Ψηφιακή Παιδεία

"Η διδασκαλία της λογοτεχνίας στο πλαίσιο του Προγράμματος
Εκπαίδευση Μουσουλμανοπαίδων 2002–2004  συνιστά μια κοινωνική και
παιδαγωγική πρόκληση.  Ποιά μπορεί να είναι η θέση του μαθήματος της
λογοτεχνίας στο διδακτικό πρόγραμμα των Γυμνασίων της Θράκης; Σε μια
εποχή όπου το μάθημα της λογοτεχνίας τείνει να έχει μια μάλλον
περιφερειακή,  έκκεντρη θέση μέσα στο όλο και περισσότερο
προσανατολιζόμενο στις επιστήμες και στην τεχνολογία σύγχρονο σχολείο, η
διδασκαλία του στους μειονοτικούς μαθητές,  με δεδομένη την ατελή γνώση
τους της ελληνικής γλώσσας αλλά και την πολιτισμική διαφορά τους, μοιάζει
να το καθιστά ακόμα πιο περιθωριακό, σχεδόν οριακό, όσον αφορά είτε στη
σκοπιμότητα είτε στην ίδια τη βιωσιμότητά του.  Πράγματι,  από πολλές
απόψεις,  η λογοτεχνία σήμερα αποτελεί ουσιαστικά μια μειονότητα.  Στις
σύγχρονες κοινωνίες, η λογοτεχνία συνιστά ένα είδος λόγου που βρίσκεται στο
περιθώριο της καθημερινής ζωής,  των πρακτικών μας ασχολιών,  των
επαγγελματικών μας δραστηριοτήτων,  των κοινωνικών μας σχέσεων και των
ψυχαγωγικών μας συνηθειών. Aπό την άλλη πλευρά, ωστόσο, είναι σ’ αυτόν το
μειονοτικό λόγο της λογοτεχνίας που όλοι μας  –κάποιοι συχνότερα,  άλλοι
σπανιότερα–  στρεφόμαστε προκειμένου να καταλάβουμε και να
ερμηνεύσουμε όλο αυτόν τον κόσμο της καθημερινότητάς μας και τη θέση
μας μέσα σ’ αυτόν. H σχέση μας με τη λογοτεχνία είναι ουσιαστικά μια σχέση
φιλοξενίας ενός Άλλου που μας βοηθά να δώσουμε σχήμα και νόημα στα
προσωπικά και ιστορικά μας βιώματα,  να προσανατολιστούμε μέσα σ’  ένα
ολοένα και πιό περίπλοκο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον,  να
πλάσουμε την ατομική αλλά και τη συλλογική μας ταυτότητα..."


Το πλήρες κείμενο της εισήγησης βρίσκεται εδώ

Στη Νέα Υόρκη λειτουργούν οι ακόλουθοι τύποι σχολείων:

i. Δίγλωσσες τάξεις ενταγμένες στο αμερικανικό σύστημα

Ημερήσια Ελληνοαμερικανικά Κοινοτικά. Πρόκειται για 12 σχολεία με καθημερινό ελληνικό πρόγραμμα (8-10 ώρες την εβδομάδα) που λειτουργούν κυρίως στην περιοχή της Νέας Υόρκης. Τα περισσότερα διαθέτουν Νηπιαγωγείο, Δημοτικό και Γυμνάσιο (Middle School), ενώ ένα από αυτά διαθέτει και Λύκειο (High School). Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.
Δίγλωσσα Δημόσια. Ο θεσμός έχει ατονήσει λόγω μείωσης των μεταναστών 1ης και 2ης γενιάς. Διατηρείται σε 2-3 Δημοτικά σχολεία, αλλά το πρόγραμμά τους είναι μάλλον κάτι αντίστοιχο των δικών μας φροντιστηριακών τμημάτων.
ii. Μη ενταγμένα τμήματα ελληνικής γλώσσας

α. Απογευματινά & Σαββατιανά Κοινοτικά: Τα απογευματινά λειτουργούν στην πλειοψηφία τους 2 φορές την εβδομάδα, ελάχιστα ως και 4 φορές την εβδομάδα, ενώ τα Σαββατιανά μόνο το Σάββατο. Οι ώρες διδασκαλίας είναι κατά μέσο όρο 3-4 την εβδομάδα. Διδάσκεται η ελληνική γλώσσα και σε κάποιες περιπτώσεις στοιχεία ιστορίας και γεωγραφίας. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.
β. Ιδιωτικά Ανεξάρτητα: Πρόκειται για 2 σχολεία που ιδρύθηκαν από ιδιώτες ή/ και συλλόγους και λειτουργούν απογευματινές ώρες, 2-3 φορές την εβδομάδα. Εκτός από τα μαθήματα ελληνικών, διοργανώνουν και διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις.
iii. ¶λλη περίπτωση είναι τα Ελληνικά ως ξένη γλώσσα στα Highschools: Τα ελληνικά διδάσκονται ως μάθημα επιλογής σε 11 Δημόσια Αμερικανικά Λύκεια και οι συμμετέχοντες μαθητές δεν είναι αποκλειστικά ελληνικής καταγωγής. Ο μεγαλύτερος αριθμός των συμμετεχόντων στις Εξετάσεις Πιστοποίησης Ελληνομάθειας προέρχεται από τα σχολεία αυτά, τα οποία διακρίνονται για το υψηλό επίπεδο σπουδών τους.

Στην Ουάσιγκτον λειτουργούν οι ακόλουθοι τύποι σχολείων:

i. Δίγλωσσες τάξεις ενταγμένες στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας. Πρόκειται για τα Δημόσια Δίγλωσσα Ελληνοαμερικανικά Σχολεία (Charter Schools), 2 ημερήσια σχολεία επιδοτούμενα από τις αμερικανικές αρχές, όπου τα ελληνικά διδάσκονται ως και 3 ώρες την ημέρα. Η φοίτηση είναι δωρεάν.

ii. Μη ενταγμένα τμήματα ελληνικής γλώσσας. Πρόκειται για τα Απογευματινά Κοινοτικά, 55 σχολεία που λειτουργούν από 1 ως 5 μέρες την εβδομάδα. Από αυτά τα 15 είναι αναγνωρισμένα. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

Στο Σικάγο λειτουργούν οι ακόλουθοι τύποι σχολείων:

i. Δίγλωσσες τάξεις ενταγμένες στο αμερικανικό σύστημα. Πρόκειται για Ημερήσια Ελληνοαμερικανικά σχολεία που ακολουθούν το αμερικανικό αναλυτικό πρόγραμμα, εμπλουτισμένο καθημερινά με δίωρο ή τρίωρο ελληνικό πρόγραμμα. Εκτός από τη γλώσσα, διδάσκονται και Ιστορία, Γεωγραφία και Θρησκευτικά. Σε αυτά λειτουργούν Νηπιαγωγείο, Δημοτικό και Γυμνάσιο, ενώ οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

ii. Μη ενταγμένα τμήματα ελληνικής γλώσσας. Πρόκειται για Απογευματινά και Σαββατιανά Κοινοτικά που λειτουργούν από Νηπιακά ως και Λυκειακά τμήματα κατά περίπτωση, συνήθως δύο φορές την εβδομάδα ή μόνο Σάββατο. Σε κάποια τμήματα, ανάλογα με τις ώρες διδασκαλίας, διδάσκονται και στοιχεία Ιστορίας, Γεωγραφίας και Θρησκευτικών. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

iii. ¶λλη περίπτωση είναι τα Ιδιωτικά Ανεξάρτητα σχολεία. Λειτουργούν 1 ημερήσιο ιδιωτικό σχολείο με Νηπιαγωγείο, Δημοτικό και Γυμνάσιο και ελληνοαμερικανικό πρόγραμμα και άλλα 2 απογευματινά μη κοινοτικά με τμήματα Νηπιακά, Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Σε όλα οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

Στο Σαν Φρανσίσκο λειτουργούν οι ακόλουθοι τύποι σχολείων:

i. Δίγλωσσες τάξεις ενταγμένες στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας (Ημερήσια Δίγλωσσα Ελληνοαμερικανικά). Πρόκειται για δύο εκκλησιαστικά σχολεία εκ των οποίων το ένα διαθέτει Νηπιαγωγείο, Δημοτικό και Γυμνάσιο, ενώ το άλλο Νηπιαγωγείο και Δημοτικό. Έχουν υποχρεωτικό καθημερινό πρόγραμμα ελληνικών, συνήθως μίας ώρας την ημέρα. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

ii. Μη ενταγμένα τμήματα ελληνικής γλώσσας. Πρόκειται για Απογευματινά και Σαββατιανά Κοινοτικά σχολεία τα οποία συνήθως λειτουργούν μία μέρα την εβδομάδα με 2 ως 4 (σπανιότερα) ώρες διδασκαλίας ελληνικών. Τα περισσότερα είναι τμήματα Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.

iii. ¶λλες περιπτώσεις είναι:

τα Ιδιωτικά Αμερικανικά Λύκεια όπου διδάσκονται τα ελληνικά ως ξένη γλώσσα. Πρόκειται για 2 σχολεία όπου τα ελληνικά διδάσκονται ως μάθημα επιλογής σε ολιγομελή τμήματα. Τα προγράμματα χρηματοδοτούνται από Έλληνες ομογενείς
Ημερήσια Αμερικανικά όπου διδάσκονται τα ελληνικά ως ξένη γλώσσα. Πρόκειται για 2 σχολεία (το ένα έχει Νηπιαγωγείο και Δημοτικό, το άλλο έχει Γυμνάσιο και Λύκειο) που ακολουθούν το αμερικανικό αναλυτικό πρόγραμμα, ενώ τα ελληνικά διδάσκονται ως μάθημα επιλογής. Οι μαθητές καταβάλλουν δίδακτρα.
24γράμματα – Ηλεκτρονικό Περιοδικό: Γλώσσα – Ιστορία – Πολιτισμός » Ελληνικά σχολεία στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής

Διευθυντής: Γεώργιος Νικολάου
Ιστοσελίδα: http://ptde.uoi.gr/emaede
Το Εργαστήριο Μελετών Απόδημου Ελληνισμού και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης (πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) έχει τους ακόλουθους σκοπούς:

1.Να διεξάγει έρευνα και να προωθεί τα θέματα παιδείας και εκπαίδευσης των Ελλήνων της διασποράς, και ιδιαίτερα των απόδημων Ελλήνων, σε συνάρτηση με την κοινωνικοοικονομική και πολιτισμική τους κατάσταση στις χώρες που ζουν και με τις πολιτισμικές συνθήκες στις χώρες αυτές.

2.Να διεξάγει έρευνα και να προωθεί εκπαιδευτικά θέματα των παλιννοστούντων Ελλήνων, των αλλοδαπών και εν γένει των ατόμων που ανήκουν σε εθνοτικές, θρησκευτικές ή πολιτισμικές μειονότητες στην Ελλάδα, σε συνάρτηση με τις κοινωνικοοικονομικές, πολιτιστικές, πολιτικές και εκπαιδευτικές συνθήκες στην Ελλάδα.

3.Να καταρτίζει και να επιμορφώνει τους εκπαιδευτικούς, που είναι επιφορτισμένοι με τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης ή ξένης γλώσσας σε μαθητές ελληνικής ή μη ελληνικής καταγωγής στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

4.Να παράγει διδακτικό υλικό για τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης ή ξένης γλώσσας, για τη διδασκαλία του πολιτισμού στις παραπάνω κατηγορίες μαθητών, καθώς και για τη διευκόλυνση της σχολικής ένταξης και την αντιμετώπιση των μαθησιακών προβλημάτων των μαθητών με γλωσσικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες στην Ελλάδα.

5.Να προωθεί τη διαπολιτισμική εκπαίδευση μέσα από την έρευνα και τη συνεργασία με φορείς και ιδρύματα στην Ελλάδα και στο εξωτερικό που ασχολούνται με θέματα συναφή με τους στόχους του εργαστηρίου.

6.Να προωθεί τη “διαπολιτισμική διάσταση” και την “ευρωπαϊκή διάσταση” στην εκπαίδευση και την εφαρμογή τους στην εκπαιδευτική πράξη.

7.Να διεξάγει διαπολιτισμικές, συγκριτικές, παιδαγωγικές και ιστορικο-κοινωνιολογικές μελέτες σχετικά με τις σύγχρονες εκφάνσεις της παιδείας και της εκπαίδευσης στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

24γράμματα – Ηλεκτρονικό Περιοδικό: Γλώσσα – Ιστορία – Πολιτισμός » Εργαστήριο Μελετών Απόδημου Ελληνισμού και Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης

Το ποσοστό των αλλοδαπών μαθητών σε μια τάξη φθάνει το 50% σε κάποιες περιοχές της Αθήνας

ΕΡΕΥΝΑ Του , Χρήστου Κάτσικα , Κatsikas@antitetradia.gr

Πριν από 45 ακριβώς χρόνια, το 1965, είχαμε πραγματική μείωση του πληθυσμού της χώρας μας, αφού η μετανάστευση δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων στο εξωτερικό ξεπερνούσε τη φυσική αύξηση γεννήσεων. Μόνο στην περίοδο 1950-1980, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ, οι μεταναστευτικές έξοδοι αφορούσαν πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες που «εγκατέλειψαν» για ένα μικρό ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα τη χώρα τους. Μιλάμε, βέβαια, για το περίπου 12% του πληθυσμού, ποσοστό ιδιαίτερα υψηλό, το υψηλότερο των χωρών της Μεσογείου.

Σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει. Όποιος ζει από κοντά την εκπαιδευτική πραγματικότητα των τελευταίων χρόνων στη χώρα μας έχει διαπιστώσει τη θεαματική αλλαγή στη «χημεία» των σχολικών μας τάξεων. Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, το 2008-΄09 φοιτούσαν στην Α/Βάθμια (δημοτικά) και Β/Βάθμια Εκπαίδευση (γυμνάσια, λύκεια) περίπου 130.000 αλλοδαποί και παλιννοστούντες μαθητές. Είναι μια νέα πραγματικότητα για το ελληνικό σχολείο, το οποίο διαφοροποιείται σημαντικά, κυρίως, στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού. Σε κάθε περίπτωση, η σχολική τάξη απέκτησε μια «ανομοιομορφία» μικρή ή μεγάλη, με την παρουσία «διαφορετικών» μαθητών.

Έτσι, ενώ το 1996 στα ελληνικά σχολεία σε κάθε 100 μαθητές, μόλις 3 είχαν γονείς αλλοδαπούς και παλιννοστούντες, το 2000 το ποσοστό αυτό υπερδιπλασιάστηκε και έφθασε στο 6,4%, ενώ σήμερα το ποσοστό αυτό υπολογίζεται ότι ξεπερνάει το 10%. Με βάση τα στοιχεία, οι αλλοδαποί και οι παλιννοστούντες μαθητές έφθασαν τις 130.114 σε σύνολο 1,2 εκατ. μαθητών της δημόσιας Α/βάθμιας και Β/βάθμιας σχολικής εκπαίδευσης. Ενδεικτικά, στον Δήμο της Αθηναίων ένας στους πέντε μαθητές (ποσοστό περίπου 22%) είναι αλλοδαπός. Σε ορισμένα σχολεία, μάλιστα, κεντρικών περιοχών, όπως η Κυψέλη, τα Πετράλωνα, το Γκάζι, το ποσοστό των αλλοδαπών μαθητών σε μια τάξη φθάνει το 50%.

Εκτός «τάξης» το «διαφορετικό»;
Είναι γνωστό ότι πίσω από τη ρητορική περί των ίσων ευκαιριών το σχολικό σύστημα λειτουργεί σαν την προκρούστεια κλίνη. Τους ξαπλώνει όλους εκεί πάνω κι όποιον πάρει ο χάρος. Μόνο που όπως φαίνεται ο «χάρος» κάνει διακρίσεις, αφού οι μαθητές που παρουσιάζουν αυξημένη «σχολική θνησιμότητα» έχουν κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά. Ολόκληροι πληθυσμοί παιδιών και εφήβων που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση, τόσο οικονομικά όσο και μορφωτικά, καλούνται να αναμετρηθούν, κατά τη διάρκεια του σχολικού τους βίου, με συμμαθητές πολύ πιο ευνοημένους απ΄ αυτούς και μάλιστα σε ένα πεδίο που δεν τους είναι οικείο.

Η κυρίαρχη λογική; Αν οι μαθητές δεν συμμετέχουν στον ίδιο βαθμό στη διδακτική διαδικασία και δεν επωφελούνται το ίδιο από το εκπαιδευτικό σύστημα, η ευθύνη είναι ολοκληρωτικά δική τους. Την ίδια στιγμή ράβει στα μέτρα του τον ρόλο ενός εκπαιδευτικού, ο οποίος εμποτισμένος από μια λογική που αντιλαμβάνεται τους καλούς μαθητές ως επιμελείς και ικανούς και τους κακούς μαθητές ως τεμπέληδες και ανίκανους, και κάτω από το βάρος ενός αναλυτικού προγράμματος που «τρέχει» στις υπερφορτωμένες τάξεις, «στιγματίζει» με την απορριπτική βαθμολογία, αλλά και με τη στάση του (περιφρόνηση, υποτίμηση) ένα μέρος του μαθητικού πληθυσμού.

ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ
Παιδιά και έφηβοι που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση καλούνται να αναμετρηθούν με συμμαθητές πολύ πιο ευνοημένους

«Εδώ δεν υπάρχει χώρα ή χρώμα»

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Αγγελική Καραγεώργου

«ΕΙΝΑΙ ΟΜΟΡΦΑ στο σχολείο γιατί είμαστε παιδιά από όλο τον κόσμο.

Μαθαίνω πολλά πράγματα κάθε μέρα αλλά περισσότερο από όλα μου αρέσει η προπαίδεια. Όταν μεγαλώσω θέλω να γίνω γιατρός», λέει η Βιζέλ από την Ινδία, δείχνοντας την πρώτη σελίδα του τετραδίου της, στην οποία μπορεί να γράψει εκτός από τα ελληνικά και στα ινδικά. Λίγο πιο πέρα η συμμαθήτριά της Αλεξία που κατάγεται από την Αλβανία λέει: «Από την Ελλάδα μού αρέσει η θάλασσα και από το σχολείο τα διαλείμματα. Όταν δυσκολεύομαι σε κάτι με βοηθάει πάντα η δασκάλα μου και οι φίλοι μου: δεν είναι μόνο από την Αλβανία αλλά από όλες τις χώρες».

Τελευταία ώρα μαθήματος και τα παιδιά έχουν δημιουργήσει ομάδες, παρουσιάζοντας ένα παλιό αντικείμενο που έχει φέρει καθένα από το σπίτι του.

Είναι το μάθημα της λαογραφίας της Β΄ Τάξης του 165ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών. Η Σάντρα από την Πολωνία, η Αθηνά από την Αλβανία, ο Σουράτζ από την Ινδία, ο Μπενιαμίν από τη Ρουμανία, η Φωτεινή από την Ελλάδα... είναι μερικοί από τους μαθητές που φοιτούν στο πολυπολιτισμικό σχολείο και τίποτα δεν φαίνεται να τους χωρίζει. Αντιθέτως μάλιστα τους ενώνει η ίδια θέληση για μάθηση, η ίδια ανάγκη για συνεργασία.

Συνεργασία
«Εδώ δεν υπάρχει χώρα ή χρώμα. Προσπαθούμε να θέσουμε τις σωστές βάσεις από την Α΄ Δημοτικού τόσο σε μαθησιακό επίπεδο όσο και σε θέματα σεβασμού και συνεργασίας. Όσον καιρό έχω τάξεις με πολλά παιδιά μεταναστών, ποτέ δεν έχει εκδηλωθεί κάποιο ρατσιστικό φαινόμενο.

Ακόμα κι αν δούμε να περιθωριοποιείται ένα παιδί, εμείς οι εκπαιδευτικοί προσπαθούμε να το εντάξουμε πιο δυναμικά στη μαθητική κοινότητα, είτε παινεύοντάς το είτε αναδεικνύοντας περισσότερο τα θετικά του στοιχεία», επισημαίνει η δασκάλα της Β΄ Τάξης κ. Ζωγραφιά Κοκκίνογλου.

«Είμαστε ένα σχολείο ανοιχτό στην κοινωνία. Ένα κλασικό ελληνικό σχολείο με μεγάλο αριθμό παιδιών από ξένες χώρες», λέει η διευθύντρια κ. Μαρία Καπράνου και επισημαίνει ότι το πρόβλημα της φοβίας για τους ξένους έχει αμβλυνθεί. «Τα παιδιά αυτά έχουν ενταχθεί πλέον στην ελληνική κοινωνία και αυτό φαίνεται από τη συμμετοχή τους σε όλες τις εκφάνσεις της».

Σύμφωνα με την κ. Καπράνου το μαθητικό δυναμικό του σχολείου ανέρχεται σε 185 παιδιά.

«Ποσοστό κοντά στο 58% είναι παιδιά μεταναστών, εκ των οποίων τα 60 προέρχονται από την Αλβανία ενώ τα υπόλοιπα 40 από άλλες χώρες της Ασίας και της Ανατολικής Ευρώπης. Η εισροή παιδιών από την Αλβανία έχει μειωθεί και από πέρυσι έγινε πιο αισθητή η αύξηση Σύρων, Αφρικανών, Αφγανών και Πακιστανών μαθητών», λέει. Και σημειώνει ότι η ένταξη των παιδιών μεταναστών στη μαθητική κοινότητα είναι ομαλή αφού συνυπάρχουν αρμονικά με τα υπόλοιπα παιδιά.

Ενίσχυση
«Είναι ένα σχολείο- πρόκληση γιατί υπάρχουν πολλές διαβαθμίσεις σε εικόνες, επίπεδα και συμπεριφορές.

Αυτό είναι το ωραίο στο σχολείο μας αλλά προϋποθέτει καλή οργάνωση. Όταν ένα παιδί αντιμετωπίζει μαθησιακές δυσκολίες, μετά το τέλος του μαθήματος πηγαίνει στο ειδικό τμήμα ενισχυτικής διδασκαλίας ή στο φροντιστηριακό τμήμα που είναι μόνο για αλλοδαπούς. Εάν υπάρχει επιπλέον θέμα δυσλεξίας ή άλλων μαθησιακών δυσκολιών, τότε πηγαίνει στον ειδικό δάσκαλο και το τμήμα ένταξης. Μέχρι πρόπερσι υπήρχαν και οι τάξεις υποδοχής. Δυστυχώς όμως αυτές οι οργανικές και προσωποπαγείς θέσεις δεν λειτουργούν πια και υπάρχουν φορές που δεν έχουμε τα μέσα να ανταποκριθούμε».


«Είχα φόβο στην αρχή»


«ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ είχα τον φόβο ότι σε ένα πολυπολιτισμικό σχολείο τα παιδιά δεν μπορούσαν να συνυπάρξουν στο μαθησιακό κομμάτι. Δύο χρόνια μετά όμως η εμπειρία μου έδειξε πως όλα πάνε καλά και ανάμεσα στους καλύτερους μαθητές της τάξης βρίσκονται και παιδιά από ξένες χώρες», λέει η κ. Ράνια, μητέρα του Γιώργου, μαθητή της Β΄ Δημοτικού, επισημαίνοντας ότι εκείνη και ο σύζυγός της ποτέ δεν είπαν στον γιο τους να μην κάνει παρέα με ξένους, «αντίθετα από την πρώτη στιγμή του εξηγήσαμε ότι όλοι είναι ίσοι».


«Αγκαλιάζουν τα παιδιά»


«ΑΠΟ ΕΜΑΣ που είμαστε ξένοι χρειάζεται περισσότερη προσπάθεια ώστε να βοηθήσουμε το παιδί να πιάσει το νόημα της γλώσσας», λέει η κ. Ελισάβετ από την Πολωνία, μητέρα μαθήτριας της Γ΄ Δημοτικού και συμπληρώνει: «Υπάρχουν μεμονωμένα περιστατικά που φανερώνουν ρατσισμό αλλά σε γενικές γραμμές θα έλεγα ότι είναι ελάχιστα. Εκείνο που μου αρέσει περισσότερο σε αυτό το σχολείο είναι ότι οι δάσκαλοι αγκαλιάζουν όλα τα παιδιά, τα κάνουν να αισθάνονται όμορφα και δίνουν μεγάλο αγώνα για να τα βοηθήσουν».

«Η μάχη της μνήμης ενάντια στη λήθη, είναι η μάχη του ανθρώπου ενάντια στην εξουσία», γράφει ο Μίλαν Κούντερα. Σε συνθήκες γενικευμένης κοινωνικής και ηθικής κρίσης, που πλήττει ιδιαίτερα τα ασθενέστερα μέλη της κοινωνίας και έχει μετατρέψει τους μετανάστες σε αποδιοπομπαίους τράγους, η ρήση του Τσεχοσλοβάκου συγγραφέα είναι ιδιαίτερα επίκαιρη.

Το ίδιο επίκαιρο φαίνεται να είναι ένα παλιότερο(1999) ντοκιμαντέρ του «Ρεπορτάζ Χωρίς Σύνορα» που, προς μεγάλη μου χαρά και υπερηφάνεια, εξακολουθεί να χρησιμεύει σε όσους αγωνίζονται να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη στον αγώνα ενάντια στη κτηνώδη εξουσία του ρατσισμού: με αφορμή ένα ρατσιστικό συμβάν στην Ελλάδα της δεκαετίας του 90, όταν ο δήμαρχος ενός χωριού απαγορεύει στους Αλβανούς μετανάστες να κυκλοφορούν μετά τη δύση του ηλίου, το φιλμ θυμίζει ότι οι Έλληνες έχουν υπάρξει έθνος μεταναστών. (θα ξαναγίνουν σύντομα, αλλά αυτό είναι νεότερη εξέλιξη).



Και μάλιστα είχαν υπάρξει θύματα στερεοτύπων, προκαταλήψεων, ακόμη και πογκρόμ, καθώς για δεκαετίες στις ΗΠΑ τους μετανάστες από την Ελλάδα δεν τους φώναζαν ποτέ Έλληνες: τους αποκαλούσαν Βρωμοέλληνες. Την ταινία, που προβλήθηκε πρόσφατα και σε εκδηλώσεις στη Πάτρα, χρησιμοποίησε στη τάξη της μια καθηγήτρια, που μου έστειλε μια επιστολή καθώς και κείμενα δύο μαθητών της τα οποία, αγνά όπως η ψυχή των νέων, δεν χρειάζονται παραπάνω σχόλια.

