Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Αρχαία Ελληνικά Γ' Λυκείου. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Αρχαία Ελληνικά Γ' Λυκείου. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
21 Αυγούστου 2013
Ο κόσμος των Ιδεών
Από τα έργα του Πλάτωνα, αυτό που ασχολείται συστηματικά με τους ζωντανούς οργανισμούς και γενικότερα με το φυσικό κόσμο είναι ο Τίμαιος. Για τον Πλάτωνα η ζωή δεν περιορίζεται σ’ αυτά που σήμερα ονομάζουμε έμβια όντα, αλλά σ’ ολόκληρο τον κόσμο που είναι ένζωος και έμψυχος. Όπως είναι γνωστό στη φιλοσοφία του Πλάτωνα πρωταρχική θέση κατέχει ο κόσμος των ιδεών, ενώ τα υλικά πράγματα είναι ατελείς απομιμήσεις ή «σκιές» των αληθινών όντων του κόσμου των ιδεών.
18 Νοεμβρίου 2012
21 Οκτωβρίου 2012
Πλάτων - Ο μύθος του σπηλαίου
Ο μύθος αυτός διηγείται πως σε ένα σπήλαιο, κάτω από τη γη, βρίσκονται μερικοί άνθρωποι αλυσοδεμένοι με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορούν να δουν μόνο τον απέναντί τους τοίχο.
1 Σεπτεμβρίου 2012
31 Αυγούστου 2012
8 Μαρτίου 2012
29 Φεβρουαρίου 2012
11 Φεβρουαρίου 2012
Πλάτων. Πρωταγόρας. Σημειώσεις
Πλάτωνος Πρωταγόρας
Θέμα:
Το έργο «Πρωταγόρας» αποτελεί έμμεσο αφηγηματικό διάλογο, δηλαδή ο Σωκράτης διηγείται σε έναν ανώνυμο φίλο του όλα όσα διεξήχθησαν κατά τη συνάντησή του με το σοφιστή Πρωταγόρα. Διηγείται, λοιπόν, ότι, πολύ πριν ξημερώσει εκείνη η μέρα, έφτασε στο σπίτι του ο νεαρός Ιπποκράτης, προσωπικός του φίλος, για να τον παρακαλέσει να μεσολαβήσει στο μεγάλο σοφιστή που έφτασε στην Αθήνα και φιλοξενείται στο σπίτι του Καλλία, να τον δεχτεί στον όμιλο των μαθητών του. Ο Σωκράτης του επισημαίνει ότι δεν γνωρίζει τις προθέσεις και τους ανώτερους σκοπούς αυτού του ανθρώπου, δέχεται όμως να τον βοηθήσει. Στο σπίτι του Καλλία εκτός του Πρωταγόρα, παραβρίσκονται οι σοφιστές Ιππίας και Πρόδικος, ο Αλκιβιάδης και άλλοι φιλοπερίεργοι που ήρθαν για να μαθητεύσουν στο μεγάλο δάσκαλο. Στην ερώτηση του Σωκράτη, τι μπορεί ο Πρωταγόρας να προσφέρει ως μάθηση στο νεαρό Ιπποκράτη, ο σοφιστής απαντά «ευβουλία» και αυτό δημιουργεί την ένσταση του Σωκράτη στο κατά πόσο μπορεί να διδαχτεί η πολιτική αρετή. Από το σημείο αυτό ξεκινά ένας έντονος διάλογος ανάμεσα στους δύο άνδρες, που μέσα από πολλά επιχειρήματα, καταλήγει στο συμπέρασμα της αμοιβαίας υποχώρησης, αφού και οι δύο σπουδαίοι συνομιλητές εκτιμώνται και κερδίζουν το θαυμασμό και το σεβασμό ο ένας του άλλου.
Ο Μύθος Του Πρωταγόρα:
Κάποτε υπήρχαν μόνο οι θεοί, οι οποίοι, όταν ήρθε ο καθορισμένος από τη μοίρα χρόνος, έπλασαν στο εσωτερικό της γης τα ζώα με βασικά υλικά το χώμα και τη φωτιά. Πριν τα φέρουν στο φως έδωσαν εντολή στον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να μοιράσουν στο καθένα διάφορες ιδιότητες και εφόδια για την επιβίωσή τους, δηλαδή για την άμυνα τους, για την προστασία τους από τις καιρικές συνθήκες, για την εξασφάλιση της τροφής τους και για τη διαιώνιση του είδους τους. Ο Επιμηθέας ζήτησε από τον Προμηθέα να κάνει εκείνος, μόνος του, τη μοιρασιά κι ο δεύτερος να έρθει ύστερα για επιθεώρηση. Έτσι, ανέλαβε το έργο ο Επιμηθέας, εφοδιάζοντας άλλα ζώα με δύναμη, άλλα με ταχύτητα, άλλα με φτερά, άλλα με πυκνά τριχώματα, με σκληρά δέρματα, με πολυγονία, κτλ. Χωρίς όμως να το καταλάβει, ξόδεψε όλα τα εφόδια που είχε στη διάθεση του και δεν έμεινε στο τέλος τίποτα για να κοσμήσει τον άνθρωπο. Όταν το διαπίστωσε αυτό ο Προμηθέας, που ήρθε για επιθεώρηση, βρέθηκε σε δύσκολη θέση και αποφάσισε να κλέψει τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις από τον Ήφαιστο και την Αθηνά, και να τις δώσει στον άνθρωπο. Έτσι εξασφάλισε γι’ αυτόν πλούσια εφόδια για τη ζωή του, ωστόσο ο άνθρωπος δεν είχε ακόμα την πολιτική τέχνη. Αυτή την κρατούσε ο Δίας, στην κατοικία του οποίου δεν μπορούσε να μπει ο Προμηθέας, λόγω των φρουρών (Κράτος και Βία).
(Συνέχεια στην 4η ενότητα)
Ενότητα 1η
· Ο Πρωταγόρας ύστερα από ερωτήσεις του Σωκράτη δέχεται ότι διδάσκει τους μαθητές του την πολιτική τέχνη, τη συνετή διαχείριση και διοίκηση των ιδιωτικών και δημόσιων πραγμάτων. Ο αληθινός άντρας και καλός πολίτης , σύμφωνα με την αρχαία ελληνική αντίληψη έπρεπε να είναι «μύθων ρητήρ και έργων πρηκτήρ». Προφανώς ό,τι προβάλλει ως αντικείμενο διδασκαλίας του ο Πρωταγόρας φαίνεται ότι ανταποκρίνεται πλήρως στο πάγιο αίτημα των Αθηναίων να γίνουν ικανοί στα λόγια και στα έργα.
· Η πολιτική αρετή που επαγγέλλεται ότι διδάσκει ο Πρωταγόρας αφορά τη δράση του ‘‘ατόμου – πολίτη’’ στον ιδιωτικό και δημόσιο βίο κι επομένως, η σχετική αγωγή αποσκοπεί στη βελτίωση της ανθρώπινης φύσης και στη σφυρηλάτηση τέτοιου ήθους και φρονήματος, ώστε ο ποιητής να συμβάλει θετικά και στους δυο αυτούς τομείς της ζωής. Για τους Έλληνες η ‘‘πόλη’’ αποτελεί το πρώτιστο μέλημα του ανθρώπου, γιατί μόνο μέσα στην πόλη μπορεί το άτομο να καταξιωθεί ως προσωπικότητα, να ακεραιωθεί ως χαρακτήρας και να δράσει γόνιμα και ενεργητικά για τον εαυτό του και το σύνολο.
· Από την πρώτη κιόλας φράση του κεφαλαίου είναι αισθητή η ειρωνεία του Σωκράτη παρά την τυπική ευγένεια που προσπαθεί αυτός να δείξει στο συνομιλητή του. Σκόπιμα ο Σωκράτης χρησιμοποιεί τη διφορούμενη λέξη ‘‘τέχνημα’’ και δημιουργεί ερωτηματικά στον αναγνώστη. Ο Σωκράτης μπαίνει ‘‘εξ’ εφόδου’’ στο θέμα του επιχειρώντας να δείξει ότι γι’ αυτόν η πολιτική αρετή είναι κάτι που δε διδάσκεται κι ούτε μεταδίδεται από τον έναν άνθρωπο στον άλλον.
· Η Αθήνα χαρακτηριζόταν τότε ως η πνευματική εστία της Ελλάδας, ‘‘πρυτανειον σοφίας’’, ‘‘παίδευσιν Ελλάδος’’. Πάντως η φράση του Σωκράτη για τη σοφία των Αθηναίων έχει μάλλον ειρωνική απόχρωση, αν ληφθούν υπόψη όσα υποτιμητικά λέει ο ίδιος γι’ αυτούς στην ‘‘Απολογία’’ του.
Τα Επιχειρήματα του Σωκράτη
Α. Πρώτη αποδεικτέα θέση: Η πολιτική αρετή δεν είναι κάτι που διδάσκεται
Επιχείρημα: Οι Αθηναίοι που είναι σοφοί αναγνωρίζουν την αρμοδιότητα σε κάθε συμπολίτη τους να δίνει στην Εκκλησία του Δήμου συμβουλές σε πολιτικά ζητήματα χωρίς να έχει διδαχτεί από πουθενά και χωρίς να έχει δάσκαλο.
Συμπέρασμα: Άρα, οι Αθηναίοι δεν θεωρούν διδακτή την πολιτική αρετή.
Β. Δεύτερη αποδεικτέα θέση: Οι άνθρωποι δεν μπορούν να μεταδώσουν την πολιτική αρετή σε άλλους ανθρώπους.
Επιχείρημα: Ακόμα κι οι πιο σοφοί και οι άριστοι των πολιτών δεν μπορούν να μεταβιβάσουν σε άλλους την πολιτική αρετή που έχουν οι ίδιοι (π.χ. ο Περικλής)
Συμπέρασμα: Δεν θεωρεί ότι η αρετή είναι διδακτή.
· Παρατηρούμε ότι αυτό το δεύτερο συμπέρασμα είναι όχι μόνο σχετικό με την αποδεικτέα θέση άλλα κοινό - ισχύει και για την πρώτη θέση: η αρετή δεν είναι διδακτή και παρουσιάζεται σε σχήμα ‘‘εν δια δυοίν’’.
· Τα επιχειρήματα του Σωκράτη είναι σε γενικές γραμμές ικανοποιητικά, όμως:
Ø Δεν είναι πειστικός όταν στο πρώτο επιχείρημά του χαρακτηρίζει τους Αθηναίους σοφούς στο σύνολό τους.
Ø Δεν είναι πειστικός όταν ισχυρίζεται ότι οι Αθηναίοι δεν έχουν διδαχθεί την πολιτική αρετή από πουθενά όταν γνωρίζουμε ότι από τη νεαρή ηλικία ζούσαν καθημερινά μέσα στα πολιτικά δρώμενα της άμεσης δημοκρατίας κι η συμμέτοχή τους στα κοινά ήταν καθημερινό βίωμα.
Ø Τα επιχειρήματά του είναι περιγραφικά και εμπειρικά, δίνονται με παραδείγματα κι όχι με την αλληλουχία διεισδυτικών σκέψεων όπως θα περιμέναμε από το Σωκράτη.
