων εργαζομένων” και όχι για τους “εργαζόμενους που κατοικούν στην Κύπρο”. Το Κυπριακό πρόβλημα και η λογική της υπεράσπισης της ελληνοκυπριακής κοινότητας, είτε με την ρητορική του κυπριακού ελληνισμού για την δεξιά είτε με την ρητορική της Κυπριακής Δημοκρατίας από την αριστερά, θέτει σαφή όρια και πλαίσια στο συνδικαλιστικό κίνημα εμποδίζοντας σε κάποιο βαθμό και ιδεολογικά την υπέρβαση των εθνοτικών διαχωρισμών μεταξύ των εργαζομένων στην Κύπρο.

Επίλογος

Με αυτά τα δεδομένα, την εργοδοτική αντεπίθεση που αμφισβητεί ακόμα και την χρησιμότητα της συλλογικής διαπραγμάτευσης σήμερα από την μια και τους πολλαπλούς κατακερματισμούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτιστικούς της εργατικής τάξης από την άλλη, οι προοπτικές δεν είναι ευνοϊκές για το εργατικό κίνημα. Η αδυναμία των συνδικάτων τόσο να εντάξουν στους κόλπους τους μια σημαντική μερίδα εργαζομένων που συγκροτούν την περιφέρεια της εργατικής τάξης όσο και να αρθρώσουν ένα ταξικό λόγο στην βάση του οποίου να μπορέσουν να αναπτύξουν μια στρατηγική νέων καθολικών διεκδικήσεων είναι γεγονός και βασικό πολιτικό πρόβλημα. Μέσα στις συνθήκες της παγκόσμιας κρίσης και της ιδεολογικής ισοπέδωσης, η ανάπτυξη μιας νέας και εκ των πραγμάτων πολυσύνθετης και πλουραλιστικής αντίληψης της εργατικής συλλογικότητας καθίσταται επιτακτική ανάγκη για να δοθεί εκ νέου ώθηση και οργανωτική ισχύς στον ταξικό ανταγωνισμό. Το αν τα κυπριακά συνδικάτα μπορούν να ανταποκριθούν σε αυτό τον ρόλο είναι βέβαια ένα πολιτικό ερώτημα και ένα ανοιχτό κοινωνικό ζήτημα.

1Piore Michael and Sabel Charles, The second industrial divide, Basic books, 1984.

2Harvey David, The condition of post modernity, Blackwell, 1989.

3Κουζής Γιάννης, Εργασιακές σχέσεις και Ευρωπαϊκή ενοποίηση, ΙΝΕ, 2001.

4Wilthagen Ton, Flexicurity: A new paradigm for labour market policy reform? 1998, και Wilthagen Ton and Tross Frank, The concept of ‘flexicurity’: a new approach to regulating employment and labour markets, Transfer 2/2004. EU Commission, Towards common principles of flexicurity: more and better jobs through flexibility and security, 2007.

5Σπαρσής Μίκης, Σύντομη ιστορία του κυπριακού εργατικού κινήματος και της ένωσης των Κυπρίων εργοδοτών, Λευκωσία, 1999.

6Slocum John, The development of industrial relations in Cyprus, Nicosia, 1974.

7Sparis Mikis, Tripartism and industrial relations, Nicosia, 1998.

8Panayiotopoulos Prodromos, “Cyprus: the developmental state in crisis”, Capital and class, n. 57, 1995

9Παναγιώτου Αντρέας, Ερμηνεύοντας τον πατριωτισμό της κυπριακής αριστεράς, στην έκδοση Ν. Τριμικλινιώτη, Το πορτοκαλι της Κύπρου, 2005.

10Το 2009 οι εγγεγραμμένοι κοινοτικοί ήταν 83 387 και οι από τρίτες χώρες 57460 όμως υπάρχει και ένας σημαντικός αριθμός αδήλωτων εργαζομένων πολλοί από τους οποίους είναι μετανάστες, τόσο κοινοτικοί όσο και από τρίτες χώρες, ο αριθμός των οποίων υπολογίζεται γύρω στις 30 000. Το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003 αύξησε σημαντικά και τον αριθμό των τ/κ εργαζομένων στον νότο, αν και τα τελευταία χρόνια παρατηρήθηκε μείωση λόγω της κρίσης και της αύξησης της ανεργίας, 2323 εγγεγραμμένοι το 2009. Πηγή IOM, 2010

11Η τιμή του εργασιακού χρόνου εξισώνεται μέσα από τους σταθερούς μισθούς στην ξενοδοχειακή βιομηχανία και μέσα από την υπεργολαβία στις οικοδομές και αναιρείται η λογική της υπερωριακής μισθοδοσίας. Σε ξενοδοχεία όπου συνυπάρχουν εργαζόμενοι με συλλογικές συμβάσεις που πληρώνονται περισσότερο για εργασία τις Κυριακές και τις αργίες και εργαζόμενοι με προσωπικά συμβόλαια για τους οποίους όλες οι μέρες πληρώνονται το ίδιο, το πρόγραμμα εργασίας μπορεί να αποτελέσει αφορμή συγκρούσεων μεταξύ των εργαζομένων καθώς δεν γίνεται κανονική εναλλαγή των βαρδιών.

12Αυτό αποτυπώνεται και στην πρόσφατη έρευνα του Λουκά Αντωνίου (2010) με τίτλο “Διακρίσεις, μετανάστευση και εργασία” για λογαριασμό του ΙΝΕΚ-ΠΕΟ

13Βέβαια σε σχέση με τους Τουρκοκύπριους που εργάζονται στο νότο η κατάσταση δεν είναι η ίδια με τους μετανάστες. Το καθεστώς τους ως πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας και η κάποια, έστω εν πολλοίς συμβολική, συνεργασία ε/κ και τ/κ συνδικάτων επέτρεψε την ένταξη αρκετών στην ΠΕΟ αλλά ακόμα και μερικών στην ΣΕΚ.

14Ioannou Christina, The eager Europeanisation of Cypriot social policy, unpublished doctoral dissertation, 2007.

15Αυτή η άποψη περί του τέλους του παραδοσιακού συνδικαλισμού ως αποτέλεσμα της αυξημένης νομοθετικής παρέμβασης στις εργασιακές σχέσεις εκφράζεται και από εργοδότες και από εργαζόμενους, που διερωτούνται ποια η χρησιμότητα των συνδικάτων σήμερα. Τα ίδια τα συνδικάτα λόγω και της γενικότερης τους αδυναμίας αναγκάζονται να στηρίζονται περισσότερο στο κράτος και μεγάλο μέρος της δράσης τους αναλώνεται στο να καταγγέλλουν στο Υπουργείο Εργασίας παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας και των συλλογικών συμβάσεων. Η ΣΕΚ μάλιστα σε αυτό το πλαίσιο από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 και μέχρι πρόσφατα έθετε και αίτημα νομικής κατοχύρωσης των συλλογικών συμβάσεων. Η ΠΕΟ αντιτίθεται σε αυτό στην θεωρία καθότι δεν συνάδει με την δική της ιδεολογία της ταξικής σύγκρουσης όμως στην πράξη είναι εξίσου έτοιμη να αποταθεί στο κράτος για την προστασία των εργαζομένων καθότι πολλές φορές δεν έχει την δύναμη το πράξει η ίδια.