Αθήνα, 20/10/2010

Αγαπητέ κύριε Κούλογλου,

Επιθυμώ να σας καταθέσω μια μαρτυρία που ίσως φανεί χρήσιμη σε κάποιους επισκέπτες της ιστοσελίδας σας, καθώς γνωρίζω ότι είναι αρκετοί οι εκπαιδευτικοί που ανατρέχουν σε αυτήν. Δεν είναι εύκολο να διαδώσω αλλιώς αυτήν την εμπειρία, που νομίζω ότι μπορεί πραγματικά να αξιοποιηθεί από πολλούς συναδέλφους μου, όλων των βαθμίδων.

Την περσινή σχολική χρονιά, δίδασκα Νεοελληνική Γλώσσα σε ένα τμήμα της Γ΄ τάξης του Βαρβακείου Πειραματικού Γυμνασίου. Επειδή μόλις ξεκινήσαμε την ενότητα που σχετίζεται με τον ρατσισμό, εισέπραξα από τα σχόλια πολλών παιδιών μια ιδιαίτερα έντονη περιφρόνηση και απέχθεια προς τους μετανάστες που ζουν στη χώρα μας (εντονότερη από άλλες χρονιές) αναζήτησα τρόπους για να κλονίσω τις βεβαιότητές τους.

Πρόβαλα αρχικά ένα ντοκιμαντέρ της βρετανικής τηλεόρασης σχετικά με το καθεστώς του απαρτχάιντ στην Νότια Αφρική και τις φυλετικές διακρίσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι τη δεκαετία του ’60. Παρότι υπήρχαν κάποιες συγκλονιστικές σκηνές, τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά, καθώς δεν υπήρχε η αναγκαία βιωματική εμπλοκή, δεν υπήρχε η αναγκαία ταύτιση με τα θύματα αυτού του ρατσισμού.

Έτσι αναζήτησα μια εκπομπή που θυμόμουν ότι είχε προβληθεί στο «Ρεπορτάζ χωρίς σύνορα», τους «Βρωμοέλληνες». Την ώρα της προβολής έπεσε άκρα του τάφου σιωπή. Αυτή η εκπομπή «μίλησε» στα παιδιά, καθώς οι μετανάστες πρώτης γενιάς που διηγούνταν όσα υπέφεραν στην Αμερική ήταν Έλληνες, άρα συμπατριώτες. Τα στερεότυπα κλισέ της υποτίμησης δεν μπορούσαν να τα εφαρμόσουν στην περίπτωση των ελλήνων μεταναστών. Δεν μπορούσαν να τους χλευάσουν χωρίς να χλευάσουν τον εαυτό τους. Με λίγα λόγια, καθώς ταυτίστηκαν με τους συνεντευξιαζόμενους λόγω της εθνικότητάς τους, άλλαξαν οπτική γωνία και βρέθηκαν να κοιτούν την κατάσταση από την πλευρά των μεταναστών. Η διαδικασία της ενσυναίσθησης βοηθήθηκε εξαιρετικά από τη συγκεκριμένη εκπομπή, όπως μπορείτε να δείτε και σε δείγμα εργασιών που επισυνάπτω.

Πριν να κλείσω, θα ήθελα να παρακαλέσω τους επισκέπτες της ηλεκτρονικής εφημερίδας σας να με συνδράμουν σε κάτι. Φέτος, στην ίδια λογική που αποδείχτηκε πέρσι ότι μπορεί να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά, σκέφτηκα να γυρίσουν οι μαθητές ένα ντοκιμαντέρ μικρού μήκους με θέμα τη μετανάστευση. Βασικό πρωτογενές υλικό θα είναι συνεντεύξεις Ελλήνων που μετανάστευσαν στο εξωτερικό. Επειδή όμως δεν έχουμε καταφέρει να βρούμε πρόσωπα από το συγγενικό και φιλικό περιβάλλον των παιδιών που να έχουν μεταναστεύσει κάποτε αλλά να ζουν τώρα στην Ελλάδα και, βέβαια, επειδή είναι αδύνατο να πάρουμε συνέντευξη από όσους έχουν παραμείνει στις χώρες όπου έχουν μεταναστεύσει, θα ήμασταν ευγνώμονες οι μαθητές μου και εγώ, αν κάποιοι από τους αναγνώστες μπορούν να μας συστήσουν έναν/μια «πρώην» μετανάστη/στρια που να δέχεται να μας παραχωρήσει συνέντευξη. Όποιος μπορεί να συνεισφέρει σε αυτήν την αναζήτηση, παρακαλώ να επικοινωνήσει μαζί μου στην ηλεκτρονική μου διεύθυνση: k.trimi@pros.gr.

Ευχαριστώ θερμά για τη φιλοξενία, κύριε Κούλογλου, και αναμένω με χαρά την καινούργια δουλειά σας στην τηλεόραση.

Με ειλικρινή εκτίμηση
Κατερίνα Τρίμη-Κύρου

Το παρόν τους είναι το παρελθόν μας
του Έκτορα Στυλιανού

Είναι κοινή παραδοχή ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται ή, αλλιώς, κάνει κύκλους. Πράγματι, αυτά που, π.χ., πέρασε ένας λαός στα χέρια κάποιου άλλου μπορεί να τα κάνει κι αυτός με τη σειρά του σ’ έναν άλλο λαό. Αυτή είναι και η περίπτωσή μας.

Όταν ξέσπασε το μεγάλο κύμα μετανάστευσης από την Ελλάδα, οι περισσότεροι Έλληνες αντιμετωπίστηκαν σαν σκουπίδια από τις χώρες στις οποίες κατέφυγαν. Έπεσαν θύματα ρατσισμού και υποτίμησης ήδη από τη στιγμή που επιβιβάστηκαν στο καράβι με το οποίο πήγαν στη νέα χώρα. Ακόμα κι εκεί ήταν σαν ζώα, στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλο. Φυσικά, τα βάσανά τους δεν τέλειωσαν εκεί. Οι συνθήκες εργασίας ήταν άνισες σε σχέση με τους ντόπιους. Ο μισθός έφτανε μόνο για τα απολύτως στοιχειώδη, την επιβίωση. Παντού αντιμετωπίζονταν σαν παρείσακτοι, κλέφτες εργασίας από τους ντόπιους (αποκαλούνταν και «βρωμοέλληνες»).

Οι Έλληνες επιθυμούσαν όσο τίποτ’ άλλο να γυρίσουν στον τόπο τους, όμως το πενιχρό τους εισόδημα δεν τους άφηνε να αποταμιεύσουν για την επιστροφή. Έτσι, πολλοί έμεναν και μια ολόκληρη ζωή δέσμιοι εκεί.

Πολλοί από εμάς τα γνωρίζουμε αυτά από διηγήσεις συγγενών (παππούδων, θείων, κ.λ.π.). Όμως κάνουμε ακριβώς τα ίδια με εκείνους τους ντόπιους που ταλαιπώρησαν τους συμπατριώτες μας. Τώρα που άνθρωποι από άλλες χώρες έρχονται εδώ προς αναζήτηση καλύτερης ζωής, τους συμπεριφερόμαστε ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Τους εκμεταλλευόμαστε, τους θεωρούμε κατώτερους και δεν παραλείπουμε να το εκδηλώνουμε (το «βρωμοαλβανέ, που μας παίρνεις τις δουλειές, φύγε και πήγαινε από ’κεί που ’ρθες» αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα). Κάθε φορά που γίνεται κάτι κακό, όπως ένα έγκλημα (κλοπή, ληστεία, φόνος, κ.λ.π.) σπεύδουμε να ρίξουμε την ευθύνη στους ξένους. Αν όντως το έχει κάνει κάποιος ξένος, γίνεται τεράστιο θέμα. Αν όμως το έχει κάνει Έλληνας, δεν έχει καμιά σημασία, το θέμα ξεχνιέται αμέσως και κανείς δεν ζητάει μια «συγγνώμη», επειδή κατηγόρησε αμέσως τον ξένο.

Σ’ αυτό βέβαια συμβάλλουν ιδιαίτερα και τα ΜΜΕ που υπερπροβάλλουν τα εγκλήματα των ξένων, ενώ «προσπερνάνε» αυτά των Ελλήνων. Κι όμως, στατιστικά στοιχεία δείχνουν πως οι Έλληνες κάνουν σαφώς πιο πολλά εγκλήματα από όσα οι ξένοι. Υπάρχει, εννοείται, η εύκολη ατάκα :«Εγώ δεν είμαι ρατσιστής. Αυτοί φταίνε.»

Γι’ αυτό καλό είναι από εδώ και πέρα, όταν ακούμε τα βάσανα των παλιών και πώς δεινοπάθησαν, να έχουμε πάρει μια απόφαση. Ή αναγνωρίζουμε ότι οι ξένοι είχαν δίκιο που μας φέρονταν όπως μας φέρονταν, οπότε κι εμείς κάνουμε το ίδιο ή αποδεικνύουμε πόσο άδικο είχαν, αλλάζοντας (επιτέλους) έμπρακτα τη δική μας συμπεριφορά.

ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΟΥΣ

της Φοίβης Τραγουλιά-Πανανή

Στην Ελλάδα του 2010 έχουν βρει καταφύγιο ένα εκατομμύριο μετανάστες από όλο τον κόσμο. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι ήρθαν εδώ για ένα καλύτερο μέλλον, πιστεύοντας ότι θα έβρισκαν δουλειά και θα έφτιαχναν τη ζωή τους. Δυστυχώς, δεν τα βρήκαν όλα όπως τα περίμεναν. Οι Έλληνες δεν αποδείχτηκαν και τόσο φιλόξενοι ούτε τους υποδέχτηκαν με ιδιαίτερη χαρά, κάνοντας σε εκείνους ό,τι είχαν υποστεί οι ίδιοι πριν από μερικά χρόνια, όταν ήταν αυτοί οι μετανάστες.

Στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρξε μεγάλο μεταναστευτικό κίνημα από την Ελλάδα προς τις ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης και τις Η.Π.Α. Η οικονομική κατάσταση πολλών ανθρώπων κυρίως στα χωριά ήταν τόσο κακή που μεγάλο μέρος τους απελπίστηκε και αποφάσισε να ψάξει για μια καλύτερη τύχη. Χιλιάδες Έλληνες επιβιβάζονταν στα πλοία για την Αμερική γεμάτοι όνειρα και προσδοκίες για ένα ευτυχισμένο μέλλον.

Αλλά οι δυσκολίες άρχιζαν όσο βρίσκονταν πάνω στο πλοίο. Καθώς δεν υπήρχε αρκετός χώρος, οι άνθρωποι στριμώχνονταν στα αμπάρια και στο κατάστρωμα μόνο για να απογοητευθούν ακόμα περισσότερο μόλις έφταναν στη χώρα που είχαν ονειρευτεί τόσες φορές, αν έφταναν. Πριν να αποβιβαστούν στις Η.Π.Α. έπρεπε να περάσουν εξονυχιστικές εξετάσεις στο νησί Έλις, ένα μέρος όπου ερευνούσαν τα πάντα για εσένα. Αφού υποβαλλόταν κανείς σε εξετάσεις όλων των ειδών, συμπεριλαμβανομένων και ιατρικών, και μόνο αφού είχε εγκριθεί η παραμονή του, μπορούσε να πατήσει το πόδι του στην πολυπόθητη Αμερική.

Και τότε έρχονταν τα χειρότερα. Όσοι βρήκαν δουλειές ασχολήθηκαν με ό,τι δεν καταδέχονταν να κάνουν οι ντόπιοι και φυσικά στις πιο άθλιες συνθήκες εργασίας. Παρ’ όλη τη σκληρή και κοπιαστική δουλειά τα χρήματα δεν έφταναν και έτσι σε μια οικογένεια έπρεπε να εργάζονται όλα τα μέλη της, αν ήθελε να ζήσει. Σιγά σιγά εμφανίστηκαν κάποιες περιπτώσεις όπου οι Έλληνες διέπραξαν κλοπές και εννοείται ότι, αν και δεν ήταν ο κανόνας, βγήκε σε όλους ιδιαίτερα κακή φήμη. Οι ντόπιοι τους αντιπάθησαν τόσο! Μέχρι και παρακρατικές οργανώσεις τους έβαλαν στο στόχαστρο. Παρόμοιες καταστάσεις αντιμετώπισαν και στις άλλες χώρες στις οποίες κατέφυγαν.

Σήμερα, παρόλο που πέρασαν πολλά χρόνια, η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται. μόνο που αυτή τη φορά εμείς συμπεριφερόμαστε άσχημα στους μετανάστες. Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε κανένα νησί Έλις. Όλο το υπόλοιπο σενάριο όμως είναι σχεδόν απαράλλαχτο. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι στριμώχνονται σε πλοία που έχουν προορισμό την Ελλάδα. Μερικές φορές είναι τόσο άτυχοι που τυχαίνουν σε πλοίο που βυθίζεται σκόπιμα, πριν φτάσει στον προορισμό του. Όσοι φτάνουν εδώ καταλήγουν στις χειρότερες δουλειές και δεν είναι λίγες οι φορές που πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης. Και βέβαια ο ρατσισμός δεν λείπει ούτε σε αυτή την περίπτωση. Τέλος υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις επιθέσεων σε μετανάστες.