Ø Παρουσιάζει την εξής αντίφαση: από τη μία προβάλλει τη θέση ότι την πολιτική αρετή την έχουν όλοι κι από την άλλη υποστηρίζει ότι υπάρχουν κάποιοι (οι γιοί του Περικλή) που δεν την έχουν.
· Ο Πρωταγόρας προτείνει δύο εναλλακτικούς τρόπους για ν’ αποδείξει το διδακτό της αρετής: τη διήγηση ενός μ ύ θ ο υ ή την παράθεση των επιχειρημάτων του με δ ι ά λ ε ξ η.
Ο μεγάλος σοφιστής χειρίζεται έτσι το θέμα επιδεικνύοντας την αυτοπεποίθηση και την άνεση με την οποία μπορούσε να χειριστεί όλους τους τρόπους ανάπτυξης ενός θέματος. Ο σεβασμός των θεατών λειτουργεί από την αρχή και αφήνουν τον ίδιο τον Πρωταγόρα να επιλέξει τον τρόπο ανάλυσης της θέσης του, κι ο ίδιος επιλέγει το μύθο, ως χαριέστερο.
Μύθος: Είναι μια φανταστική αφήγηση, που προέρχεται από την παράδοση ή είναι δημιούργημα κάποιου διανοητή. Ένας μύθος έχει χαρακτήρα ποιητικό και συμβολικό. Μπορεί βέβαια ο μύθος να είναι ελκυστικός, όμως δεν είναι επαρκής ως αποδεικτικό στοιχείο και δεν μπορεί να οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα.
Ενότητα 2η
· Ο μύθος που διηγείται εδώ ο Πρωταγόρας προέρχεται από το σύγγραμμα του ‘‘Περί της εν αρχη καταστάσεως’’ που δεν έχει σωθεί.
Ξεκινάει με αναφορά στους θεούς. Είναι δύσκολο να παραδεχθεί κανείς ότι αυτή η αναφορά αποσκοπεί στη θεμελίωση της πολιτικής αρετής, αφού εξ’ άλλου ο Πρωταγόρας ήταν αγνωστικιστής σε θέματα θρησκείας. Η παρουσία των θεών στο μύθο του έχει μάλλον αλληγορική σημασία. Ο Δίας, δηλαδή, είναι ο λόγος, η λογική, η νομοτέλεια που διέπει τη φύση. Οι άλλοι θεοί (Επιμηθέας, Ερμής) είναι τα όργανα αυτής της νομοτέλειας, η οποία ρυθμίζει τις σχέσεις των όντων, εξισορροπεί τις ελλείψεις και τις ανάγκες τους και εξασφαλίζει τα μέσα για την επιβίωσή τους. Σύμφωνα με κάποιους κοσμογονικούς μύθους, οι πρώτοι άνθρωποι προήλθαν από τη μήτρα της Μητέρας Γης. Κατά την κοσμολογία του Παρμενίδη, οι άνθρωποι και τα άλλα όντα έγιναν από τη μείξη φωτιάς και χώματος. Κατά τον Εμπεδοκλή προήλθαν από τη σύνθεση φωτιάς, χώματος, νερού και αέρα.
Προμηθεύς: αυτός που σκέφτεται πριν ενεργήσει
Επιμηθεύς: αυτός που σκέφτεται μετά την ενέργεια
Ο Προμηθέας και ο Επιμηθέας ήταν Τιτάνες, γιοί του Ιαπετού και της Ωκεανίδας Κλυμένης. Ο Προμηθέας από αγάπη προς τον άνθρωπο έκλεψε τη φωτιά από τον Όλυμπο και του την πρόσφερε, με αποτέλεσμα αυτός να αναπτύξει τον τεχνικό πολιτισμό και ο Προμηθέας να αναδειχθεί ευεργέτης και προστάτης του ανθρώπινου γένους. Η φωτιά και η έντεχνος σοφία βοήθησαν τον άνθρωπο να κυριαρχήσει στη φύση και να αναδειχθεί κατασκευαστής και δημιουργός (homo faber).
Ο Επιμηθέας ήταν αδερφός του Προμηθέα. Οι θεοί του έδωσαν σύζυγο την Πανδώρα, η περιέργεια της οποίας επέφερε πολλά δεινά στο ανθρώπινο γένος.
Ο Επιμηθέας, λοιπόν, ανέλαβε το δύσκολο έργο να διανείμει τις ιδιότητες στα διάφορα έμβια όντα, προικίζοντας άλλα με δύναμη χωρίς ταχύτητα στην κίνηση, άλλα με ταχύτητα, εφοδιάζοντας άλλα με εξοπλισμό κατάλληλο για την επιβίωσή τους, κάνοντας κάποια ικανά να πετούν και κάποια να τρυπώνουν μέσα στη γη. Η βασική μέριμνα του ήταν να προικίσει όλα τα έμβια όντα με τέτοια εφόδια, ώστε να επιβιώσουν και να μην εξαφανιστεί το είδος τους από τη γη. Μολονότι ο Επιμηθέας έλαβε κάθε πρόνοια να μην αλληλοεξοντωθούν τα ζώα, έκανε την παραχώρηση σε μερικά από αυτά να τρέφονται με άλλα ζώα. Η παραχώρηση αυτή αντισταθμίστηκε με την εξής πρόβλεψη: όσα ζώα χρησιμεύουν ως τροφή σε άλλα προικίστηκαν με το προσόν της πολυγονίας, ενώ όσα ζώα είναι σαρκοβόρα παρουσιάζουν ολιγογονία. Με αυτό τον τρόπο επιτεύχθηκε η διατήρηση των ειδών και η ισορροπία ανάμεσά τους.
Ενότητα 3η
· Ο Επιμηθέας, τελικά, ενήργησε με τρόπο απερίσκεπτο, αφού σπατάλησε όλες τις ιδιότητες, χωρίς να φροντίσει για την προστασία όλων των έμβιων όντων. Έτσι, εξαιτίας της απρονοησίας του δεν έμεινε κανένα εφόδιο για τον άνθρωπο. Ο Προμηθέας που ήρθε να επιθεωρήσει τη διανομή που έκανε ο Επιμηθέας, διαπιστώνει ότι ο άνθρωπος έμεινε γυμνός, ανυπόδητος, χωρίς στρώμα και άοπλος. Αντίθετα ο Αριστοτέλης στο ‘‘Περί ζώων μορίων’’, διατείνεται ότι η δημιουργία του ανθρώπου ήταν τέλεια και όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο σφάλλουν.
Στην κρίσιμη εκείνη στιγμή παρεμβαίνει αποφασιστικά ο Προμηθέας, ο οποίος κλέβει τις τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά, και τα δίνει στον άνθρωπο. Έτσι του παρέχει τη δυνατότητα όχι μόνο να επιβιώνει, αλλά και να διαφοροποιηθεί από τα άλλα όντα δημιουργώντας τεχνικό πολιτισμό, να γίνει ανώτερη μορφή ζωής. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται εδώ χορηγημένες στον άνθρωπο ως ολοκληρωμένο σύνολο a prori και όχι ως θησαύρισμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες.
Οι άνθρωποι όμως δεν είχαν πολιτική τέχνη (πολιτικές γνώσεις) για να οργανώσουν πολιτική και κοινωνική ζωή και να αναπτύξουν πνευματικό πολιτισμό, αφού αυτή στην κατοχή του Δία, πράγμα που δείχνει τη μεγάλη αξία και σημασία της. Φύλακες της πολιτικής τέχνης ήταν το Κράτος και η Βία, φοβεροί παραστάτες του Δία. Η κλοπή που επιχείρησε ο Προμηθέας εξόργισε υπερβολικά το Δία, ο οποίος τιμώρησε σκληρά τον Τιτάνα. Τον έδεσε με αλυσίδες σ’ ένα βράχο στον Καύκασο κι έστειλε ένα γυπαετό να του κατασπαράζει κάθε μέρα το συκώτι του, που όμως ξαναγινόταν τη νύχτα. Από αυτό το φριχτό μαρτύριο τον γλίτωσε ο Ηρακλής που σκότωσε το όρνιο, ελευθέρωσε τον Προμηθέα και τον συμφιλίωσε με τον Δία.
Ενότητα 4η
· Η έντεχνος σοφία συν πυρί που απέκτησε ο άνθρωπος χάρη στην αυτοθυσία του Προμηθέα, του επέτρεψαν να δημιουργήσει τον τεχνικό του πολιτισμό και αποτέλεσαν τη βασική υποδομή και κινητήρια δύναμη της προόδου του ανθρώπινου πολιτισμού.
Έτσι ο άνθρωπος, αφού έλαβε μέρος με τα στοιχεία αυτά στη θεϊκή ουσία, ‘‘συγγένεψε’’ με τους θεούς, αναδείχτηκε αυτός, μόνος απ’ όλα τα ζώα, συγγενής των θεών (Από μερικούς ερμηνευτές, αυτή η άποψη θεωρείται πλατωνική, γιατί ο Πρωταγόρας ήταν αγνωστικιστής, δηλαδή ολωσδιόλου αβέβαιος για την ύπαρξη των θεών). Έτσι άρχισε να λατρεύει τους θεούς, οργάνωσε λατρευτικές τελετές και κατασκεύασε αντικείμενα βοηθητικά της λατρείας, όπως αγάλματα (<αγάλλομαι) και βωμούς (<βαίνω).
· Η γλώσσα ανέκαθεν αποτέλεσε τον κυριότερο κώδικα επικοινωνίας των ανθρώπων και βασικό χαρακτηριστικό του πολιτισμού τους. Σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, η γλώσσα υπήρξε δημιούργημα του ανθρώπου που επιτεύχθηκε με μακροχρόνια εξέλιξη κι όχι δώρο δοσμένο από την αρχή στον άνθρωπο εκ μέρους των θεών. Αντίθετη με την άποψη αυτή ήταν η θεοκρατική αντίληψη με κύριο υποστηρικτή τον Ηρόδοτο, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα υπάρχει ‘‘φύσει’’, δηλαδή την χάρισαν οι θεοί στον άνθρωπο μόλις τον δημιούργησαν. Στη φράση ‘‘φωνήν και ονόματα’’ μάλλον υπολανθάνει η διπλή άρθρωση της γλώσσας, η άρθρωση των φθόγγων με την οποία σχηματίζονται οι λέξεις και η άρθρωση των λέξεων, δηλαδή η σύνταξη, με την οποία σχηματίζονται οι προτάσεις.
· Παράλληλα με τον πνευματικό πολιτισμό ο άνθρωπος δημιούργησε, και πάλι χάρη στην τέχνη, στοιχεία του υλικοτεχνικού πολιτισμού. Αιτία υπήρξε η ανάγκη για την αντιμετώπιση των δυσκολιών της φύσης και για την προστασία του από τις καιρικές συνθήκες, καθώς και την ικανοποίηση των βασικών αναγκών του.
Έτσι, άποψη του Πρωταγόρα είναι, ότι η κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων ήταν αποτέλεσμα του φόβου προς τα θηρία, σε αντίθεση με τον Αριστοτέλη που πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι ‘‘φύσει ζωον πολιτικόν’’. Αξιοσημείωτο είναι επίσης πόση σημασία δίνεται στο θεσμό της πόλης ως ανώτερης κοινωνικής μονάδας. Η πόλη αναδείχτηκε πράγματι στην αρχαία Ελλάδα εστία δημοκρατικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής.