Έχοντας αυτά υπόψη, μάλλον μπορούμε να παραδεχθούμε ότι έχουμε αδικήσει τους μετανάστες, ειδικά εφόσον θεωρούμε απαράδεκτα τα όσα συνέβησαν τότε στους συμπατριώτες μας. Είναι τραγική ειρωνεία να βλέπουμε τη συμπεριφορά των άλλων ως επιλήψιμη, ενώ την ίδια στιγμή εμείς κάνουμε ακριβώς τα ίδια. Ίσως να μην μπορούμε να τους προσφέρουμε κάποια καλύτερη δουλειά από τη στιγμή που αυξάνεται η ανεργία, αλλά σίγουρα μπορούμε να μην τους φερόμαστε ρατσιστικά και να τους θεωρούμε ίσους.

Ό,τι συνέβη στους Έλληνες είναι παρελθόν και δε γίνεται να το αλλάξει τίποτα. Ό,τι γίνεται όμως στους αλλοδαπούς σήμερα μπορεί να αλλάξει προς το καλύτερο, ώστε να βελτιωθούν οι ζωές τους. Στο κάτω κάτω πρέπει να αναρωτηθούμε: Θέλουμε το παρελθόν μας να είναι το παρόν τους;

Ευστράτιος Παπάνης, Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

Παναγιώτης Γιαβρίμης, Λέκτορας τμήματος Κοινωνιολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου

H πολυπολιτισμικότητα της ελληνικής κοινωνίας, ως αποτέλεσμα της συνύπαρξης πολλών διαφορετικών πολιτισμών, οδήγησε στη δημιουργία φαινομένων, όπως ο κοινωνικός ρατσισμός, η ξενοφοβία, ο εθνοκεντρισμός, η κοινωνική αδικία και ο κοινωνικός αποκλεισμός. Οι διαδικασίες μέσω των οποίων οι μειονοτικές ομάδες οδηγούνται στον κοινωνικό αποκλεισμό είναι πολλές και υφίστανται και στην εκπαίδευση .Το σχολείο μπορεί να λειτουργήσει αφενός ως ένας ισχυρός μηχανισμός κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς μπορεί έμμεσα να αποκλείσει μειονότητες από την εκπαιδευτική διαδικασία και αφετέρου ως ένας παράγοντας κοινωνικής και πολιτισμικής ένταξης παιδιών, ειδικών ομάδων και μειονοτήτων. Η εκπαίδευση στο πλουραλιστικό σχολείο θα πρέπει να έχει διαπολιτισμικό χαρακτήρα, να διέπεται από την αρχή της ισότητας των πολιτισμών, να αποσκοπεί στην ισότητα ευκαιριών για όλους, να τίθεται κατά των κοινωνικών, γλωσσικών, πολιτισμικών, θρησκευτικών διακρίσεων και να μην αντιμετωπίζει την πολιτισμική ετερότητα ως απειλή για την κοινωνική συνοχή. Το σχολείο ως δομή, λειτουργία και περιεχόμενο είναι αναγκαίο να προσαρμόζεται στη δομή της κοινωνίας, τη λειτουργία της οικογένειας και το περιεχόμενο των εμπειριών των μαθητών.

Σχετική έρευνα εκπονήθηκε κατά το έτος 2007 από το Συμβουλευτικό Σταθμό του Πανεπιστημίου Αιγαίου, με σκοπό να μελετηθεί ή στάση των εκπαιδευτικών, των γονέων και των παιδιών των μεταναστών/παλιννοστούντων. Στην έρευνα συμμετείχαν οι φοιτητές Κοινωνιολογίας Βλαδίμηρος Ιασωνίδης και Ελπίδα Γιαννακού. Η έρευνα ήταν πιλοτική με δείγμα 100 ατόμων από κάθε πληθυσμιακή ομάδα (γονείς, εκπαιδευτικοί, μαθητές)

Αρχικά μελετήθηκε ο βαθμός συνεργασίας των γονέων και των εκπαιδευτικών σε θέματα διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Παρατηρήθηκε ότι μόλις το 26% των γηγενών γονέων επισκέπτονται σχετικά συχνά τους εκπαιδευτικούς για να ενημερωθούν από αυτούς, ενώ το 5% των αλλοδαπών συχνά ή αρκετά συχνά παρουσιάζει ανάλογη συμπεριφορά. Από τα αποτελέσματα διεφάνη η ανάγκη για σωστή διαχείριση της διαφορετικότητας που θα ενθαρρύνει την συνεργασία μεταξύ των βασικών φορέων κοινωνικοποίησης. Το 69% των εκπαιδευτικών θεωρεί ότι οι γηγενείς γονείς βοηθούν αρκετά τα παιδιά τους, ενώ αντίστοιχο ποσοστό των εκπαιδευτικών πιστεύει ότι οι αλλοδαποί /παλιννοστούντες δεν προσφέρουν την αναγκαία βοήθεια. Σε αυτό το σημείο τίθεται το θέμα γνώσης και χρήσης της ελληνικής γλώσσας, το οποίο δρα ανασταλτικά. Το 31% των γηγενών μαθητών αντιμετωπίζει προβλήματα προσαρμογής στο σχολείο, σύμφωνα πάντα με την άποψη των εκπαιδευτικών που συμμετείχαν στην έρευνα, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των αλλοδαπών/παλιννοστούντων μαθητών ανέρχεται στο 46%. Οι αλλοδαποί μαθητές που αριστεύουν και γίνονται σημαιοφόροι είναι η εξαίρεση. Οι περισσότεροι, παρά τις δυνατότητες μάθησης που διαθέτουν, εγκαταλείπουν το σχολείο ή δεν φτάνουν στις ανώτερες βαθμίδες εκπαίδευσης.

Οι παρέες των γηγενών και αλλοδαπών μαθητών στην πλειονότητά τους είναι μεικτές, αποτελούνται δηλαδή και από γηγενείς και από μετανάστες, γεγονός που επιβεβαιώνει την έλλειψη ρατσιστικών φαινομένων. Οι πλειονότητα των απόψεων των Ελλήνων μαθητών για τους αλλοδαπούς/παλιννοστούντες και αντίστροφα είναι συντριπτικά θετικές.

Αντίθετα, οι παρέες των αλλοδαπών γονέων περιλαμβάνουν σχεδόν αποκλειστικά μόνο ομοεθνείς τους και μόλις 10% από Έλληνες γεγονός που παραπέμπει σε φαινόμενα ηθελημένης ή ακούσιας γκετοποίησης ή και περιθωριοποίησης.

Η λύση για την αντιμετώπιση της διαφορετικότητας είναι η ίδρυση διαπολιτισμικών σχολείων, στα οποία θα συνεκπαιδεύονται ισότιμα τα παιδιά των γηγενών και αλλοδαπών/ παλιννοστούντων. Το γεγονός ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει σοβαρό δημογραφικό πρόβλημα καθιστά αναγκαία την υιοθέτηση εκπαιδευτικών πολιτικών, που θα στοχεύουν στην εξάλειψη φαινομένων σχολικής διαρροής και στην ενσωμάτωση των μεταναστών, καθώς αυτοί θα αποτελέσουν το εργατικό δυναμικό της χώρας μελλοντικά.

Έρευνα που πραγματοποιήθηκε από την ΚΑΠΑ RESEARCH A.E.
για λογαριασμό της UNICEF

ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Η ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ
Η ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΥΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥΣ
Η ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ


Περίοδος διεξαγωγής: Η συλλογή των στοιχείων έγινε από 6 έως 13/03/2001

Περιοχή διεξαγωγής: Στα δύο μεγαλύτερα αστικά κέντρα της Ελλάδας, λεκανοπέδιο Αττικής και Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης, όπου συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ποσοστό των αλλοδαπών που διαμένουν μόνιμα στη χώρα μας.

Πληθυσμός: Γονείς μαθητών που φοιτούν σε Δημοτικά, Γυμνάσια και Λύκεια. Δάσκαλοι και Καθηγητές, καθώς επίσης και μαθητές που φοιτούν στις τρεις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού, σε Γυμνάσια και Λύκεια.

Δείγμα: 2343 συνεντεύξεις.

Τεχνική συλλογής πληροφοριών: Η συλλογή των στοιχείων έγινε με 2 τρόπους. Με την μέθοδο των συνεντεύξεων βάσει ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου, με το ειδικό λογισμικό CTIS (Computer Telephone Interview System) και με την μέθοδο των προσωπικών συνεντεύξεων βάσει έντυπου ερωτηματολογίου, κατόπιν επίσκεψης των ερευνητών σε αντιπροσωπευτικά επιλεγμένα σχολεία. Για κάθε ένα από τα τρία κοινά (γονείς, εκπαιδευτικοί, μαθητές ) σχεδιάστηκε ειδικό ερωτηματολόγιο με κλειστές και ανοιχτές ερωτήσεις. Μέρος των ερωτηματολογίων ήταν κοινό ώστε να εξασφαλιστεί η συγκριτική ανάλυση των απόψεων και οι τυχόν διαφοροποιήσεις σε βασικές παραμέτρους. Για την συλλογή των στοιχείων της έρευνας εργάσθηκαν 93 ερευνητές ( 88 συνεντευκτές και 5 επόπτες/ ελεγκτές).

Μέθοδος δειγματοληψίας: Τυχαία πολυσταδιακή δειγματοληψία με χρήση quota ανάλογα με τα αντιπροσωπευτικά χαρακτηριστικά του κάθε κοινού.

Η ΚΑΠΑ RESEARCH Είναι μέλος της ESOMAR και του ΣΕΔΕΑ και τηρεί τους κώδικες δεοντολογίας για την διεξαγωγή και δημοσιοποίηση ερευνών κοινής γνώμης.


ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι οικονομικές και γεωπολιτικές αλλαγές που συντελούνται στην Ευρώπη κατά την τελευταία δεκαετία δεν ήταν δυνατό να αφήσουν ανέπαφη τη χώρα μας. Η Ελλάδα που παραδοσιακά ήταν χώρα "εξαγωγής" μεταναστών μεταβλήθηκε σε χώρα "υποδοχής" όλων όσοι εγκατέλειψαν τις εστίες τους για να αναζητήσουν μια καλύτερη τύχη.

Τα πολυπολιτισμικά στοιχεία που προσέδιδαν στην ελληνική κοινωνία οι τσιγγάνοι και οι μουσουλμάνοι Έλληνες πολίτες, και αργότερα οι παλιννοστούντες, πολλαπλασιάστηκαν με την έλευση μεγάλου αριθμού οικονομικών μεταναστών από διάφορες χώρες που πλέον εργάζονται και ζουν μόνιμα στη χώρα μας.

Η εκπαίδευση ως η βασικότερη διαδικασία διαμόρφωσης του χαρακτήρα, των στάσεων και της συμπεριφοράς του ατόμου, είναι ίσως το καταλληλότερο εργαλείο διαχείρισης αυτής της νέας πολυπολιτισμικής πραγματικότητας της ελληνικής κοινωνίας.

Με την παρούσα έρευνα κοινής γνώμης επιχειρείται η καταγραφή των απόψεων, του βαθμού ανοχής και αποδοχής των μαθητών, των εκπαιδευτικών και των γονέων, ως προς τη διαφορετικότητα των αλλοδαπών μαθητών που φοιτούν στις ελληνικές σχολικές κοινότητες.

Οι μαθητές που προέρχονται από άλλες χώρες φοιτούν στη μεγάλη πλειοψηφία των σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ η μεγαλύτερη συχνότητα φοίτησης αλλοδαπών μαθητών εμφανίζεται στο δημοτικό σχολείο.
Σε πολλές περιπτώσεις, τα σχολεία αποτελούν χώρο διακρίσεων εις βάρος των αλλοδαπών μαθητών, που γίνονται τόσο από τους υπόλοιπους μαθητές και τους γονείς όσο και από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς και τις διευθύνσεις των σχολείων.
Υψηλά καταγράφονται τα ποσοστά ξενοφοβικής συμπεριφοράς και απόψεων που απέχουν κατά πολύ από τις έννοιες της ισότητας και του σεβασμού της διαφορετικότητας, σε όλα τα κοινά που συνθέτουν την εκπαιδευτική κοινότητα.
Οι φορείς κοινωνικοποίησης των μαθητών, δάσκαλοι, καθηγητές και γονείς, εμφανίζονται στις απαντήσεις τους πιο αρνητικοί τόσο απέναντι στην παρουσία των παιδιών των μεταναστών στα ελληνικά σχολεία, όσο και εν γένει απέναντι στην παρουσία των αλλοδαπών στη χώρα μας, σε σχέση με το υποκείμενο της κοινωνικοποίησης, τους μαθητές της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ιδιαίτερα οι μαθητές του δημοτικού εμφανίζουν την καλύτερη γνώμη και συμπεριφορά απέναντι στους αλλοδαπούς συμμαθητές τους.
Σύμφωνα με τη συγκριτική ανάλυση των στοιχείων της έρευνας, η ξενοφοβική συμπεριφορά παρουσιάζει ισχυρή σχέση εξάρτησης με τις εξής μεταβλητές:

Το βαθμό Γνωριμίας / Συναναστροφής:
Όσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός προσέγγισης Ελλήνων και αλλοδαπών τόσο μειώνονται οι ξενοφοβικές αντιλήψεις. Το στοιχείο αυτό είναι ιδιαίτερα ορατό στους μαθητές του δημοτικού από τους οποίους όσοι συνυπάρχουν, στην τάξη, με αλλοδαπούς μαθητές εμφανίζουν πολύ μεγαλύτερα ποσοστά αποδοχής και ανεκτικότητας του "διαφορετικού" από εκείνους που πηγαίνουν στο ίδιο σχολείο με τα παιδιά των μεταναστών, και ακόμη μεγαλύτερα από όσους μαθητές δεν γνωρίζουν - και δεν συναναστρέφονται - παιδιά από άλλες χώρες.

Το μορφωτικό επίπεδο:
Μόρφωση και ξενοφοβία είναι μεγέθη αντιστρόφως ανάλογα. Όπως προκύπτει από την έρευνα στο κοινό των γονέων, οι γονείς με ανώτερη / ανώτατη μόρφωση εμφανίζουν χαρακτηριστικά περιορισμένη ξενοφοβική συμπεριφορά από τους γονείς με στοιχειώδη μόρφωση.
Η διαφορά αυτή αντανακλάται και στα παιδιά τους: τα παιδιά γονέων με υψηλότερο επίπεδο μόρφωσης είναι εμφανώς πιο δεκτικά στη διαφορετικότητα από τα παιδιά γονέων με χαμηλό επίπεδο μόρφωσης.

Το φύλο:
Σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς την αποδοχή των αλλοδαπών μαθητών εμφανίζονται με βάση το φύλο των ερωτηθέντων στην έρευνα. Μητέρες και γυναίκες εκπαιδευτικοί φαίνεται να έχουν αντιλήψεις διακρίσεων σε μεγαλύτερο βαθμό από τους πατέρες και τους άντρες εκπαιδευτικούς. Ωστόσο, η διαφορά αυτή αντιστρέφεται στο μαθητικό κοινό, όπου οι μαθήτριες είναι πολύ περισσότερο δεκτικές έναντι των αλλοδαπών συμμαθητών τους, από τους μαθητές.

Την εκπαιδευτική βαθμίδα:
Οι γονείς των παιδιών του δημοτικού και οι δάσκαλοι είναι πιο ανήσυχοι και πιο επιρρεπείς στις διακρίσεις εις βάρος των αλλοδαπών μαθητών αλλά και των αλλοδαπών εν γένει, από τους γονείς των παιδιών των γυμνασίων και λυκείων και τους καθηγητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Εντούτοις, και στο σημείο αυτό, η διαφορά αντιστρέφεται στο μαθητικό κοινό όπου οι μαθητές του δημοτικού είναι πολύ περισσότερο ανοιχτοί στην πολυπολιτισμικότητα συγκριτικά με τους μαθητές των γυμνασίων και των λυκείων.

Ένα άλλο συμπέρασμα που προκύπτει από την έρευνα είναι το γεγονός ότι τα σχολεία λειτουργούν ως καθρέφτης της κοινωνίας στον οποίο προβάλλονται τα ξενοφοβικά στερεότυπα για τον " αλλοδαπό μετανάστη", στερεότυπα που, ωστόσο, δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Παρά την ανησυχία γονέων και καθηγητών σχετικά με την παρουσία των αλλοδαπών μαθητών στα σχολεία, τα προβλήματα που δημιουργούν οι μαθητές αυτοί είναι, κατά την κρίση τους, περιορισμένα.
Ένα κοινό σημείο των τριών κοινών της έρευνας αφορά στη φύση των προβλημάτων που εκτιμάται ότι αντιμετωπίζουν ή προκαλούν οι αλλοδαποί μαθητές. Πρόκειται κυρίως για μαθησιακά προβλήματα, αλλά και προβλήματα ένταξης και συμπεριφοράς των αλλοδαπών μαθητών.
Αυτό το τελευταίο στοιχείο κάνει ακόμη πιο επιτακτικό το ρόλο της εκπαίδευσης στην καταπολέμηση των διακρίσεων και στην προσπάθεια αρμονικής ένταξης των αλλοδαπών μαθητών. Η εκπαίδευση δεν αφορά μόνο στους μαθητές αλλά και στους εκπαιδευτικούς, όπου οι ίδιοι εκτιμούν ότι δεν είναι επαρκώς καταρτισμένοι για να διδάξουν τους αλλοδαπούς μαθητές.
Την ανάγκη καλύτερης κατάρτισης των εκπαιδευτικών υπογραμμίζουν και οι γονείς που εκτιμούν ότι είναι το κλειδί για την καλύτερη ένταξη των αλλοδαπών μαθητών στις σχολικές κοινότητες, και δευτερευόντως η ευαισθητοποίηση γονέων και μαθητών στις έννοιες της ισότητας και του σεβασμού της διαφορετικότητας.
Τα παραπάνω συμπεράσματα καθίστανται ακόμη πιο σοβαρά αν αναλογιστούμε την ίδια γενική εκτίμηση γονέων και εκπαιδευτικών για την ολοένα και αυξανόμενη - κατά την επόμενη πενταετία - παρουσία αλλοδαπών μαθητών στα σχολεία της χώρας μας.



ΓΟΝΕΙΣ: ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η πλειοψηφία των γονέων μαθητών πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης εμφανίζουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στοιχεία ξενοφοβικής συμπεριφοράς και απόψεις που απέχουν πολύ των εννοιών της ισότητας και του σεβασμού της διαφορετικότητας στην ελληνική κοινωνία.
Το 51,7% δηλώνει ότι η παρουσία των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία τους προκαλεί ανησυχία και το 16,2% των γονιών δηλώνει ότι η παρουσία των ξένων τους ενοχλεί. Αδιάφορο εμφανίζεται το 17,1% ενώ μόνο ο ένας περίπου στους 10 γονείς (11,6%) δηλώνει ότι η νέα αυτή πολυπολιτισμική πραγματικότητα του φαίνεται ενδιαφέρουσα
Μόνο ο ένας στους έξι γονείς θεωρεί ότι οι αλλοδαποί μετανάστες που ζουν μόνιμα στην χώρα μας πρέπει να μπορούν να παραμείνουν και να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους Έλληνες. Για το 7,1% οι αλλοδαποί που μένουν στην χώρα δεν θα πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους Έλληνες. Το 62,3% πιστεύει ότι θα πρέπει να φύγουν όσοι δεν είναι αναγκαίοι ή νόμιμοι, ενώ το 11% τάσσεται υπέρ της άμεσης απέλασης δηλώνοντας ότι πρέπει να πάνε όλοι πίσω στην χώρα τους.
Οι ξενοφοβικές αντιλήψεις σχετικά με την παρουσία των μεταναστών που ζουν μόνιμα στην Ελλάδα, μεταφέρονται και στον τρόπο που οι γονείς αντιμετωπίζουν την φοίτηση αλλοδαπών μαθητών στα ελληνικά σχολεία. Η προβολή των στερεοτυπικών χαρακτηριστικών του "αλλοδαπού μετανάστη" - όπως αυτή κυριάρχησε στην χώρα μας την τελευταία δεκαετία στους μικρούς μαθητές από άλλες χώρες είναι προφανής. Η σχολική κοινότητα γίνεται αυτόματα αντιληπτή ως μια μικρή κοινωνία στην οποία μεταφέρονται αυτούσια τα χαρακτηριστικά της μεγάλης, συμπεριλαμβανόμενης και της απειλής από κάθε τι διαφορετικό.
Ως φυσιολογικό γεγονός σχολιάζουν την παρουσία των παιδιών των μεταναστών στα σχολεία της χώρας μας το 42,6% των γονέων, ενώ ως θετικό γεγονός κρίνεται από το 11%
Αντίθετη άποψη εκφράζει το 42% των γονέων. Για το 34% η παρουσία των ξένων θεωρείται μάλλον αρνητικό γεγονός ενώ το 8% πιστεύει ότι η συνύπαρξη αυτή συνιστά απειλή.
Μόνο οι 4 στους 10 γονείς πιστεύουν ότι τα παιδιά των αλλοδαπών στην Ελλάδα θα πρέπει να μπορούν να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο.
Η πλειοψηφία των γονέων πιστεύει ότι θα πρέπει να γράφονται μόνο σε ειδικές τάξεις / τμήματα για αλλοδαπούς (29,2%) ή σε άλλα σχολεία που θα είναι ειδικά και μόνο για παιδιά αλλοδαπών.
Ο ένας στους δυο γονείς (50,5%) δηλώνει ότι θα τον ενοχλούσε εάν στο σχολείο που πηγαίνει το παιδί του φοιτούσε σημαντικός αριθμός αλλοδαπών μαθητών. Μάλλον δεν θα τους ενοχλούσε δηλώνει το 14,1%, ενώ σίγουρα δεν θα τον ενοχλούσε δηλώνει ο ένας στους τρεις (34,3%).
Το ποσοστό της ενόχλησης αυξάνεται όταν η ερώτηση αφορά στη φοίτηση αλλοδαπών μαθητών στην ίδια τάξη με το παιδί τους, και στην περίπτωση αυτή κυμαίνεται στο 54%.
Οι οχτώ στους δέκα γονείς που συμμετέχουν στην έρευνα (78,9%) δήλωσαν ότι ήδη στο σχολείο του παιδιού τους φοιτούν και παιδιά αλλοδαπών.
Παρά τη διάχυτη ανησυχία, στην ερώτηση "αν η παρουσία των παιδιών αυτών έχει δημιουργήσει κάποια προβλήματα στην σχολική κοινότητα" οι οχτώ στους δέκα γονείς απάντησαν αρνητικά (79,4%). Το 3,1% δήλωσε ότι δεν γνωρίζει και το 17,5% απάντησε καταφατικά.
Τα προβλήματα που σύμφωνα με τους συγκεκριμένους γονείς δημιουργούν στη σχολική κοινότητα οι αλλοδαποί μαθητές είναι -με σειρά συχνότητας αναφορών -τα εξής : φασαρίες, βία, επιθετικότητα (41%), καθυστερούν την πρόοδο των μαθημάτων, μαθησιακά προβλήματα (40,2%), κλοπές (10,3%), άλλη νοοτροπία, προβλήματα ένταξης (10,3%), υγιεινή, αρρώστιες (2,8%).
Οι ενέργειες που πρέπει να γίνουν για την καλύτερη ένταξη των αλλοδαπών μαθητών στην σχολική κοινότητα είναι, σύμφωνα με τους γονείς, κατά προτεραιότητα, η καλύτερη κατάρτιση των εκπαιδευτικών στο ζήτημα της εκπαίδευσης των αλλοδαπών μαθητών (31,4%) και η συχνότερη επαφή / συνεργασία δασκάλων με τους αλλοδαπούς γονείς (28,8%). Ακολουθούν οι ενέργειες ευαισθητοποίησης των γονέων (16,3%) και των παιδιών (13,9%).
Οι ενέργειες αυτές αποκτούν, για τους γονείς, ιδιαίτερη σημασία αφού το 83% πιστεύει ότι την επόμενη πενταετία ο αριθμός των αλλοδαπών μαθητών στα σχολεία της χώρας θα αυξηθεί.
Μόνο ο ένας στους τρεις γονείς (32,4%) θα συμφωνούσε εάν ένας αλλοδαπός μαθητής αριστεύσει στο σχολείο του να σηκώσει την Ελληνική σημαία στις εθνικές εορτές. Το 57% δηλώνει αντίθετο με μια τέτοια πράξη, το 5,5% αδιάφορο και 5,1% δεν παίρνει σαφή θέση.
Μικρότερες καταγράφονται οι αντιδράσεις των γονέων μπροστά στο ενδεχόμενο σύναψης στενών φιλικών σχέσεων των παιδιών τους με παιδιά άλλης εθνικότητας ή θρησκεύματος χωρίς ωστόσο να εμφανίζεται συνολική αποδοχή.
Ένας στους πέντε γονείς (21,1%) επιθυμεί σύναψη φιλικών σχέσεων του παιδιού του με παιδί άλλου θρησκεύματος, το 12,3% δεν επιθυμεί σχέσεις με παιδί άλλης εθνικότητας και το 7,7 δεν επιθυμεί φιλικές σχέσεις του παιδιού του με παιδί άλλου χρώματος.
Οι απόψεις και στάσεις των γονέων όσον αφορά στην παρουσία αλλοδαπών μαθητών στα ελληνικά σχολεία εμφανίζουν διαφοροποιήσεις που σχετίζονται κυρίως με το εκπαιδευτικό / μορφωτικό τους επίπεδο, την βαθμίδα εκπαίδευσης των παιδιών τους και το εάν τα παιδιά τους φοιτούν σε δημόσιο ή ιδιωτικό σχολείο.
Η ξενοφοβία -σύμφωνα με συγκριτική ανάλυση των στοιχείων της έρευνας- εμφανίζεται να είναι αντιστρόφως ανάλογη με το επίπεδο μόρφωσης των γονέων. Όσο αυξάνεται το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων, τόσο μειώνονται και οι ξενοφοβικές αντιλήψεις.
Χαρακτηριστικό είναι ότι οι γονείς με στοιχειώδη μόρφωση ενοχλούνται από την ύπαρξη των μεταναστών στην Ελλάδα και θεωρούν απειλή την παρουσία των παιδιών τους στα ελληνικά σχολεία σε διπλάσιο ποσοστό απ’ ότι οι γονείς με ανώτερη μόρφωση (23,1% έναντι 6,3%).
Οι γονείς μαθητών δημοτικού εμφανίζονται να ανησυχούν και να ενοχλούνται περισσότερο από την παρουσία των αλλοδαπών μαθητών στα ελληνικά σχολεία απ’ ότι οι γονείς μαθητών λυκείου και γυμνασίου και να επιθυμούν λιγότερο το δικαίωμα των αλλοδαπών μαθητών να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο.
Τέλος, σημαντικές διαφορές παρουσιάζονται μεταξύ των απόψεων γονέων μαθητών δημόσιων και ιδιωτικών σχολείων, όπου οι γονείς των μαθητών που φοιτούν σε ιδιωτικά σχολεία εμφανίζονται πιο ανήσυχοι και πιο αρνητικοί μπροστά στην νέα αυτή πολυπολιτισμική πραγματικότητα.
Επιστροφή στον αρχικό πίνακα


ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ: ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι 9 περίπου στους 10 δασκάλους και καθηγητές που συμμετείχαν στην έρευνα (87,9%) διδάσκουν σε αλλοδαπούς μαθητές.
Αν και το 40,2% των εκπαιδευτικών δεν μπορούν να εκτιμήσουν συγκριτικά το ποσοστό αλλοδαπών μαθητών που φοιτούν στην Ελλάδα σε σχέση με τις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εντούτοις η γενική εκτίμηση είναι ότι τα σχολεία της χώρας μας θα είναι χώροι υποδοχής ολοένα και μεγαλύτερου αριθμού αλλοδαπών μαθητών: "Στην επόμενη πενταετία ο αριθμός των αλλοδαπών μαθητών στα σχολεία της χώρας μας θα αυξηθεί" απαντά το 83,1%.
Αυτοαξιολογώντας την εκπαιδευτική τους επάρκεια και δεξιότητες για τη διδασκαλία των αλλοδαπών μαθητών, οι εφτά στους δέκα δασκάλους και καθηγητές θεωρούν ότι οι Έλληνες εκπαιδευτικοί δεν είναι επαρκώς καταρτισμένοι για να διδάξουν τα παιδιά των αλλοδαπών, γεγονός αρκετά σοβαρό εάν αναλογιστούμε την παραπάνω εκτίμησή τους, ότι δηλαδή ο αριθμός των αλλοδαπών μαθητών θα αυξηθεί μέσα στην επόμενη πενταετία.
Το σχολείο, ένας από τους βασικούς χώρους κοινωνικοποίησης και διαμόρφωσης της προσωπικότητας των νεαρών ατόμων, εμφανίζεται σε πολλές περιπτώσεις να είναι ένας χώρος διακρίσεων. Ο ένας στους τρεις ερωτώμενους δασκάλους και καθηγητές απαντά ότι "από την εμπειρία του γίνονται διακρίσεις εις βάρος αλλοδαπών μαθητών στα ελληνικά σχολεία".
Το 33,9% των εκπαιδευτικών υπήρξε μάρτυρας συγκεκριμένου περιστατικού διάκρισης εις βάρος αλλοδαπού μαθητή που έγινε, σύμφωνα με τη σειρά συχνότητας αναφοράς, από: μαθητές ( ποσοστό 47,1% ), από γονείς (ποσοστό 37,4% ), από εξωσχολικούς παράγοντες (ποσοστό 12,5%), αλλά και από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς (ποσοστό 10,9%) και τη διεύθυνση του σχολείου (ποσοστό 3,9 ).
Η συνήθης αντίδραση των εκπαιδευτικών όταν γίνονται μάρτυρες τέτοιων περιστατικών εκτιμάται πως είναι η επέμβαση υπέρ του θιγόμενου μαθητή (74%).
Μόνο το 38,1% των εκπαιδευτικών πιστεύει ότι τα παιδιά των αλλοδαπών θα πρέπει να μπορούν να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο. Η πλειοψηφία πιστεύει ότι θα πρέπει να γράφονται σε τάξεις ειδικές για αλλοδαπούς ή να γράφονται σε άλλο σχολείο ειδικό, για αλλοδαπούς.
Ο ένας στους πέντε κρίνει δικαιολογημένη τη στάση ορισμένων γονέων οι οποίοι ζητούν την απομάκρυνση των αλλοδαπών μαθητών από το σχολείο που φοιτούν τα παιδιά τους. Ωστόσο, η πλειοψηφία των εκπαιδευτικών κρίνει τη στάση αυτή υπερβολική (44,4%) ή απαράδεκτη (33,8%).
Αν και οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί θεωρούν την παρουσία των παιδιών των αλλοδαπών στα σχολεία της χώρας μας ως φυσιολογικό γεγονός και το 11,1% ως θετικό γεγονός, εντούτοις το 26,7% κρίνει την παρουσία αυτή ως αρνητικό γεγονός, ενώ το 3,3% τη θεωρεί απειλή.
Στην ερώτηση " θα σας ενοχλούσε ή όχι αν στο σχολείο που διδάσκετε φοιτούσε σημαντικός αριθμός αλλοδαπών παιδιών", " όχι δεν θα με ενοχλούσε" απαντά το 67,9%. Ωστόσο τρεις στους δέκα εκπαιδευτικούς δηλώνουν ότι θα τους ενοχλούσε.
Το 75,5% του δείγματος εκτιμά ότι η παρουσία των αλλοδαπών παιδιών δεν δημιουργεί προβλήματα στη σχολική κοινότητα. Το 23,1% εκτιμά ότι δημιουργεί προβλήματα και τα οποία απαντώνται κυρίως στη συμπεριφορά των αλλοδαπών μαθητών. Γλωσσικά - μαθησιακά προβλήματα ( 33,3%), προβλήματα επιθετικότητας - βίας (30,0%), απειθαρχία- κακή συμπεριφορά ( 21,7%), δυσκολίες προσαρμογής - ένταξης (12,5%), κλοπές (6,7%), καθαριότητα - υγιεινή (1,7%), είναι τα είδη και η ιεράρχηση των προβλημάτων που αναφέρθηκαν.
Αν και οι τρεις στους τέσσερις εκπαιδευτικούς (75,7%) θεωρούν σωστό τα παιδιά άλλου θρησκεύματος να μπορούν να απέχουν της προσευχής και του μαθήματος των θρησκευτικών, ωστόσο ένα ποσοστό 14,1% θεωρεί το δικαίωμα στην αποχή αυτή, λάθος. Αδιάφορο για το θέμα αυτό δηλώνει το 6,5%.
Περίπου εννέα στους δέκα εκπαιδευτικούς (85,9%) εκτιμούν ότι η διδακτική ύλη δεν προάγει ξενοφοβική συμπεριφορά. Μόνο το 7,3% θεωρεί ότι στη διδακτική ύλη ενυπάρχουν στοιχεία ξενοφοβίας. Ζητώντας σε αυτό το μικρό ποσοστό να εντοπίσει τα μαθήματα με ξενοφοβικά στοιχεία, οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν κυρίως την Ιστορία (5,3%) και την γλώσσα /νέα ελληνικά (1,3%).
Σε ό,τι αφορά στη συμμετοχή των αλλοδαπών γονέων στην εκπαίδευση των παιδιών τους, το 54,1% των ερωτηθέντων εκτιμά ότι οι αλλοδαποί γονείς δεν ενδιαφέρονται το ίδιο με τους Έλληνες γονείς για την πρόοδο των παιδιών τους. Κατά την άποψή τους, οι κύριες αιτίες αυτής της διαφοράς είναι η σκληρή εργασία των αλλοδαπών γονέων, καθώς και το γλωσσικό πρόβλημα που έχουν και οι ίδιοι οι αλλοδαποί γονείς, δυσχεραίνοντας έτσι την επικοινωνία τους με τους εκπαιδευτικούς.
Ωστόσο, ο ένας στους δέκα εκτιμά ότι οι αλλοδαποί γονείς είναι γενικά αδιάφοροι για τα παιδιά τους.
Στο ζήτημα της ελληνικής σημαίας, οι απόψεις των εκπαιδευτικών εμφανίζονται διχασμένες. Το 41,6% συμφωνεί να σηκώνει την ελληνική σημαία , στις εθνικές εορτές, αλλοδαπός μαθητής που αρίστευσε στο σχολείο του, ενώ διαφωνεί το 41,1%.
Το 44,7% των εκπαιδευτικών δηλώνουν πως η παρουσία των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία τους ανησυχεί, το 8,0% δηλώνει ότι τους ενοχλεί, ενώ για το 18,3% η παρουσία των μεταναστών τους αφήνει αδιάφορους. Μόνο οι δύο στους δέκα (21,7%) δηλώνουν πως βρίσκουν ενδιαφέρουσα τη νέα πολυπολιτισμική πραγματικότητα που βιώνει η ελληνική κοινωνία.
Το 26,3% των δασκάλων και καθηγητών πιστεύει ότι οι αλλοδαποί που ζουν μόνιμα στη χώρα μας θα πρέπει να παραμείνουν και να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους Έλληνες. Για το 6%, οι αλλοδαποί δεν θα πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους Έλληνες πολίτες. Για την πλειοψηφία ( 60%), θα πρέπει να φύγουν όσοι δεν είναι αναγκαίοι ή παράνομοι, ενώ ένα 2% τίθεται υπέρ της μαζικής απέλασης των μεταναστών.
Σύμφωνα με τη συγκριτική ανάλυση των στοιχείων της έρευνας, διαφοροποιήσεις εμφανίζονται στις απαντήσεις των εκπαιδευτικών ανάλογα με το φύλο και την ηλικία τους. Πιο επιρρεπείς στις διακρίσεις εμφανίζονται οι γυναίκες και οι νεαρότεροι σε ηλικία εκπαιδευτικοί.

Διαφοροποιήσεις εμφανίζουν και οι απαντήσεις δασκάλων πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και καθηγητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς και των εκπαιδευτικών δημόσιας και ιδιωτικής εκπαίδευσης.

Η παρουσία των αλλοδαπών μαθητών αντιμετωπίζεται ως μάλλον αρνητικό γεγονός περισσότερο από τους δασκάλους παρά από τους καθηγητές ( 30,7% έναντι 24%, αντίστοιχα ). Η διαφοροποίηση αυτή ισχύει και για το είδος της εκπαίδευσης: για τους εκπαιδευτικούς των δημοσίων σχολείων, η παρουσία των αλλοδαπών μαθητών εκτιμάται ως μάλλον αρνητική σε αντίθεση με τους εκπαιδευτικούς των ιδιωτικών σχολείων.
Οι εκπαιδευτικοί των δημοσίων σχολείων τίθενται σχετικά περισσότερο υπέρ της άποψης ότι τα παιδιά των αλλοδαπών θα πρέπει να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο αλλά να βρίσκονται σε τάξη ειδική για αλλοδαπούς, ενώ οι εκπαιδευτικοί των ιδιωτικών σχολείων εκτιμούν ότι θα πρέπει να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο.



ΜΑΘΗΤΕΣ: ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Οι Έλληνες μαθητές εμφανίζονται ως η πιο ανοικτή και ανεκτική κοινωνική ομάδα στη διαφορετικότητα και στην πολυπολιτισμικότητα, που εισάγουν οι αλλοδαποί συμμαθητές τους στις σχολικές κοινότητες.
Το 71,8% των μαθητών εκφράζει θετική γνώμη για τους αλλοδαπούς συμμαθητές του.
Το 52,6% έχει φίλο κάποιο παιδί από άλλη χώρα, και το 48,3% θα επιθυμούσε να έχει στενότερες φιλικές σχέσεις με τους αλλοδαπούς συμμαθητές του.
Έξι στους δέκα (59,5%)δηλώνουν ότι δεν θα τους ενοχλούσε εάν στο σχολείο τους φοιτούσε σημαντικός αριθμός αλλοδαπών παιδιών, ενώ το 55,1% δεν θα το ενοχλούσε η φοίτηση, στην ίδια τάξη, αλλοδαπών μαθητών.
Εφτά στους δέκα θα μοιραζόντουσαν το ίδιο θρανίο με παιδιά άλλης εθνικότητας, άλλου θρησκεύματος ή άλλου χρώματος.
Το 46,2% των μαθητών πιστεύει ότι τα παιδιά από άλλες χώρες θα πρέπει να μπορούν να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο. Το 24,5% πιστεύει ότι θα πρέπει να γράφονται σε ειδικές τάξεις για αλλοδαπούς, και το 20,6% ότι θα πρέπει να γράφονται σε ειδικό σχολείο μόνο για αλλοδαπούς.
Οι σημαντικότερες διαφοροποιήσεις στη στάση των ελλήνων μαθητών εμφανίζονται με βάση τη βαθμίδα εκπαίδευσης (πρωτοβάθμια / δευτεροβάθμια):