Όμως παρά την προσπάθεια συμβίωσης προέκυψαν νέα προβλήματα, που οφείλονταν στην έλλειψη πολιτικής οργάνωσης, αφού ο ένας αδικούσε τον άλλο, με αποτέλεσμα και πάλι τον κίνδυνο για τον αφανισμό τους.
· Ο Δίας, ως υπέρτατος ρυθμιστής των πάντων, αποφασίζει να σταματήσει τον αφανισμό των ανθρώπων και να τους σώσει. Έτσι, μέσω του Ερμή, στέλνει ‘‘τήν αιδω καί τήν δίκην’’, ώστε να γίνει δυνατή η οργάνωση των κοινωνιών και να αναπτυχθεί παραπέρα ο πολιτισμός.
Ø Αιδώς: Εκφράζει το συναίσθημα της ντροπής που αισθάνεται ο κοινωνικός άνθρωπος για κάθε αντικοινωνική του πράξη. Αποτελεί περίπλοκη ιδιότητα και αποδίδεται ποικιλότροπα: ηθική συνείδηση, ηθικότητα, σωφροσύνη, σεβασμός άγραφων νόμων, φιλοτιμία, κοσμιότητα.
Ø Δίκη: Η Δίκη (ή Νέμεσις) ήταν θεότητα, κόρη του Δία και της Θέμιδος και η Αιδώς σύντροφος της Δίκης. Εδώ η δίκη είναι το συναίσθημα της δικαιοσύνης, η αντίληψη του δικαίου και του άδικου, ο σεβασμός των γραπτών νόμων και των δικαιωμάτων των άλλων.
Αυτά τα δύο συναισθήματα εξασφαλίζουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου, τον εμποδίζουν να συμπεριφέρεται εγωιστικά, μισαλλόδοξα και ατομιστικά, και συμβάλλουν στην εμπέδωση της πολιτικής ενότητας και της κοινωνικής αρμονίας.
· Ο προβληματισμός του Ερμή και η αφελής και κωμική, ως ένα σημείο, ερώτησή του προκαλούν θυμηδία και αποσκοπούν να δημιουργήσουν μια προσωρινή χαλάρωση, τώρα που ο μύθος βαίνει προς το τέλος και θα χρειαστεί να ακουστεί το συμπέρασμα με ενταμένη προσοχή. Έχουμε παραστατικότητα στην αφήγηση, εισαγωγή διαλόγου και μετάβαση από τον πλάγιο στον ευθύ λόγο.
· Οι δύο αρετές, κατά το Δία, πρέπει να μοιραστούν σε όλους ανεξάρτητα τους ανθρώπους, γιατί διαφορετικά, δεν είναι δυνατόν να συσταθούν πόλεις. Προϋπόθεση λοιπόν των πόλεων είναι η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη, που πρέπει να υπάρχουν σε όλο το σώμα των πολιτών, για να γίνεται δυνατή η επιβίωση και η ανάπτυξη της οργανωμένης καθημερινής ζωής. Ο Δίας μάλιστα θεσμοθετεί νόμο που επιβάλλει το θάνατο σε περιπτώσεις ανυπακοής, για να εξασφαλίσει την καθολικότητα των δύο αρετών στους ανθρώπους. Η απόφαση αυτή μπορεί να φαίνεται αμείλικτη και απάνθρωπη, δείχνει όμως τη σημασία των δύο αρετών και προλειαίνει τη θέση του Πρωταγόρα ότι όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν συμμετοχή στην πολιτική αρετή.
· Μετά την ολοκλήρωση από τον Πρωταγόρα του μύθου του Προμηθέα ακολουθεί σαν επιμύθιο το συμπέρασμα, το οποίο σηματοδοτείται στην αρχή με τις χαρακτηριστικές λέξεις ‘‘ούτω δή’’.
Οι Αθηναίοι, επομένως, έχουν όλοι την πολιτική αρετή, αφού αυτή είναι πρωταρχική προϋπόθεση για την ύπαρξη πόλης. Έτσι ο Πρωταγόρας δέχεται την καθολικότητα και την αναγκαιότητα της πολιτικής αρετής, όμως δεν αποδεικνύει ακόμα ότι αυτή είναι διδακτή. Πάντως καταλήγει να αιτιολογεί ότι η πολιτική αρετή δόθηκε στον άνθρωπο αργότερα, αφού είχε ήδη αρχίσει η πολιτισμική του πορεία, άρα δεν είναι έμφυτη.
· Αξιοσημείωτο είναι ότι για πρώτη φορά ο Πρωταγόρας χρησιμοποιεί τους εναλλακτικούς όρους ‘‘δικαιοσύνη’’ (δίκη) και ‘‘σωφροσύνη’’ (αιδώς). Η σύγχυση αυτή θα συνεχιστεί και παρακάτω, οπότε θα δοθεί η ευκαιρία στο Σωκράτη να ζητήσει διεξοδικότερη διερεύνηση της έννοιας της αρετής.
Ενότητα 5η
· Ο Πρωταγόρας φέρνει μια επιπλέον εμπειρική απόδειξη, για να πείσει το Σωκράτη ότι όλοι οι άνθρωποι ανεξαίρετα έχουν συμμετοχή στη δικαιοσύνη και στην άλλη πολιτική αρετή. Έτσι παρουσιάζει τους Αθηναίους να χλευάζουν και να αντιμετωπίζουν με ιδιαίτερη οργή κάθε άνθρωπο που διατείνεται επιδεξιότητα σε κάποιον τεχνικό τομέα , στον οποίο αποδεικνύεται τελικά ανίκανος. Μάλιστα φτάνει στο σημείο της υπερβολής να παρουσιάζει τους συγγενής του να τον θεωρούν τρελό.
Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας, περιγράφοντας με ρεαλισμό την κοινωνική πραγματικότητα, καταλήγει στο συμπέρασμα πως οι Αθηναίοι θεωρούν ότι το να ομολογεί κάποιος άδικος δημόσια την αλήθεια (ότι είναι δηλαδή άδικος) θεωρείται παραφροσύνη, επειδή αυτό αμαυρώνει την κοινωνική του εικόνα και επειδή ενδέχεται να του δημιουργήσει προβλήματα με τη δικαιοσύνη. Τα πράγματα λοιπόν δεν εξετάζονται με βάση την ηθική δεοντολογία ή τη λειτουργία των κοινωνικών θεσμών, αλλά με βάση το συμφέρον και την εικόνα που οι άνθρωποι θέλουν να πλασάρουν (το φαίνεσθαι).
· Τα κυριότερα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί ο Πρωταγόρας για να αποδείξει τη διδαξιμότητα της αρετής είναι:
1. Η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη· ο άνθρωπος πρέπει να εκμεταλλευτεί το θεϊκό μερίδιο που πήρε, καθώς και το πολύτιμο ζευγάρι των ηθικών όπλων που του έστειλε ο Δίας, την αιδώ και τη δίκη, για να γίνει κάτοχος της πολιτικής αρετής και να μπορέσει να οργανώσει πολιτισμένες κοινωνίες. Είναι λοιπόν ζήτημα διδασκαλίας και προσπάθειας.
2. Οι Αθηναίοι μολονότι πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος κατέχει ως ένα βαθμό την πολιτική αρετή, δεν τη θεωρούν αυτόματη, αλλά αποτέλεσμα μόχθων και κατάλληλου καθοδηγητικού περιβάλλοντος.
Όσον αφορά στη σπουδαιότητα της ‘‘αιδούς’’ και της ‘‘δίκης’’, το άτομο αυτοελέγχεται, συγκρατεί τον εαυτό του στα όρια του κοινωνικά επιτρεπτού, ρυθμίζονται τα ακανθώδη προβλήματα της πολιτείας που προκύπτουν αναπόδραστα από τη συνύπαρξη ανθρώπων, κατοχυρώνεται η αξιοπρέπεια του ανθρώπου, ευνοείται η οργάνωση δημοκρατικών κοινωνιών.
· Ο μύθος του Πρωταγόρα από την άποψη του περιεχομένου, αποτελεί μια ποιητική και συμβολική παράσταση της γένεσης και εξέλιξης του ανθρώπινου πολιτισμού. Εμφανής είναι η θεωρία για μια τελεολογική τάση στη φύση, που μεριμνά ώστε να εφοδιάσει όλα τα έμβια όντα με προστατευτικά μέσα για τη διαιώνιση των ειδών. Ο άνθρωπος, λοιπόν, με τη θεϊκή σπίθα του λογικού που πήρε και με τα δώρα του Προμηθέα και του Δία, κατάφερε να ξεφύγει από τη ζωώδη κατάσταση και να δημιουργήσει πολιτισμό. Ο μύθος του Πρωταγόρα δίνει αισιόδοξη εικόνα της πορείας του ανθρώπινου πολιτισμού, εν αντιθέσει προς τον Ησίοδο που προβλέπει παρακμή και φθορά του ανθρώπινου γένους και αναφέρει ότι η αιδώς και η δίκη υπήρχαν στον άνθρωπο, αλλά τον εγκατέλειψαν και ξανανέβηκαν στον ουρανό.
· Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας προτάσσει στην αποδεικτική διαδικασία την αποδεικτική θέση, κάνοντας όμως μια προσθήκη· πρώτα θα αποδείξει από πού δεν προέρχεται η αρετή και στη συνέχεια από πού προέρχεται. Έτσι με το σχήμα της άρσης – θέσης και με τα δύο σκέλη, η απόδειξη είναι πιο πειστική. Ο Πρωταγόρας δέχεται την ύπαρξη τελεολογικής αρχής στη φύση· για το σοφιστή υπάρχει βέβαια σκοπιμότητα στη φύση, όχι ωστόσο απεριόριστη, γιατί έχουμε και τον παράγοντα τύχη. Έτσι κάνει λόγο για τα καλά και τα κακά που προέρχονται από τη φύση και την τύχη και είναι ανεξάρτητα από τη βούληση και την ευθύνη του ανθρώπου. Αναφέροντας ως παραδείγματα φυσικών ή τυχαίων μειονεκτημάτων την ασχήμια, το μικρό ανάστημα και το ασθενικό σώμα, παρατηρεί ότι κανείς δεν οργίζεται με τους ανθρώπους που τα έχουν, απεναντίας όλοι τους λυπούνται.
Ο Πρωταγόρας εδώ αποστασιοποιείται καθαρά από θεοκρατικές ερμηνείες· δέχεται την ύπαρξη τελεολογικής στη φύση, ωστόσο προβάλλει και τον αστάθμητο παράγοντα του τυχαίου· όλα οφείλονται σε μια μηχανιστική αιτιοκρατία και εξελίσσονται αυτόνομα· πουθενά δε γίνεται λόγος για παρουσία ή επέμβαση του θείου, για θεία πρόνοια.
· Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας αναφέρεται στα επίκτητα αγαθά, τα οποία θεωρεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει με τις τρεις βασικές μορφές αγωγής: την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία (παραλείπεται η τέταρτη μορφή αγωγής, η μίμηση, ίσως γιατί μπορεί να οδηγήσει και αρνητικά αποτελέσματα). Επιπλέον αναφέρονται η τιμωρία και η νουθεσία ως βοηθητικά στοιχεία, που αποβλέπουν στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας.
Αφού λοιπόν η αιδώς και η δίκη αποτελούν τις προϋποθέσεις για την απόκτηση της πολιτικής αρετής και αφού οι ηθικές αξίες δεν υπάρχουν στον ίδιο βαθμό σε όλους τους ανθρώπους ούτε μπορούν μόνες τους να οδηγήσουν στην αρετή χωρίς την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία, είναι φανερό πως η παιδεία είναι η κινητήριος δύναμη που θα μετατρέψει τον άνθρωπο από ‘‘δυνάμει’’ σε ‘‘ενεργεία’’ πολιτικό όν.
· Η αδικία, η ασέβεια και οτιδήποτε είναι αντίθετο προς την αρετή δεν είναι ‘‘φυσικά ελαττώματα’’, ώστε να αντιμετωπίζεται κανείς με συμπάθεια και κατανόηση· αντίθετα, αυτά επισύρουν την οργή και τη νουθεσία, γιατί δείχνουν ότι ο άνθρωπος αδιαφόρησε για κάτι που είχε υποχρέωση και δυνατότητα να διδαχθεί.
Η απόδειξη του Πρωταγόρα δεν είναι ιδιαίτερα πειστική, αφού η αποδεικτέα θέση χρησιμοποιείται παράλληλα και ως αποδεικτικό επιχείρημα. Αυτός ο τρόπος απόδειξης είναι ένα είδος σοφίσματος που λέγεται ‘‘ληψις του ζητουμένου’’.
Ενότητα 6η
· Η πρώτη φράση της ενότητας αποτελεί το συμπέρασμα της προηγούμενης απόδειξης για το διδακτό της αρετής. Έτσι συμπεραίνουμε ότι στην περίπτωση των ελαττωμάτων που δεν οφείλονται στην τύχη ή στη φύση, αλλά είναι επίκτητα, το ότι ο καθένας θυμώνει με όσους δεν έχουν αρετή και τους νουθετεί, αποδεικνύει πως αυτή την αποκτούμε με την επιμέλεια και τη μάθηση.
· Το δεύτερο επιχείρημα που θα χρησιμοποιήσει ο Πρωταγόρας για να αποδείξει ότι η αρετή διδάσκεται είναι η σκοπιμότητα της τιμωρίας. Αρχικά αισθάνεται την ανάγκη να ξεκαθαρίσει τη σημασία του ‘‘κολάζειν’’. Δηλαδή η έννοια της τιμωρίας δε θα χρησιμοποιηθεί εδώ με τη σημασία της άλογης και τυφλής εκδίκησης για την ανταπόδοση ενός αδικήματος που έχει συμβεί σε στο παρελθόν, πράγμα που συμβαίνει μόνο στα άγρια ζώα, αλλά έχει παιδευτικό, σωφρονιστικό σκοπό. Η θέση αυτή του Πρωταγόρα αποτελεί πράγματι ρηξικέλευθη καινοτομία για την εποχή του, δεδομένου ότι η τιμωρία θεωρείται κατά την κοινή αντίληψη ως ανταπόδοση για την αδικία ή το έγκλημα που διαπράχθηκε. Η τιμωρία δηλαδή επιβάλλεται ως μέσο διορθωτικό, για να συνετιστεί ο άδικος και να παραδειγματιστούν οι υπόλοιποι.
Τιμωρουμαι: τιμωρώ για να πάρω εκδίκηση
Κολάζω: τιμωρώ για επανόρθωση ή διόρθωση
· Για να διορθωθεί η αντίφαση που πιθανόν να παρατηρείται στις απόψεις του Πρωταγόρα περί τιμωρίας και στη ρήτρα (νόμο) που είχε θέσει ο Δίας (Εν. 4), επισημαίνεται ότι στην ενότητα 7 τονίζει ότι η θανάτωση ή η αποπομπή επιβάλλονται, όταν ακόμα και μετά τη διδασκαλία και την τιμωρία δε φαίνονται να υπάρχουν θετικά αποτελέσματα στην προσωπικότητα του ατόμου.
· Τελικά ο σοφιστής καταλήγει στο συμπέρασμα ότι εφόσον κάποιος χρησιμοποιεί την τιμωρία ως στοιχείο σωφρονισμού και παραδειγματισμού, αυτό αποδεικνύει ότι η αρετή είναι διδακτή.
· Το συμπέρασμα αυτό το γενικεύει σε όλους τους ανθρώπους, και στον ιδιωτικό βίο (στους γονείς και παιδαγωγούς που τιμωρούν τα παιδιά τους και τους μαθητές τους), και στο δημόσιο βίο (στα όργανα του κράτους που επιβάλλουν ποινές σε όσους παραβιάζουν τους νόμους). Στη συνέχεια αναφέρεται στους συμπολίτες του Σωκράτη με έναν τόνο αυταρέσκειας και έπαρσης, τονίζοντας ότι κι εκείνοι δέχονται ότι η αρετή διδάσκεται. Κλείνει λοιπόν το α’ μέρος της επιχειρηματολογίας του ικανοποιημένος και πεπεισμένος ότι έχει πείσει.
Ενότητα 7η
· Ο Πρωταγόρας ως τώρα έχει αποδείξει την καθολικότητα της αρετής και έχει ανασκευάσει τη θέση του Σωκράτη ότι η αρετή δεν είναι διδακτή, αποδεικνύοντας το αντίθετο και χρησιμοποιώντας το μύθο. Τώρα, χρησιμοποιώντας το λόγο θα ανασκευάσει την άλλη άποψη του Σωκράτη, ότι οι άριστοι άνδρες δεν μπορούν να διδάξουν στους γιούς τους την αρετή. Πριν αρχίσει την ανασκευή της αντίρρησης του Σωκράτη, ο Πρωταγόρας δηλώνει ότι θα αλλάξει μέθοδο, εγκαταλείποντας το μύθο και χρησιμοποιώντας το λόγο, τη λογική σκέψη, τα λογικά επιχειρήματα που αναφέρονται στην πραγματικότητα.
· Ο Σωκράτης είχε διατυπώσει το επιχείρημα ότι οι άριστοι πολιτικοί ηγέτες δεν μπορούν να μεταδώσουν στους γιούς τους την πολιτική αρετή που διακρίνει τους ίδιους. Ο Πλάτωνας βάζει τον Πρωταγόρα να αλλοιώνει το επιχείρημα αυτό, αφού θα θεωρήσει δεδομένη τη δική του αντίθετη θέση (=μπορούν οι άριστοι άντρες και διδάσκουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή) και θα την αιτιολογήσει. Η αναφορά του σε σπουδαίους άντρες υπονοεί τους μεγάλους πολιτικούς Θεμιστοκλή, Αριστείδη, Θουκυδίδη, Περικλή. Εξάλλου σε άλλο έργο του Πλάτωνα παρουσιάζονται οι γιοί του Αριστείδη και του Θουκυδίδη να μέμφονται τους γονείς τους ότι τους έδωσαν ελλιπή αγωγή.
· Ο Πρωταγόρας ξεκινά την απόδειξη του διατυπώνοντας μια βέβαιη προϋπόθεση, ότι είναι αναγκαία η καθολικότητα της πολιτικής αρετής για να υπάρχει πόλη. Η δικαιοσύνη, η σωφροσύνη και η οσιότητα συναποτελούν κατά τον Πρωταγόρα την αρετή. Υπάρχουν κάποιοι ωστόσο που δεν έχουν μερίδιο στην αρετή, τους οποίους είμαστε υποχρεωμένοι με τη διδασκαλία και την τιμωρία να τους οδηγούμε στην αρετή, βελτιώνοντας τους. Αν, ωστόσο, δεν προσαρμόζονται, πρέπει να εκδιώκονται από την πόλη ή να θανατώνονται. Ο θάνατος ήταν βέβαια και τότε η εσχάτη των ποινών, όμως και η εξορία για τον αρχαίο Έλληνα πολίτη είναι και αυτή, πέρα από την ατίμωση, μια μορφή θανάτου, αφού η ζωή του πολίτη μπορεί να νοηθεί μόνο στο πλαίσιο της πόλης. Αλλά και η δήμευση της περιουσίας ή η κατεδάφιση του σπιτιού, που θα ανάγκαζαν τον πολίτη να περιφέρεται ανέστιος και πένης, ήταν όχι μόνο οδυνηρές οικονομικά, άλλα και κατεξοχήν ατιμωτικές.
· Η απόδειξη της θέσης ότι οι άριστοι άνδρες μπορούν να διδάξουν στα παιδιά τους την πολιτική αρετή γίνεται με τη χρήση μιας ρητορικής ερώτησης και επτά διαδοχικών προτάσεων, οι οποίες διατυπώνονται μόνο ρητορικά ως υποθέσεις και δημιουργούν την εντύπωση ανανταπόδοτου, ενώ νοούνται ως προτάσεις αποφαντικές, ως δεδομένες θέσεις. Σκοπός βέβαια είναι να γίνει πιο εντυπωσιακός. Υπάρχει βέβαια και η άποψη ότι ο Πλάτωνας θέλει να παρουσιάσει έναν Πρωταγόρα που βρίσκεται σε αμηχανία και δυσκολεύεται να διατυπώσει την απόδειξή του, γι’ αυτό φλυαρεί και έχει ανακόλουθα και επαναλήψεις.
· Το συμπέρασμα, λοιπόν, των συλλογισμών του είναι ότι, αφού υπάρχει κίνδυνος οι γιοί των άριστων ανδρών να τιμωρηθούν με βαρύτατες ποινές, αν δε μετέχουν στην αρετή, είναι αδιανόητο να μην τους τη διδάσκουν οι πατέρες τους.
· Ο Πρωταγόρας, όπως παρουσιάζεται σ’ αυτό το τμήμα του κειμένου, φέρνει επιχειρήματα που δεν απορρέουν από τη λογική αναγκαιότητα και δεν είναι απόλυτα πειστικά, ενώ ο λόγος του παρεκκλίνει από το στοχαστικό ύφος και έχει ρητορικά στοιχεία εντυπωσιασμού. Αλλοιώνει τη θέση του Σωκράτη, για να αποδείξει αυτό που θέλει ο ίδιος και όχι αυτό που πρέπει. Προχωρεί στην αποδεικτική διαδικασία με δεοντολογικές διατυπώσεις, οι οποίες δεν είναι πειστικές, ούτε έχουν αποδεικτική ισχύ. Δεν αποδεικνύει την αντίθετη δική του θέση, αλλά τη θεωρεί δεδομένη και την αιτιολογεί, μάλιστα με τρόπο όχι απόλυτα πειστικό. Τη διδασκαλία της πολιτικής αρετής των άξιων πολιτικών προς τα παιδιά τους τη θεωρεί κατά κάποιο τρόπο γεγονός συναγόμενο από τις επικρεμάμενες αυστηρές ποινές που έχει θεσπίσει η πολιτεία σε όσους παραμελούν την αρετή.
· Τα διδάγματα και ο τρόπος ζωής και αποδοχής της θανατικής ποινής εκ μέρους του Σωκράτη αποδεικνύουν ότι ο φιλόσοφος αποδέχεται την ποινή και ταυτίζεται με το κύρος των νόμων, ενώ οι απόψεις του Πρωταγόρα είναι σχετικές με τη σκοπιμότητα της τιμωρίας και σχετίζονται με την πολιτική αρετή.
· Στη συνέχεια ο Πρωταγόρας μας παρουσιάζει συνοπτικά το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. Αναφέρονται οι βαθμίδες και οι βασικοί φορείς της αγωγής, σκιαγραφείται η φιλοσοφία του συστήματος και επισημαίνονται οι επιμέρους στόχοι και τα παιδευτικά μέσα. Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό σύστημα ανοιχτό, χωρίς αυστηρά, προκαθορισμένα όρια, που έχει αφεθεί στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Η μόνη παρέμβαση της πολιτείας είναι ο έλεγχος της συμπεριφοράς των παιδιών και των πολιτών, ο έλεγχος δηλαδή των αποτελεσμάτων της αγωγής.
· Συγκεκριμένα, στη νηπιακή ηλικία, οι γονείς, η παραμάνα και ο παιδαγωγός δίνουν στο παιδί τις βάσεις της ηθική συμπεριφοράς. Στην παιδική και στην εφηβική ηλικία οι δάσκαλοι φροντίζουν περισσότερο για την διαμόρφωση της ηθικής προσωπικότητας του παιδιού παρά για την παροχή γνώσεων. Αξιοσημείωτο είναι ότι στην παιδαγωγική διαδικασία υιοθετείται επίσημα η τιμωρία, η οποία μάλιστα μπορεί να είναι πολύ σκληρή. Τέλος, η πολιτεία υποχρεώνει τους πολίτες να μαθαίνουν τους νόμους και να ζουν σύμφωνα με τις επιταγές τους, είτε ασκούν δημόσια αξιώματα είτε όχι.
(σημ.: Δάσκαλοι: γραμματιστής, κιθαριστής, παιδοτρίβης, σοφιστής, φιλόσοφος, ρητοροδιδάσκαλος)
· Πρότυπο παιδείας στην Αθήνα ήταν η διάπλαση ανθρώπων που ήταν ικανοί να μιλούν ωραία και πειστικά, αλλά ταυτόχρονα να ενεργούν έγκαιρα και αποτελεσματικά. Ο αληθινός άντρας πρέπει να είναι συγχρόνως ‘‘μύθων ρητήρ και λόγων πρηκτήρ’’. Επίσης η μουσική αγωγή είχε περισσότερο σημασία παιδευτική, παρά αισθητική. Συνέβαλλε στη δημιουργία αρμονικού και εύρυθμου χαρακτήρα, συντελούσε στην ημέρωση της ψυχής και μετάδιδε την αίσθηση του μέτρου και της ισορροπίας σε όλες τις εκδηλώσεις της.
· Το συμπέρασμα του Πρωταγόρα είναι ότι αυτή η τόσο πλατιά και μακρόχρονη προσπάθεια δεν είναι δυνατό να καταβάλλεται από τόσους ανθρώπους και στον ιδιωτικό και στο δημόσιο τομέα, χωρίς να αποδίδει καρπούς. Η ίδια λοιπόν η πραγματικότητα αποδεικνύει ότι η αρετή είναι δυνατόν να διδαχθεί. Το συμπέρασμα του διατυπώνεται με τρόπο έντονο και σχεδόν θριαμβικό, με μορφή ρητορικής ερώτησης. Έτσι ο σοφιστής παρουσιάζεται γεμάτος αυτοπεποίθηση και σίγουρος ότι ολοκλήρωσε με επιτυχία την απόδειξη για την ορθότητα της θέσης του. Ενώ πράγματι το συμπέρασμά του είναι πειστικό, ως ασθενές σημείο θα μπορούσε να του καταλογιστεί ότι στηρίζεται σε όσα πρέπει να αποδειχτούν.
· Το εκπαιδευτικό σύστημα στην αρχαία Αθήνα, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, στηρίζεται σε τρία στάδια αγωγής:
1. Πρώτο στάδιο: Νηπιακή ηλικία
Φορείς: Γονείς Τροφός: Βοηθούσε στην ανατροφή των παιδιών κατά την προσχολική ηλικία. Ειδικότερα, η γυναίκα που αναλάμβανε το θηλασμό λεγόταν τίτθη, ενώ εκείνη που φρόντιζε το παιδί κατά την προσχολική ηλικία λεγόταν τροφός, ή τιθήνη. Οι γυναίκες αυτές ήταν συνήθως δούλες ή ελεύθερες φτωχές.
Παιδαγωγός: Ήταν κατά κανόνα δούλος, ο οποίος συνόδευε το παιδί στο σχολείο, στους περιπάτους, κλπ. Ο παιδαγωγός συμβούλευε και βοηθούσε το παιδί σε κάθε περίπτωση. Επίσης, πρόσεχε τη συμπεριφορά του, τις συναναστροφές του και όλη γενικά τη ζωή του· σπάνια τιμωρούσε το παιδί με ξυλοδαρμό και άλλους τρόπους για διόρθωση και φρονηματισμό. Ευνόητο είναι ότι παιδαγωγούς είχαν μόνο οι εύποροι Αθηναίοι.
Περιεχόμενο: Ηθοπλαστικό Στόχος: Η βελτίωση του παιδιού στην αρετή Μέθοδοι: Νουθεσίες, διδασκαλία, απειλές, χτυπήματα2. Δεύτερο στάδιο: Παιδική/ εφηβική ηλικία
Φορείς: Δάσκαλος (στους δασκάλους έστελναν τα παιδιά τους οι Αθηναίοι από το 6ο ή 7ο έτος της ηλικίας τους). Οι δάσκαλοι της βαθμίδας ήταν:Ο γραμματιστής: δίδασκε ανάγνωση και γραφή, αριθμητική και φρόντιζε για την ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Δίδασκε στα διδασκαλεία.
Ο κιθαριστής: δίδασκε μουσική(τραγούδι,αυλό,λύρα,κιθάρα),στα διδασκαλεία.
Ο παιδοτρίβης: ο γυμναστής, που παρακολουθούσε τα παιδιά στη γύμναση και στα αθλήματα, στις παλαίστρες.
Την ανώτερη βαθμίδα της εκπαίδευσης είχαν αναλάβει οι σοφιστές, οι φιλόσοφοι και οι ρητοροδιδάσκαλοι.
Οι έφηβοι ασκούνταν στα δημόσια γυμναστήρια, τα λεγόμενα γυμνάσια.
Περιεχόμενο: Ηθοπλαστικό και γνωστικό Στόχος: Η ‘‘ευκοσμία’’ των παιδιών Μέθοδοι: Διδασκαλία, μίμηση (αρχαίων ηρώων)3. Τρίτο στάδιο: Αντρική ηλικία
Φορείς: πολιτεία, κοινωνία Περιεχόμενο: πολιτικό (εκμάθηση των νόμων) Στόχος: Η πολιτική αγωγή· να ζουν οι πολίτες σύμφωνα με τους νόμους, μαθαίνοντας να άρχουν και να άρχονται. Μέθοδοι: Κυρώσεις στους παραβάτες των νόμων (ευθυναι)· Τα παιδαγωγικά μέσα που χρησιμοποιούνταν στην ηθική διαπαιδαγώγηση των παιδιών κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες:
A) Οι νουθεσίες και η προβολή παραδειγμάτων για μίμηση βοηθούν το παιδί στη διάπλαση της προσωπικότητάς του και στην κατάκτηση της αρετής. Τα μέσα υιοθετεί και η σύγχρονη παιδαγωγική.
B) Οι απειλές, τα χτυπήματα και η καθοδήγηση στην αποστήθιση ποιημάτων ανήκουν στις σωφρονιστικές μεθόδους. Από τις μεθόδους αυτές, οι ραβδισμοί συνιστούν ολοφάνερα άσκηση σωματικής βίας, ενώ οι εκφοβιστικές απειλές και ο κάθε λογής καταναγκασμός συνιστούν άσκηση ψυχολογικής βίας. Αυτές οι μέθοδοι προσβάλλουν την προσωπικότητα του παιδιού και δημιουργούν στην ψυχή του ανεπούλωτα τραύματα, γι’ αυτό και απορρίπτονται από τη σύγχρονη παιδαγωγική.
· Ευθυναι ονομαζόταν η λογοδοσία στην οποία ένας άρχοντας ήταν υποχρεωμένος να κάνει ενώπιον ειδικών ελεγκτών για τα πεπραγμένα του, όταν τελείωνε ο χρόνος της εξουσίας του. Έτσι ονομαζόταν και οι κυρώσεις που του επιβάλλονταν, αν διαπιστωνόταν κατάχρηση της εξουσίας ή παραλείψεις.
· Οι αρχαίοι Έλληνες ταύτιζαν την πολιτική και την προσωπική αρετή, επειδή ο πολίτης της αρχαίας πόλης – κράτους δε νοείται παρά μόνο ως μέλος του συνόλου. Εξάλλου η πολιτική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται με τη στάση του απέναντι στα δημόσια πράγματα, που αντανακλούν στο σύνολο γενικά των ανθρώπων μέσα στο οποίο ζει και ο ίδιος, ενώ η προσωπική αρετή ενός ανθρώπου εκδηλώνεται στη συμπεριφορά του κάθε φορά απέναντι σε ένα ή πολύ λίγα από αυτά τα πρόσωπα.
Πλάτων. Πολιτεία. Γ' Λυκείου. Θεωρητική Κατεύθυνση - Σημειώσεις
Πλάτωνος Πολιτεία
Ενότητα 11η
Θέμα του διαλόγου στην ‘‘Πολιτεία’’ είναι η φύση της δικαιοσύνης και της αδικίας. Για να διερευνηθεί αυτό το περίπλοκο θέμα, ο Σωκράτης πρότεινε να το εξετάσουν στο ευρύτερο πλαίσιο μιας πόλης – κράτους. Με αυτόν τον τρόπο άρχισε μια θεωρητική κατασκευή μιας πόλης από την αρχή, από το πρωτόγονο στάδιο έως την πλήρη ανάπτυξή της. Η συζήτηση στρέφεται σ’ αυτό το σημείο στους αληθινούς φιλοσόφους ως σωτήρες της πολιτείας και στην εκπαίδευσή τους που πρέπει να κατατείνει στην ιδέα του αγαθού. Έχει προηγηθεί η τετραμερής διαίρεση όλων των ορατών και νοητών αντικειμένων: το πρώτο τμήμα παριστάνει τις εικόνες και τα κάθε λογής ομοιώματα· το δεύτερο τμήμα τα αντικείμενα του ορατού κόσμου· το τρίτο τα διανοητικά αντικείμενα της μαθημα-τικής επιστήμης· το τέταρτο όσα αποτελούν το θέμα της διαλεκτικής (φιλοσοφίας). Σε αυτά αντιστοι-χούν οι τέσσερις ενέργειες της ψυχής: εικασία – πίστη – διάνοια – νόηση. Στο εξής ο Σωκράτης θα παρουσιάσει με την περίφημη εικόνα – αλληγορία του σπηλαίου τη θέση του ανθρώπου απέναντι στην αληθινή πραγματικότητα, τον κόσμο των Ιδεών και το αγαθό. Ο Σωκράτης καλεί το Γλαύκωνα να παρομοιάσει τον κόσμο μ’ένα μισοσκότεινο χώρο σαν σπηλιά και τους ανθρώπους με δεσμώτες. Χρησιμοποιεί λοιπόν την αλληγορία, μια πλατιά μεταφορά ή πα-ρομοίωση, την οποία ο Σωκράτης χρησιμοποιεί ως μέθοδο όταν προσπαθεί να θεμελιώσει απόψεις που δεν είναι δυνατόν να στηριχτούν με τη διαλεκτική ή όταν θέλει να γίνει ιδιαίτερα κατανοητός. Το θέμα της αλληγορίας του σπηλαίου έχει τριμερή διαίρεση: α) Η επίδραση που ασκεί η παιδεία στην ανθρώπινη φύση
β) Η υποχρέωση που έχει ο φιλόσοφος να φωτίσει τους συνανθρώπους του
γ) Η αντίθεση ανάμεσα στον κόσμο που συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας (υλικός – αισθη-τός κόσμος) και στον κόσμο της νόησης (κόσμος των ιδεών).