Οι μαθητές των δημοτικών σχολείων είναι οι περισσότερο ανοιχτοί στη σχέση με τους αλλοδαπούς συμμαθητές τους, συγκριτικά με τους μαθητές των γυμνασίων και των λυκείων.
Οι θετικές απαντήσεις των μαθητών των δημοτικών σχολείων ως προς την παρουσία των αλλοδαπών μαθητών στα σχολεία και τις τάξεις, αλλά και την επιθυμία σύναψης στενότερων φιλικών δεσμών με τα παιδιά αυτά, συγκεντρώνουν ποσοστά μεγαλύτερα έως και κατά είκοσι ποσοστιαίες μονάδες συγκριτικά με τις αντίστοιχες απαντήσεις των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Ενδεικτικά:
Θετική γνώμη για τους αλλοδαπούς μαθητές εκφράζει το 88% των μαθητών του δημοτικού.
Το 75,6% δηλώνει ότι έχει φίλο αλλοδαπό.
Το 86,8% δέχεται να μοιραστεί το θρανίο του με παιδί άλλης εθνικότητας.
Το 60%πιστεύει ότι τα παιδιά από άλλες χώρες θα πρέπει να μπορούν να γράφονται σε οποιοδήποτε ελληνικό σχολείο.
Από το σύνολο των αποτελεσμάτων της έρευνας προκύπτει ότι όσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός προσέγγισης ελλήνων και αλλοδαπών μαθητών, τόσο μικραίνουν οι ξενοφοβικές αντιλήψεις. Έτσι λοιπόν, τα παιδιά που συνυπάρχουν, στην τάξη, με αλλοδαπούς μαθητές είναι πολύ περισσότερο ανοικτά στην πολυπολιτισμικότητα από ότι τα παιδιά που πηγαίνουν στο ίδιο σχολείο με αλλοδαπούς μαθητές, και ακόμη περισσότερο από εκείνα που δεν γνωρίζουν - και δεν συναναστρέφονται - παιδιά από άλλες χώρες.
Σημαντικές διαφοροποιήσεις σχετικά με την παρουσία και τη φοίτηση των αλλοδαπών μαθητών στα ελληνικά σχολεία εμφανίζονται επίσης ως προς το φύλο των ελλήνων μαθητών, καθώς και ως προς το μορφωτικό επίπεδο των γονέων τους:

Τα κορίτσια εμφανίζουν τα μεγαλύτερα ποσοστά ανεκτικότητας ως προς τους αλλοδαπούς μαθητές σε σχέση με τα αντίστοιχα ποσοστά που εμφανίζονται στις απαντήσεις των αγοριών.
Το ποσοστό των θετικών απαντήσεων των κοριτσιών σχετικά με τη θετική γνώμη, τη φιλική σχέση, την επιθυμία σύναψης στενότερων φιλικών δεσμών, την πολυάριθμη παρουσία - στα σχολεία και στις τάξεις - των αλλοδαπών μαθητών, εμφανίζεται έως και κατά δέκα ποσοστιαίες μονάδες μεγαλύτερο από το αντίστοιχο των αγοριών.
Το μορφωτικό επίπεδο των γονέων εμφανίζεται να επηρεάζει και το βαθμό ανεκτικότητας των παιδιών τους για τους αλλοδαπούς μαθητές. Μόρφωση και Ξενοφοβία παρουσιάζονται ως δύο μεγέθη αντιστρόφως ανάλογα. Κατά συνέπεια, τα παιδιά γονέων με ανώτερη / ανώτατη μόρφωση είναι χαρακτηριστικά πιο ανεκτικά στο "διαφορετικό" από τα παιδιά γονέων με στοιχειώδη μόρφωση.
Τέλος, οι Έλληνες μαθητές θα διαφωνούσαν να σηκώνει την ελληνική σημαία, στις εθνικές εορτές, αλλοδαπός συμμαθητής τους που αρίστευσε στο σχολείο του, σε ποσοστό 48,6%, έναντι του 34,1% που θα συμφωνούσε. Εξαίρεση αποτελούν οι μαθητές του δημοτικού όπου στην πλειοψηφία τους θα επικροτούσαν ένα τέτοιο ενδεχόμενο (52,1%).



Πολιτιστικά και Μειονοτικά Δικαιώματα
στη Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Παιδιού

Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα παρακάτω άρθρα της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού που συγκεκριμένα αναφέρονται σε πολιτιστικά και μειονοτικά δικαιώματα:

Άρθρο 2: Τα Συμβαλλόμενα Κράτη υποχρεούνται να σέβονται τα δικαιώματα, που αναφέρονται στην παρούσα Σύμβαση και να τα εγγυώνται σε κάθε παιδί που υπάγεται στη δικαιοδοσία τους, χωρίς καμία διάκριση φυλής, χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας, πολιτικών ή άλλων πεποιθήσεων του παιδιού ή των γονέων του...... ή της εθνικής ή κοινωνικής καταγωγής τους,......

,Άρθρο 4: ...... Στην περίπτωση των οικονομικών κοινωνικών και πολιτιστικών δικαιωμάτων, παίρνουν τα μέτρα αυτά μέσα στα όρια των πόρων που διαθέτουν και, όπου είναι αναγκαίο, μέσα στα πλαίσια της διεθνούς συνεργασίας.

Άρθρο 5: Τα Συμβαλλόμενα Κράτη σέβονται την ευθύνη, το δικαίωμα και το καθήκον που έχουν οι γονείς ή, κατά περίπτωση, τα μέλη της διευρυμένης οικογένειας, όπως προβλέπεται από τα τοπικά έθιμα...... να του παράσχουν, κατά τρόπο που να ανταποκρίνεται στην ανάπτυξη των ικανοτήτων του, τον προσανατολισμό και τις κατάλληλες συμβουλές για την άσκηση των δικαιωμάτων που του αναγνωρίζει η παρούσα Σύμβαση.

Άρθρο 8: Τα Συμβαλλόμενα Κράτη αναλαμβάνουν την υποχρέωση να σέβονται το δικαίωμα του παιδιού για διατήρηση της ταυτότητάς του, συμπεριλαμβανομένων της ιθαγένειάς του, του ονόματός τους και των οικογενειακών σχέσεών του,.........

Άρθρο 14: Τα Συμβαλλόμενα Κράτη σέβονται το δικαίωμα του παιδιού για ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας.
....................................

Άρθρο 20: ......λαμβάνεται δεόντως υπόψη η ανάγκη μιας συνέχειας στην εκπαίδευση του παιδιού, καθώς και η εθνική, θρησκευτική, πολιτιστική και γλωσσολογική καταγωγή του. (το άρθρο αφορά στην παροχή φροντίδας σε παιδιά που έχουν αποστερηθεί του οικογενειακού τους περιβάλλοντος)

Άρθρο 29: ......η εκπαίδευση του παιδιού πρέπει να αποσκοπεί...... Στην ανάπτυξη του σεβασμού για τους γονείς του παιδιού, την ταυτότητά του, τη γλώσσα του και τις πολιτιστικές του αξίες...... Στην προετοιμασία του παιδιού για μια υπεύθυνη ζωή σε μία ελεύθερη κοινωνία μέσα σε πνεύμα κατανόησης, ειρήνης, ανοχής, ισότητας των φύλων και φιλίας ανάμεσα σε όλους τους λαούς και τις εθνικές και θρησκευτικές ομάδες και στα πρόσωπα αυτόχθονης καταγωγής.
.....................................

Άρθρο 30: Στα Κράτη όπου υπάρχουν εθνικές, θρησκευτικές γλωσσικές μειονότητες ή πρόσωπα αυτόχθονης καταγωγής, ένα παιδί αυτόχθονας ή που ανήκει σε μία από αυτές τις μειονότητες δεν μπορεί να στερηθεί το δικαίωμα να έχει τη δική του πολιτιστική ζωή, να πρεσβεύει και να ασκεί τη δική του θρησκεία ή να χρησιμοποιεί τη δική του γλώσσα από κοινού με τα άλλα μέλη της ομάδας του.

Άρθρο 31: ...... Τα Συμβαλλόμενα Κράτη σέβονται και προάγουν το δικαίωμα του παιδιού να συμμετέχει πλήρως στην πολιτιστική και καλλιτεχνική ζωή και ενθαρρύνουν την προσφορά κατάλληλων και ίσων ευκαιριών για πολιτιστικές, καλλιτεχνικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες και για δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου.

Η επιλογή των άρθρων της Σύμβασης έγινε από το Κέντρο Ερευνών Innocenti της UNICEF όπως αναφέρονται στην συνοπτική αναφορά του Παγκόσμιου Σεμιναρίου "CHILDREN AND FAMILIES OF ETHNIC MINORITIES, IMMIGRANTS AND INDIGENOUS PEOPLES" που έγινε στη Φλωρεντία της Ιταλίας και δημοσιεύθηκε το 1997.

Ολόκληρο το κείμενο της Σύμβασης

Η πλήρης έρευνα είναι διαθέσιμη στα γραφεία της UNICEF - Τηλέφωνο: 210 72 55 555

Γράφει ο Γιάννης Κολοβός*

Μετά την ψήφιση του σχεδίου νόμου για την παροχή ιθαγένειας και δικαιώματος ψήφου στις τοπικές εκλογές στους νόμιμους μετανάστες και στους απογόνους τους, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα μίας πρόσφατης μελέτης για την διαμόρφωση της εθνοτικής ταυτότητας και την ένταξη των εφήβων μεταναστών δεύτερης γενιάς στην χώρα μας. Η μελέτη διεξήχθη από τον Τομέα Ψυχολογίας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (1) και χρηματοδοτήθηκε εν μέρει από το Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής (ΙΜΕΠΟ).


Οι ερευνητές μελέτησαν τους έφηβους μετανάστες δεύτερης γενιάς (δηλαδή εκείνους που γεννήθηκαν στην χώρα μας ή ήρθαν σε ηλικία μικρότερη ή ίση των 3,5 ετών) και τους σύγκριναν με έφηβους μετανάστες πρώτης γενιάς αλλά και με Έλληνες της ίδιας ηλικίας. Το σύνολο του δείγματος αποτελούνταν από 777 άτομα τα οποία φοιτούσαν στην Γ’ Γυμνασίου και στην Β’ Λυκείου. Εξ’ αιτίας «μεθοδολογικών προβληματισμών» και «πρακτικών περιορισμών» οι συγγραφείς αποφάσισαν να μην συμπεριλάβουν στο δείγμα μετανάστες μετεφηβικής ηλικίας. Αυτό περιορίζει – ενδεχομένως σημαντικά – το εύρος χρησιμότητας των ευρημάτων της μελέτης καθώς αυτά εστιάζονται σε μία πολύ συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα μεταναστών.

Επιπλέον, το γεγονός ότι για την επιλογή του δείγματος χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος της συμπτωματικής δειγματοληψίας εγκλείει σοβαρά μειονεκτήματα. Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται συχνά στην ψυχολογική έρευνα αλλά το δείγμα που προκύπτει από αυτήν δεν έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτά του γενικού ερευνώμενου πληθυσμού και γι’ αυτό ενέχει σημαντικό βαθμό μεροληψίας. Επομένως τα εξαγόμενα συμπεράσματα δεν πρέπει να γενικεύονται καθώς ισχύουν μόνο για πληθυσμούς που έχουν όμοια χαρακτηριστικά με εκείνα του δείγματος της έρευνας.



Τα ευρήματα της μελέτης

Στην μελέτη διακρίνονται τέσσερις στρατηγικές επιπολιτισμού, δηλαδή στάσεων και συμπεριφορών του μεταναστευτικού πληθυσμού απέναντι στην καθημερινή επαφή με άτομα και ομάδες με διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο. Συνοπτικά, οι στρατηγικές αυτές είναι:

(α) η περιθωριοποίηση, δηλαδή η απώλεια ταυτότητας της χώρας προέλευσης χωρίς την υποκατάστασή της από την ένταξη στην ευρύτερη κοινωνία

(β) ο διαχωρισμός, δηλαδή η απομάκρυνση από την ευρύτερη κοινωνία και η διατήρηση της εθνοτικής ταυτότητας της χώρας προέλευσης

(γ) η αφομοίωση, δηλαδή η ουσιαστική απώλεια των πολιτισμικών στοιχείων της χώρας προέλευσης και η αφομοίωση από την κυρίαρχη ομάδα, και

(δ) η εναρμόνιση, δηλαδή η συνύπαρξη πολιτισμικών στοιχείων τόσο της χώρας προέλευσης όσο και της χώρας υποδοχής

Σύμφωνα με την έρευνα οι έφηβοι μετανάστες υιοθετούν τις προαναφερθείσες στρατηγικές επιπολιτισμού στα παρακάτω ποσοστά:

Στρατηγικές επιπολιτισμού (%) 1η γενιά 2η γενιά ΣΥΝΟΛΟ
Περιθωριοποίηση 27,5 21,3 25
Διαχωρισμός 28,3 20,2 25
Αφομοίωση 20,3 34 25,9
Εναρμόνιση 23,9 24,5 24,1
Σύνολο 59,5 40,5 100


Από τα ευρήματα αυτά προκύπτει ότι το 55,8% των εφήβων μεταναστών 1ης γενιάς και το 41,5% των εφήβων μεταναστών 2ης γενιάς – δηλαδή το 50% του συνόλου – υιοθετούν στρατηγικές επιπολιτισμού που δεν οδηγούν σε ένταξή τους στην Ελληνική κοινωνία.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ευρήματα αναφορικά με τον εθνοτικό αυτοπροσδιορισμό των εφήβων μεταναστών. Ως εθνοτική ταυτότητα ορίζεται η «αίσθηση του ανήκειν σε μια εθνοτική ομάδα καθώς και [οι] αντιλήψεις, σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές που απορρέουν από τη συμμετοχή του ατόμου στην ομάδα αυτή» (σελ. 16).