Τα κυριότερα σύμβολα της αλληγορίας του σπηλαίου είναι:1. Το σπήλαιο: Η αισθητή πραγματικότητα, που όμως δεν είναι αληθινή, αλλά κι η πολιτική κοι-νωνία, στην οποία δεν κυβερνούν φωτισμένοι και πεπαιδευμένοι.
2. Οι δεσμώτες: Οι άνθρωποι που δεν έχουν γνωρίσει την πραγματική αλήθεια, αλλά κινούνται στα σκοτάδια της αμάθειας, της άγνοιας, της πλάνης, της πνευματικής και ηθικής αποτελ-μάτωσης· όλοι εκείνοι στους οποίους η καθημερινή ενασχόληση με τα προβλήματα της ζω-ής δεν τους επιτρέπει να φιλοσοφήσουν, να γνωρίσουν τον πραγματικό χώρο των ιδεών.
3. Οι σκιές και οι αντίλαλοι των ήχων: Όχι πραγματικά αντικείμενα και ήχοι, αλλά ομοιώματα, είδωλα και απόηχοι των πραγματικών όντων.
4. Το φως του ηλίου: Η πραγματική αλήθεια, η ύψιστη ιδέα, η ιδέα του αγαθού.
5. Είσοδος ανοιχτή στο φως: η δυνατότητα να περάσει κανείς από τον κόσμο του σπηλαίου στον κόσμο του φωτός.
Μέσα σ’ ένα σπήλαιο που έχει είσοδο ανοιχτή προς το φως, ζουν από την παιδική τους ηλικία αλυσοδεμένοι άνθρωποι, ακινητοποιημένοι στα πόδια και στον αυχένα και αναγκάζονται να βλέπουν μόνο μπροστά σ’ ένα τοίχο, χωρίς να μπορούν να στρέψουν το κεφάλι τους. Ένα φως φωτιάς φέγγει μέσα στο σπήλαιο και αδύνατο φτάνει στο βάθος της σπηλιάς. Πάνω στην επιφάνεια της γης διάφοροι άνθρωποι περνούν κουβαλώντας αντικείμενα και οι σκιές των αντικειμένων πέφτουν επάνω στον τοίχο, στον οποίο είναι προσηλωμένοι οι δεσμώτες, μην έχοντας άλλη επιλογή. Έτσι, αυτοί βλέ-πουν μόνο είδωλα, νομίζοντας ότι είναι τα πραγματικά αντικείμενα. Οι σκιές των αντικειμένων που αντικρίζουν οι δεσμώτες είναι απεικάσματα των όντων που βρίσκονται στον κόσμο των ιδεών. Τα δεσμά είναι λοιπόν τα εμπόδια, τα οποία ο άνθρωπος συναντά στη ζωή και που τον απομακρύνουν από την αναζήτηση και τη θέαση του Αγαθού. Η άγνοια, η προσήλωση στα υλικά αγαθά και η επιδί-ωξη της υλικής ευημερίας αποπροσανατολίζουν τον άνθρωπο από τη δικαιοσύνη και το Αγαθό. Ο αισθητός κόσμος περιγράφεται σε σχέση με το νοητό κόσμο αλληγορικά. Παρομοιάζεται με τη σχέση που έχει το αντικείμενο με τη σκιά του. Οι άνθρωποι ζουν μέσα στο σκοτάδι του σπηλαίου. Δι-ακατέχονται από άγνοια, αλλά δεν έχουν επίγνωση της άγνοιάς τους. Βλέπουν τις σκιές των όντων και νομίζουν ότι γνωρίζουν την αλήθεια. Έτσι η ζωή τους κυλά με τα προβλήματά της και οι άνθρω-ποι δέσμιοι των παθών, των προκαταλήψεων και των ψευδαισθήσεών τους απομακρύνονται όλο και περισσότερο από την αλήθεια, οδηγούνται σε αδιέξοδο. Οι κοινωνίες δεν είναι οργανωμένες με βάση τη δικαιοσύνη και την αξιοκρατία, αλλά οι δυνατοί ελέγχουν την εξουσία και αδικούν τους πολλούς. Στον Πλάτωνα συναντάμε σπέρματα της χριστιανικής διδασκαλίας, αφού η Καινή Διαθήκη αναφέ-ρεται επίσης στο πραγματικό Φως και στην πραγματική αλήθεια που ενσαρκώνει ο Χριστός. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εικόνες, μεταφορές, αλληγορίες, κι έτσι με απλό, ευχάριστο και ελκυ-στικό τρόπο καταφέρνει να μας δώσει την πραγματική διάσταση του φαινομενικού κόσμου και των ανθρώπων του. Η γλώσσα είναι ποιητική και το ύφος γλαφυρό. Κυριαρχούν τα επίθετα και τα σύνθετα ρήματα και η σύνδεση είναι παρατακτική.Ενότητα 12η
Ο Σωκράτης στη συνέχεια χωρίζει τους ανθρώπους σε δυο κατηγορίες, τους απαίδευτους και τους πεπαιδευμένους, και τους εξετάζει κάτω από το πρίσμα της καταλληλότητας ή μη για τη διακυβέρνη-ση της πόλης. Οι απαίδευτοι είναι ακατάλληλοι για τη διακυβέρνηση της πόλης, όχι μόνο επειδή τους λείπει το βα-σικό προσόν, η παιδεία κι επομένως είναι ‘‘αληθείας άπειροι’’, αλλά κυρίως επειδή δεν έχουν ως κα-θοδηγητή τους έναν υψηλό πολιτικό στόχο, αλλά κινούνται από ταπεινότερα κίνητρα, όπως το προ-σωπικό συμφέρον ή η προσωπική προβολή. Οι πεπαιδευμένοι, ενώ θα μπορούσαν να είναι κατάλληλοι, συνήθως αφιερώνουν τη ζωή τους στην ενασχόληση με την παιδεία κι έτσι η πολιτική δράση δεν εμπίπτει στα ενδιαφέροντά τους. Υποτι-μούν τα καθημερινά και πρακτικά προβλήματα, αδιαφορούν για την κατάντια των συμπολιτών τους και μένουν απορροφημένοι στο χώρο της καθαρής θεωρητικής γνώσης, σαν να ζουν στα ‘‘νησιά των Μακάρων’’ (νησιά που σύμφωνα με τη μυθολογία τοποθετούνταν πέρα από τις στήλες του Η-ρακλή, πέρα από το σημερινό Γιβραλτάρ, στα οποία ζούσαν οι ήρωες, οι άνθρωποι της πρώτης γε-νιάς του ανθρώπινου γένους κι οι ευσεβείς μέσα σε απόλυτη γαλήνη, ευτυχία και αμεριμνησία). Ο Σωκράτης δείχνει θυμωμένος με αυτή την άρνηση των μορφωμένων να αναλάβουν πολιτικά κα-θήκοντα και να οδηγήσουν τους ‘‘δεσμώτες’’ στον κόσμο της αλήθειας και του υπέρτατου αγαθού. Θεωρεί λοιπόν ότι πρέπει να οδηγούμαστε έστω και στον εξαναγκασμό τέτοιων ανθρώπων στην ανάληψη πολιτικών ευθυνών, ώστε να ωφελήσουν με τις γνώσεις και την αρετή τους ολόκληρη την πόλη. Ο ίδιος ο Σωκράτης αισθάνεται ηθική ευθύνη, αφού εκείνος και οι συνομιλητές του είναι οι ‘‘ιδρυτές’’ αυτής της συμβολικής ‘‘ιδεώδους πολιτείας’’ και θεωρεί κατάντια κι εκφυλισμό την ισχύου-σα κατάσταση.Ενότητα 13η
Ο Γλαύκωνας υποβάλλει στο Σωκράτη την ένσταση ότι αν αναγκάζουν τους φιλόσοφους να επι-στρέψουν στο σπήλιο, θα τους αδικήσουν, αφού θα τους αναγκάσουν να ζουν χειρότερα, ενώ θα μπρούσαν να ζουν καλύτερα. Ο Σωκράτης απαντά ότι ο νόμος και κατ’ επέκταση η Πολιτεία που οραματίζεται δεν ενδιαφέρεται μόνο για την ευημερία και την ευτυχία μιας κοινωνικής τάξης, αλλά του συνόλου. Αυτό θα επιτευχθεί αν ενωθούν στην πόλη οι πολίτες σε ένα αρμονικό σύνολο με την πει-θώ και τη βία. Παρόμοια εξάλλου άποψη εκφράζει και ο Περικλής: «Μια πολιτεία εξυπηρετεί περισσό-τερο το συμφέρον των πολιτών, αν στο σύνολο της ακμάζει, παρά να ευτυχεί ατομικά κάθε πολίτης, αλλά η πολιτεία στο σύνολό της δυστυχεί. Γιατί, όσο και αν ευτυχεί ένας πολίτης στις ιδιωτικές του υποθέσεις, όταν καταστρέφεται η πατρίδα, δυστυχεί· αντίθετα, αν δυστυχεί σε πατρίδα που προκόβει, έχει πολλές ελπίδες να σωθεί». Το επιχείρημα του Σωκράτη μας δημιουργεί ένα προβληματισμό· με ποιο τρόπο θα υποχρεωθούν οι φιλόσοφοι να αναλάβουν τη διοίκηση της πολιτείας; Με την πειθώ, απαντά ο Σωκράτης, κι αν αυτό δεν είναι δυνατό, με τη βία, με εξαναγκασμό. Μπορεί όμως μια πολιτεία, όσο κι αν ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι το καλό του κοινωνικού συνόλου, των πολλών και όχι των λίγων, να στηριχτεί στη δύναμη της επιβολής και στην κρατική βία; Μπορεί η συ-μπεριφορά των πολλών να ρυθμίζεται από λίγους, έστω φωτισμένους ανθρώπους, με τη βία, όταν η πειθώ για διάφορους λόγους δεν επιτυγχάνεται; Ο Πλάτωνας θεωρεί ότι η πολιτεία πρέπει να εξασφαλίζει αρμονία και στις τρεις τάξεις των πολι-τών. Αναφέρεται μάλιστα συχνά στην αρμονία αρχίζοντας απ’ τις δυνάμεις της ψυχής (επιθυμητικόν, θυμοειδές, λογιστικόν) και καταλήγοντας στις σχέσεις των πολιτών μεταξύ τους. Η αρμονία προκύ-πτει απ’ την υποταγή του κατώτερου στον ανώτερα και συνάμα από την ενσυνείδητη προσφορά της ανώτερης τάξης των φυλάκων – αρχόντων / φιλοσόφων στο κοινωνικό σύνολο. Αυτή η αρμονία αποτελεί τη βάση της ιδανικής πολιτείας. Στον Πρωταγόρα εξάλλου ο νομός φέρνει την πειθαρχία και την τάξη μέσα στην πολιτεία και συνενώνει τους πολίτες με δεσμούς φιλίας. Οι νόμοι εφαρμόζονται στους πολίτες, κατά τον Πλάτωνα, με την πειθώ και τη βία. Ουσιαστικά οι φιλόσοφοι ενσαρκώνουν το νόμο και οι πολίτες οφείλουν σ’ αυτούς υπακοή. Όσοι δεν πείθονται υποτάσσονται με τη βία. Αλλά και για την ανώτερη τάξη υπάρχουν αυστηροί περιορισμοί. Η διαβίωση των φυλάκων διέπεται από αυστηρό πνεύμα λιτότητας. Δεν έχουν προσωπι-κή περιουσία και η εξουσία δεν είναι μέσο πλουτισμού. Οι φιλόσοφοι – βασιλείς επιπλέον δε διαθέ-τουν οικογένεια ώστε να είναι ολόψυχα αφιερωμένοι στο λειτούργημά τους. Μερικοί μελετητές υπο-στηρίζουν ότι αυτές οι ιδέες του Πλάτωνα προδίδουν την αριστοκρατική του καταγωγή. Άλλοι τις χα-ρακτηρίζουν αντιδημοκρατικές. Όσα πολιτεύματα επιχειρούν να επιβάλλουν ένα συγκεκριμένο τρόπο ζωής και συμπεριφοράς μέσω του νόμου είναι ολοκληρωτικά. Η βία όπως την παρουσιάζει ο Πλάτω-νας εμφανίζεται κυρίως στον ‘‘άπειρον παιδείας όχλον’’, αλλά και αφορά τους άρχοντες που είναι υποχρεωμένοι να διαβιούν με συγκεκριμένους κανόνες προκειμένου να εκλείψει η διαφθορά από το δημόσιο βίο. Δεν είναι εύκολο να υποστηρίξουμε βέβαια ότι πρέπει σε ένα κράτος να ασκείται βία, με-ρικές φορές όμως ίσως θεωρείται αναγκαία. Θεωρητικά οι άνθρωποι μέσα από την παιδεία πρέπει να συνειδητοποιούν τον κοινωνικό τους ρόλο και τον προορισμό τους και να κάνουν αυτό που πρέ-πει. Η ενσυνείδητη υπακοή στους νόμους επιλύει πολλά προβλήματα. Δυστυχώς σε κάποιους ο λό-γος και η παιδεία δεν επιδρούν και τότε η πολιτεία κινδυνεύει από ηθική, πολιτική και κοινωνική κρίση, οπότε απαιτείται ακόμα και η εφαρμογή βίας. Ο Σωκράτης θεωρεί ότι είναι ηθικό χρέος των φιλοσόφων να αναλάβουν την πολιτική εξουσία και να δημιουργήσουν καλά οργανωμένες πολιτείες προς όφελος των πολλών, αφού αυτοί μόνο προι-κίστηκαν από τη φύση να μπορούν να ατενίσουν τον κόσμο των ιδεών. Είναι το ίδιο χρέος που έχουν γενικά όλοι οι πνευματικοί άνθρωποι μέσα σε κάθε κοινωνία. Ο ίδιος ο Πλάτωνας, θέλοντας να εφαρμόσει στην πράξη όσα πρέσβευε, έκανε τρία ταξίδια στη Σι-κελία. Την πρώτη φορά (398 π.Χ.) ταξίδεψε για να διδάξει στο Διονύσιο Α’ την πολιτική αρετή και σο-φία αλλά η προσπάθεια απέτυχε. Το ίδιο επιχείρησε για δεύτερη φορά το 367 π.Χ. προκειμένου να διδάξει το Διονύσιο Β’ προσπάθεια που επίσης απέτυχε, καθώς ο Πλάτωνας πίστεψε αφελώς ότι μπορεί να τον μεταμορφώσει σε φιλόσοφο – βασιλέα και ιδανικό κυβερνήτη. Το τρίτο και τελευταίο του ταξίδι (361 π.Χ.) έληξε με τη θλιβερή εμπλοκή διάφορων Ακαδημεικών στην εμφύλια διαμάχη που ξέσπασε μεταξύ Διονυσίου του Β’ και Δίωνα και στα συνεχή πραξικοπήματα που ακολούθησαν. Για την απροθυμία ανάληψης της εξουσίας εκτός από την έλλειψη κινήτρων, όπως προσωπικό συμφέρον και τιμές, θα μπορούσε να δοθεί και μια άλλη ερμηνεία, ότι διστάζουν να αναλάβουν πολι-τικά καθήκοντα όσοι έχουν συναίσθηση της μεγάλης ευθύνης και των δυσχερειών που συνεπάγεται η άσκηση της εξουσίας. Αυτή όμως η στάση δείχνει ακριβώς την καταλληλότητα αυτών των προσώ-πων για την άσκηση της εξουσίας, γιατί προεξοφλεί την ευσυνειδησία και την εντιμότητα και την ευ-συνειδησία με την οποία θα ασκούσαν το πολιτικό έργο. Η αλληγορία του σπηλαίου συμπυκνώνει το νόημα του αγώνα του ανθρώπου να λυτρωθεί από τα δεσμά της φαινομενικότητας που τον κρατούν στην άγνοια και την πλάνη και να ορθωθεί στο φως της αλήθειας. Η γνώση και γενικότερα η παιδεία συνδέονται με τη δικαιοσύνη, καθώς είναι απα-ραίτητα στοιχεία προκειμένου ο άνθρωπος να απαλλαγεί από τα δεσμά του και να ζήσει μια ζωή α-νώτερη και ποιοτικότερη. Η δικαιοσύνη κατέχει τη σημαντικότερη θέση στη νέα πολιτεία που οραματί-ζεται ο Πλάτωνας. Ποιοι όμως μπορούν να συμβάλλουν στην επικράτηση της; Οι φιλόσοφοι. Αυτοί που κατορθώνουν να βγουν από το σπήλαιο και φωτισμένοι μπορούν να ελευθερώσουν και τους άλλους που ζουν στο δεσμωτήριο. Οι φιλόσοφοι όμως είναι απρόθυμοι να κατέβουν πάλι στο σπή-λαιο, έτσι πρέπει να πειστούν ή να εξαναγκαστούν.Ενότητα 14η
Υπενθυμίζεται ότι στην ‘‘Πολιτεία’’ γίνεται συζήτηση για τη δικαιοσύνη στο πλαίσιο μιας ιδεώδους πολιτείας. Το έργο τελειώνει με τις αμοιβές και τις τιμωρίες στην άλλη ζωή. Ο Πλάτωνας βάζει τον Ή-ρα, ένα γενναίο πολεμιστή, γιό του Αρμενίου από την Παμφυλία, ο οποίος είχε πεθάνει, να γυρίζει ξα-νά στην επίγεια ζωή και να διηγείται όσα είχε δει κι ακούσει η ψυχή του στον άλλο κόσμο. Οι ψυχές των ανθρώπων, όταν έλθει ο θάνατος, δικάζονται από ένα δικαστήριο για τις πράξεις τους, οι δε ψυ-χές που είχαν διαπράξει αδικήματα πλήρωναν δεκαπλάσιες τιμές. Υπήρχαν και βαρύτερες τιμωρίες για όσους έδειχναν ασέβεια προς τους θεούς, τους γονείς ή είχαν διαπράξει φόνο. Δεκαπλάσιες ήταν και οι ανταμοιβές για όσες είχαν κάνει το καλό. Αφού περνούσαν αυτή τη δοκιμασία, προπορευόταν στο Λειμώνα κι ύστερα σ’ ένα τόπο που έβλεπαν ένα φως σαν ουράνιο τόξο στον ουρανό. Εκεί ήταν η Άτρακτος της ανάγκης και οι μοίρες. Τότε έπρεπε να διαλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν κατά την επόμενη ενσάρκωσή τους. Ο μύθος αυτός κλείνει τον κύκλο του προβληματισμού του Πλάτωνα για τη δικαιοσύνη και γράφτηκε γιατί έπρεπε να αποδοθεί το δίκαιο στους ανθρώπους εκείνους που ζουν ενάρετα μέσα στην Πολιτεία που οραματίστηκε και οι άδικοι να πληρώσουν για τις πράξεις τους.Σχεδιάγραμμα
Ο εσχατολογικός μύθος του Ηρός αποτελεί και το τέλος της Πολιτείασ. Ο μύθος αυτός συμβολίζει τη μεταφυσική της ψυχής. Εδώ ο Σωκράτης θέλει να τονίσει στο Γλαύκωνα ποιες είναι οι αμοιβές που περιμένουν τους δίκαιους στην άλλη ζωή. Ο Ήρ, αφού σκοτώθηκε σε μάχη, έμεινε δέκα μέρες άταφος ανάμεσα στα πτώματα των άλλων συντρόφων του. Τη δωδέκατη μέρα, όταν τον είχαν πάρει στο σπίτι του για να τον φροντίσουν και τον είχαν βάλει πάνω στη νεκρική φωτιά, ξαναγύρισε στη ζωή. Ο Πλάτωνας επινόησε αυτό το μύθο για να συμπληρώσει τη θεωρία του για την αθανασία της ψυχής. Ήθελε να τελειώσει με μια αισιόδοξη διδαχή· η ψυχή είναι αθάνατη, ο δίκαιος επιβραβεύεται, και σε αυτόν τον κόσμο, αλλά και μεταθανάτια, ενώ οι κακοί κι οι τύραννοι τιμωρούνται σκληρά. Σύμφωνα με τον Ήρα, οι δικαστές κάθονταν ανάμεσα σε δύο μεγάλα χάσματα που οδηγούσαν στη γη και άλλα δύο που οδηγούσαν στον ουρανό. Διαχώριζαν τις ψυχές ανάλογα με τις πράξεις τους, όταν ακόμα ήταν ζωντανοί. Προς τον ουρανό πορεύονταν οι δίκαιοι, ενώ προς τον Άδη οι άδι-κοι. Οι δίκαιες ψυχές μετά από το ταξίδι τους στον ουρανό έβγαιναν από το άλλο χάσμα καθαρές κι έχοντας ανταμειφθεί, ενώ οι άδικες είχαν πληρώσει για όλα τα κρίματά και τις αδικίες τους κι έβγαιναν κατασκονισμένες και διψασμένες. Το ταξίδι διαρκούσε χίλια χρόνια. Μετά από αυτό οι ψυχές πορεύονταν σε ένα μέρος που λεγόταν ‘‘Λειμώνας’’ κι από εκεί