Εθνοτικός αυτοπροσδιορισμός (%) Ελλάδα Χώρα προέλευσης Δεν απάντησαν ΣΥΝΟΛΟ
1η γενιά 13,3 60 26,7 47,5
2η γενιά 51,8 22,9 25,3 52,5
Σύνολο 33,5 40,5 25,9 100
Σύμφωνα με αυτά πολύ λίγοι έφηβοι μετανάστες 1ης γενιάς αυτοπροσδιορίζονται ως «Έλληνες» (το 13,3%) ενώ το ποσοστό αυτό φθάνει το 51,8% στους έφηβους μετανάστες 2ης γενιάς. Αν εστιάσουμε μόνο σε εκείνους που γεννήθηκαν στην χώρα μας, το ίδιο ποσοστό φθάνει το 60,8%. Αυτό, όμως, σημαίνει ότι μόλις οι μισοί έφηβοι μετανάστες που γεννήθηκαν στην χώρα μας ή που ήλθαν σε αυτήν σε πολύ μικρή ηλικία αυτοπροσδιορίζονται ως «Έλληνες». Συνολικά, μόνο ένας στους τρεις έφηβους μετανάστες (το 33,5%) θεωρεί τον εαυτό του ως «Έλληνα». Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί ότι δεν φαίνεται να διερευνήθηκε το περιεχόμενο που δίνουν στην έννοια του «Έλληνα» οι έφηβοι μετανάστες και να συγκρίθηκε το περιεχόμενο αυτό με εκείνο που δίνουν οι Έλληνες συνομήλικοί τους. Είναι επομένως ένα ερώτημα το πώς αντιλαμβάνονται οι μετανάστες την «ελληνικότητα» και αν δίνουν στην έννοια του «Έλληνα» απλά ένα γεωγραφικό περιεχόμενο ή της αποδίδουν και κάποια άλλα πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Η διερεύνηση του σημείου αυτού θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη ώστε να γίνει αντιληπτό το περιεχόμενο που δίδεται από τους μετανάστες στην έννοια «Έλλην», ειδικά από εκείνους που αυτοπροσδιορίζονται ως τέτοιοι.

Επιπλέον, σύμφωνα με τα ευρήματα της έρευνας, το 14% εκείνων των εφήβων μεταναστών που αυτοπροσδιορίζονται ως «Έλληνες» υιοθετούν την στρατηγική της περιθωριοποίησης και το 16% την στρατηγική του διαχωρισμού. Δηλαδή, σχεδόν ένας στους τρεις έφηβους μετανάστες που αυτοπροσδιορίζονται ως «Έλληνες» – και επομένως δυνητικά θα μπορούσαν να ενσωματωθούν στην ελληνική κοινωνία – επιλέγουν στάσεις και συμπεριφορές που δεν συντελούν στην ενσωμάτωσή τους! Το εύρημα αυτό ταιριάζει και με την άποψη που εξέφρασε ένας εκ των ερευνητών, ο επίκουρος καθηγητής Διαπολιτισμικής Ψυχολογίας κ. Βασίλης Παυλόπουλος, ότι «το να δηλώνει κανείς Έλληνας δε συνεπάγεται αυτομάτως ότι είναι καλά προσαρμοσμένος στην ελληνική κοινωνία» (2).



Συμπεράσματα – σχολιασμός

Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι σε κάποιο βαθμό αυτονόητα. Οι έφηβοι μετανάστες 2ης γενιάς – ιδίως όσοι έχουν γεννηθεί στην χώρα μας – αισθάνονται εγγύτερα στην ελληνική κοινωνία συγκριτικά με εκείνους της 1ης γενιάς, καθώς μαθαίνουν την ελληνική γλώσσα από πολύ μικρή ηλικία και εντάσσονται στις ελληνικές εκπαιδευτικές δομές από την αρχή της ζωής τους. Όμως, όπως τονίζουν και οι ίδιοι οι ερευνητές, «θα ήταν λάθος να αγνοήσουμε τις «μειοψηφίες» που προέκυψαν από τη συσχέτιση του εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού με τη χώρα καταγωγής και τη γενιά μετανάστευσης. Δεν νιώθουν όλοι οι μετανάστες έφηβοι δεύτερης γενιάς ότι συνδέονται πρωτίστως με την ελληνική ταυτότητα» (σελ. 79). Βεβαίως, οι συγγραφείς σπεύδουν να υπογραμμίσουν ότι «η διατήρηση της εθνοτικής ταυτότητας από ορισμένους μετανάστες δεύτερης γενιάς δεν αποτελεί ένδειξη δυσκολιών προσαρμογής ή ψυχολογικών προβλημάτων, ούτε βεβαίως συνιστά κάποιας μορφής «απειλή» για την ελληνική κοινωνία» (σελ. 79).

Θα πρέπει, παρ’ όλ’ αυτά, να επισημανθεί ότι αυτό που είναι «μειοψηφία» για τους μετανάστες 2ης γενιάς αποτελεί «πλειοψηφία» για τους μετανάστες 1ης γενιάς. Το γεγονός αυτό, συνδυαζόμενο με το ότι οι έφηβοι μετανάστες 1ης γενιάς κατά πλειονότητα υιοθετούν στρατηγικές επιπολιτισμού που δεν συντελούν στην ομαλή ένταξή τους στην κοινωνία (περιθωριοποίηση, διαχωρισμός), σημαίνει ότι υπάρχει ένα σημαντικό θέμα αναφορικά με αυτούς. Αντίστοιχο θέμα, σε μικρότερη όμως έκταση, υπάρχει και για τους έφηβους μετανάστες 2ης γενιάς καθώς τέσσερις στους δέκα υιοθετούν αντίστοιχες στρατηγικές. Επομένως, τα πράγματα δεν είναι ούτε απλά, ούτε «ρόδινα» ακόμα και για τους έφηβους μετανάστες 2ης γενιάς. Πόσο μάλλον όταν τα ποσοστά στα οποία εντοπίζονται τέτοιες στάσεις και συμπεριφορές αφορούν το 40-50% του πληθυσμού τους!

Επιπλέον, τα προβλήματα στην κοινωνική συνοχή προκύπτουν ακόμα και από μικρές «νησίδες» περιθωριοποιημένων και διαχωρισμένων τμημάτων μίας κοινωνίας. Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο στρατηγικός και γεωπολιτικός αναλυτής και διδάσκων στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο κ. Κωνσταντίνος Γρίβας «Στην πραγματικότητα, οι βίαιες και αποφασισμένες μειοψηφίες είναι αυτές που σέρνουν τις πλειοψηφίες στο ιστορικό γίγνεσθαι. Και γι’ αυτό δεν λέει τίποτε το αν σκεφτόμαστε ότι το 90 ή το 99% των Αλβανών στην Ελλάδα θα είναι ήσυχοι και παραγωγικοί πολίτες και θα απορροφηθούν από τους Έλληνες. Γιατί αν το 1% ή και το ένα τοις χιλίοις αποφασίσει να ακολουθήσει ακραία εθνικιστική πολιτική και αντιστοίχως αν το 1% των Ελλήνων ακολουθήσει επίσης ακραία εθνικιστική πολιτική, τότε θα βρεθούμε σε πολύ επικίνδυνες καταστάσεις» (3). Χρήσιμο θα ήταν λοιπόν μία επόμενη μελέτη να διερευνήσει κατά πόσον ο πληθυσμός των μεταναστών – και ιδίως η 2η γενιά – εμφορείται από ακραίες αντιλήψεις (πχ. κατά πόσον οι Αλβανοί μετανάστες υποστηρίζουν την δημιουργία της Μεγάλης Αλβανίας, κατά πόσον οι μουσουλμάνοι μετανάστες εμφορούνται από φονταμενταλιστικές ή αντι-δυτικές απόψεις κλπ). Έτσι θα μπορούμε να έχουμε μία χαρτογράφηση της έκτασης και της διασποράς ακραίων απόψεων στον μεταναστευτικό πληθυσμό.

Σημαντική, πάντως, είναι η παραδοχή των ερευνητών ότι «προβλεπτικοί παράγοντες της καλής κοινωνικοπολιτισμικής προσαρμογής είναι η γνώση του πολιτισμού, ο βαθμός της διαπολιτισμικής επαφής και οι θετικές στάσεις της έσω-ομάδας. Κοινό προβλεπτικό παράγοντα τόσο για την ψυχολογική όσο και για την κοινωνικοπολιτισμική προσαρμογή αποτελεί η εναρμόνιση, ως στρατηγική επιπολιτισμού, και η μικρή πολιτισμική απόσταση μεταξύ χώρας προέλευσης και χώρας υποδοχής (cultural distance)» (σελ. 14-15).

Με βάση τα προαναφερθέντα οι προοπτικές ομαλής ενσωμάτωσης του μεταναστευτικού πληθυσμού στην χώρα μας δεν είναι ευοίωνες. Κατά τις τέσσερις ευκαιρίες εκ των υστέρων νομιμοποίησης παρανόμων μεταναστών (1997, 2001, 2005 και 2007) δεν ελήφθη κάποια μέριμνα ώστε να επιλεγούν και να νομιμοποιηθούν μετανάστες που να έχουν γνώση του ελληνικού πολιτισμού, θετική στάση απέναντι στην χώρα μας και να προέρχονται από χώρες με μικρή πολιτισμική απόσταση από την Ελλάδα. Επιπλέον, καμμία κυβέρνηση κατά τα τελευταία 20 έτη δεν μερίμνησε προκειμένου να ανακτήσει τον έλεγχο του μεταναστευτικού φαινομένου, και ιδίως της παράνομης μετανάστευσης, με αποτέλεσμα οι στάσεις του φιλοξενούντος γηγενούς πληθυσμού να είναι ιδιαιτέρως αρνητικές απέναντι στους μετανάστες.

Πρόσφατη δημοσκόπηση της Kapa Research έδειξε ότι το 51,6% των Ελλήνων θεωρεί την παρουσία των μεταναστών στην χώρα ως «απειλή» ενώ ως ευκαιρία την αντιλαμβάνεται μόλις το 30,6%. Επιπλέον, το 79,3% των Ελλήνων θεωρεί ότι οι μετανάστες που ζουν στην χώρα μας είναι «πάρα πολλοί», το 65,3% των Ελλήνων αισθάνεται ότι «κινδυνεύει» και μόλις το 29,6% αισθάνονται «ασφαλείς» (4). Αξίζει να υπενθυμισθεί ότι μεγάλη έρευνα της ίδιας εταιρείας σε δείγμα 10.000 Ελλήνων, η οποία διεξήχθη προ διετίας, μέτρησε και τα αισθήματα συμπάθειας που δείχνουν οι Έλληνες για τις διάφορες εθνότητες που βρίσκονται στην χώρα. Σύμφωνα με τα ευρήματα, στην κλίμακα 1 ως 10 (όπου 1 σημαίνει «καμμία απολύτως συμπάθεια» και 10 σημαίνει «πολύ μεγάλη συμπάθεια»), οι Αλβανοί τοποθετούνται στο 3,51, οι Ρουμάνοι στο 4,18, οι Βούλγαροι στο 4,27, οι Ρώσοι στο 4,99, οι Κινέζοι και οι Πακιστανοί στο 5,25, οι Κούρδοι στο 5,39, οι Πολωνοί στο 5,43 και οι Φιλιππινέζοι στο 5,90 (5).

Υπό αυτές τις επικρατούσες συνθήκες, οι οποίες δεν πρόκειται να μεταβληθούν άμεσα, αποτελεί ευσεβή πόθο το να κάνουμε λόγο για ομαλή ενσωμάτωση των μεταναστευτικών πληθυσμών. Στην καλύτερη περίπτωση μπορούμε να ελπίζουμε σε μία ανεκτική συνύπαρξη, η οποία όμως θα είναι αρκετά εύθραυστη και θα επηρεάζεται από εξελίξεις στην εξωτερική πολιτική και από ιστορικές, πολιτισμικές και θρησκευτικές παραμέτρους. Γι’ αυτό και η «χαλάρωση» των όρων κτήσης της ελληνικής ιθαγένειας και η παροχή δικαιώματος ψήφου στις τοπικές εκλογές στους μετανάστες η οποία ψηφίσθηκε από την Βουλή, όχι μόνον δεν θα διευκολύνει την επίλυση του μεταναστευτικού προβλήματος της Ελλάδας αλλά θα το περιπλέξει για το μέλλον.



ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

Μπεζεβέγκης Ηλίας, Παυλόπουλος Βασίλης και Γεωργαντή Κατερίνα «Εθνοτική ταυτότητα και ψυχοκοινωνική προσαρμογή: μια εμπειρική έρευνα σε εφήβους μετανάστες δεύτερης γενιάς», Τομέας Ψυχολογίας, Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών/Ινστιτούτο Μεταναστευτικής Πολιτικής (ΙΜΕΠΟ), Αθήνα, 2010
Ελευθεροτυπία 24/2/2010
Συνέντευξη του κ. Κωνσταντίνου Γρίβα στο τεύχος 12 (Ιούλιος-Αύγουστος 2008) του περιοδικού Patria
Αυγή 25/12/2009
Βήμα Ιδεών, τεύχος 8, Δεκέμβριος 2007
Ο Γιάννης Κολοβός είναι επικοινωνιολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «Το τέλος μίας ουτοπίας: η κατάρρευση των πολυπολιτισμικών κοινωνιών στην Δυτική Ευρώπη», το οποίο κυκλοφόρησε το 2008 από τις Εκδόσεις Πελασγός.