σε ένα το-πο που υπήρχε ένα φως σαν ουράνιο τόξο. Το φως ήταν ο σύνδεσμος του ουρανού που κρατούσε την ουράνια περιφορά. Από τις ουρές των δεσμών κρεμόταν ‘‘η άτρακτος της Ανάγκης’’, που ρύθ-μιζε τις περιφορές. Η άτρακτος είχε έναν κοίλο σφόνδυλο που περιείχε άλλους επτά. Στους κύκλους που σχημάτιζαν οι σφόνδυλοι ήταν καθισμένες Σειρήνες, καθεμιά βγάζοντας μια νότα, ενώ όλες μαζί παρήγαγαν μια αρμονία. Όλα αυτά παρακολουθούσαν καθισμένες σε θρόνους οι Μοίρες: η Λάχε-ση, η Κλωθώ και η Άτροπος. Οι ψυχές όταν έφταναν στο χώρο της ατράκτου την όγδοη μέρα, έπρεπε να διαλέξουν το είδος της ζωής που ήθελαν να ζήσουν. Ο εξάγγελος της Λάχεσης τοποθετούσε μπροστά τους πολλά υποδείγ-ματα ζωής, ανέβαινε σε βήμα και απήγγειλε το Λόγο της Μοίρας καλώντας τις ψυχές να τραβήξουν τον κλήρο τους. Οι αφιλοσόφητες ψυχές διάλεγαν βίους ένδοξους, χωρίς να μπορούν να υπολογί-σουν τη δυστυχία που κρύβουν μέσα τους τα αξιώματα και τα μεγαλεία. Αντίθετα όσες ψυχές είχαν δοκιμαστεί σκληρά διάλεγαν έναν ήρεμο βίο και πρόσεχαν να μην ξεγελαστούν. Μετά την επιλογή του τρόπου ζωής, οι ψυχές οδηγούνταν στον Αμέλητα ποταμό· εκεί έπιναν νερό, ξεχνώντας για πάντα την προηγούμενη ζωή τους. Τα μεσάνυχτα μέσα σε βοή σεισμού και βροντής οι ψυχές ξαναγεννιούνταν μέσα στα νέα τους σώματα και ξεκινούσαν μια νέα ζωή από την αρχή. Τον Ήρα, όταν οι άλλες ψυχές οδηγήθηκαν στον Αμέλητα ποταμό για να πιουν το νερό της λησμο-νιάς δεν τον άφησαν να πιεί νερό κι έτσι επανήλθε στον πάνω κόσμο. Ο Πλάτωνας στο μύθο αυτό έχει αντλήσει στοιχεία από κάποια προφορική παράδοση, από τη λαϊ-κή πίστη από τις θεωρίες των ορφικών και των πυθαγορείων για τη μετεμψύχωση και από τις τελε-τουργίες των Ελευσίνιων μυστηρίων. Ενδεχομένως να υπάρχουν επιδράσεις από το Ζωροαστρισμό, την Ινδική φιλοσοφία και τον ασιατικό σαμανισμό. Το θέμα της κατάβασης στον κάτω κόσμο το συναντούμε και στη Νέκυια της Οδύσσειας. Ο Αρδιαίος είχε γίνει τύραννος σε κάποια πόλη της Παμφυλίας, σφετεριζόμενος την εξουσία και σκοτώνοντας τον πατέρα και τον αδερφό του. Είχε επίσης διαπράξει κι άλλες πολλές άδικες πράξεις, όσο ασκούσε την εξουσία. Στον κάτω κόσμο τιμωρούνταν ήδη χίλια χρόνια κι είχε έρθει η ώρα να βγει από το στόμιο στο ‘‘δαιμόνιο τόπο’’ για τη μετεμψύχωση. Το στόμιο όμως δε δεχόταν ούτε αυτόν ού-τε άλλους τυράννους και εγκληματίες, αλλά μούγκριζε. Τον συνέλαβαν λοιπόν άνδρες κατακόκκινοι στην όψη, τον έδεσαν χειροπόδαρα, τον μαστίγωσαν, τον έσυραν πάνω σε αγκαθωτούς ασπάλαθους, τον διαπόμπευσαν και τον πέταξαν στον Τάρταρο, ένα σκοτεινό χάσμα στο βάθος της γης. Ο Πλάτωνας αναφερόμενος στον Αρδιαίο, το μεγάλο τύραννο, το δυνατό, σκληρό και άφοβο, τον απόλυτο μονάρχη που ζει μέσα στη χλιδή και την τρυφηλότητα, δείχνει ότι όλοι πληρώνουν και μάλιστα ακριβά το τίμημα της αλαζονείας και της αυθαιρεσίας. Η τιμωρία του δεν επέρχεται τόσο για εκδίκηση όσο για παραδειγματισμό των άλλων που περνούν και τον βλέπουν πληροφορούμενοι τους λόγους της δεινής θέσης του. Ο Πλάτωνας πίστευε ότι όσοι είχαν την απόλυτη εξουσία στα χέρια τους, προκειμένου να τη διατη-ρήσουν, διέπρατταν τα μεγαλύτερα εγκλήματα, καθώς η απόλυτη και ανεξέλεγκτη εξουσία διαφθείρει τους ανθρώπους. Η σκηνή της τιμωρίας του Αρδιαίου είναι πολύ σκληρή κι ανατριχιαστική. Οι λέξεις είναι επιλεγμένες με τέτοιο τρόπο, ώστε να προκύπτει μια εικόνα παραστατική και ρεαλιστική. Τα βα-σανιστήρια ήταν σχεδιασμένα έτσι ώστε να διαρκούν πολύ, όπως εξάλλου και τα βασανιστήρια των δικτατορικών καθεστώτων για να εξοντώσουν τους αντιφρονούντες. Άρα ο Πλάτωνας εκφράζει την έντονη αποδοκιμασία του για τα τυραννικά καθεστώτα κι αποκαλύπτεται για άλλη μια φορά ο πολιτικός και ηθικός χαρακτήρας της Πολιτείασ.Ενότητα 15η
Οι Μοίρες ως θεότητες, κόρες του Δία και της Ανάγκης, καθόριζαν τη ζωή των ανθρώπων και ήταν τρεις: η Λάχεσις (εκείνη που μοιράζει), η Κλωθώ (αυτή που κλώθει το νήμα της ζωής) κι η Άτρο-πος (αυτή που δεν τρέπεται, δε λυγίζει μπροστά στην πορεία του ανθρώπου όπως αυτή έχει χαραχτεί, κρατά ψαλίδι και κόβει το νήμα της ζωής). Στη λαϊκή αντίληψη οι όροι δεξιός και αριστερός είναι φορτισμένοι ο πρώτος με θετική σημασία κι ο δεύτερος με αρνητική. Έτσι δεξιός σημαίνει ευνοϊκός, ευχάριστος, ικανός, ενώ αριστερός κακότυχός, δυσάρεστος. Η εξωτερική περιφορά της ατράκτου που μένει πάντα ίδια, είναι ο δείκτης της θετικής ύ-παρξης, γι’ αυτό πάνω σ’ αυτή έρχεται το δεξί χέρι της Μοίρας των όντων, που είναι η Κλωθώ. Στο κέντρο του σύμπαντος, κατά τον Πλάτωνα, βρίσκεται η Ανάγκη. Η άτρακτος περιείχε επτά σφονδύλους τον ένα μέσα στον άλλο και σχηματίζονταν κύκλοι με περιφορά αντίθετη με αυτή της ατράκτου. Σε κάθε κύκλο καθόταν μια σειρήνα που τραγουδούσε μια διαφορετική μελωδία, αλλά το σύνολο του τραγουδιού αποτελούσε αρμονία. Την περιφορά παρακολουθούν από ίση απόσταση οι Μοίρες. Η Λάχεσις επεμβαίνει και στη εξωτερική και στην εσωτερική κίνηση έτσι ώστε το παρόν και το μέλλον να καθορίζεται από το παρελθόν. Η ίδια Μοίρα, καθισμένη στο θρόνο της, είναι μια μορφή κοσμικής τάξης κι εκείνη που διαθέτει τους κλήρους για τις μελλοντικές ζωές και τύχες των ψυχών. Ο ρόλος του Προφήτη είναι διαμεσολαβητικός. Παίρνει από τα πόδια της Λάχεσης τους κλήρους και τα υποδείγματα τρόπων ζωής. Ύστερα ανεβαίνει στο βήμα και ομιλεί προς το πλήθος των συγκε-ντρωμένων ψυχών. Τις ενημερώνει για το πώς θα επιλέξουν τον τρόπο ζωής τους και τι συνέπειες θα έχει αυτή η επιλογή. Η παρέκκλιση από τη φυσική σειρά των λέξεων, η έλλειψη ρήματος, η κλητική προσφώνηση, ο πυκνός και ηχηρός λόγος, η προστακτική που δηλώνει εκλογή, η φράση ‘‘θεός αν-αίτιος’’ προσδίδουν το ιερατικό ύφος του προφήτη και καθιστούν το λόγο επίσημο, κατηγορηματικό και μεγαλοπρεπή. Η φράση ‘‘υμεις δαίμονα αιρήσεσθε’’ δηλώνει ότι οι ψυχές είναι ελεύθερες να επιλέξουν τον τρόπο ζωής τους. Υπάρχει βέβαια ένας περιορισμός, ο κλήρος, που δηλώνεται με τις λέξεις ‘‘λαχών’’/ ‘‘εξ ανάγκης’’. Ο καθένας θα επιλέξει με τη σειρά που θα κληρωθεί. Η λέξη ‘‘ανάγκη’’ δείχνει ότι η επιλογή, αν και ελεύθερη, είναι αμετάκλητη. Ο Πλάτωνας δίνει πολύ μεγάλη σημασία στην ελευθερία του ανθρώπου και υποστηρίζει ότι η αρετή μπορεί να κατακτηθεί απ’ όλους και ότι ο καθένας είναι ελεύθερος να κάνει τη σωστή επιλογή. Όταν μάλιστα ο άνθρωπος δεν έχει διαμορφώσει ακόμη το χαρακτήρα του, η μόρφωση και η αγωγή μπορούν να τον βοηθήσουν να επιλέξει έναν καλό τρόπο ζωής. Όταν όμως ο χαρακτήρας του διαμορφωθεί, τότε δεν μπορεί να αλλάξει. Η ελευθερία επιλογής σημαίνει ταυτόχρονα και ευθύνη του ανθρώπου για τις πράξεις του και το δίκαιο κάποια στιγμή θα αποδοθεί. Ο κακός τιμωρείται μετά θάνατον υποβιβαζόμενος σε μια κατώτερη μορφή ύπαρξης, για να πληρώσει την οφειλή του· η κακή του πράξη οφείλεται στην κακή του θέληση. Αντίθετα ο ενάρετος αμείβεται κι έρχεται πιο κοντά στην τελειωτική του αποκατάσταση.
Εγγραφή σε:
Σχόλια (Atom)