Ψηφιακή Παιδεία

Οι Δυτικές κοινωνίες εισέρχονται πλησίστιες στον πολιτισμό της ευχέρειας. Ενώ όλοι οι μέχρι τώρα πολιτισμοί ήσαν πολιτισμοί της δυσχέρειας. Η διαφορά είναι κρίσιμη. Διότι η δυσχέρεια συνθέτει τους πολιτισμούς, η δε ευχέρεια τους αποσυνθέτει.

Βέβαια, ο πολιτισμός έγινε από τον άνθρωπο για να μετατρέψει τη δυσχέρεια σε ευχέρεια. Οι παλιοί πολιτισμοί το καταφέρανε τούτο σε περιορισμένο βαθμό και για περιορισμένο αριθμό ανθρώπων. Μόνον ο δικός μας πολιτισμός στη δεύτερη φάση του, σε αυτήν της καταναλωτικής κοινωνίας, επέτυχε να μεταστοιχειώσει τη δυσχέρεια σε ευχέρεια σε μεγάλο βαθμό και για μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Με τον καιρό δε αυξάνει και ο βαθμός της ευχέρειας. και ο αριθμός των ανθρώπων που την απολαμβάνουν. Αυτό ονειρευόταν ο άνθρωπος από καταβολής του· τώρα το επέτυχε· δεν νιώθει ευτυχής;

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη αποκάλυψη: ότι στον πολιτισμό της ευχέρειας ο άνθρωπος δεν αισθάνεται ευτυχής. Αλλά και κάτι παραπάνω: δεν αισθάνεται ασφαλής. Και την πλέον ταπεινή συνείδηση του πολιτισμού της ευχέρειας την έχει σταυρώσει η κατήφεια και την έχει χαράξει η υποψία, ή και η βεβαιότητα της ριζικής ανασφάλειας. Πράγματι, αυτό το τελευταίο είναι πολύ απογοητευτικό· ατενίζομε πλέον και στις αμέτοχες συνειδήσεις τον κατοπτρισμό της ματαιότητας του πολιτισμού μας. Ήταν νοητή η συζήτηση για την κρίση του πολιτισμού μεταξύ ιστορικών ή φιλοσόφων ή κοινωνιολόγων. Τώρα όμως η συζήτηση αυτή διεξάγεται ανάμεσα σε ανθρώπους απλοϊκούς ή νέους, με τις ελάχιστες ακόμη εμπειρίες ζωής. Και η συνείδηση αμηχανεί προ του μεγάλου κακού, βλέποντας πως το ψύχος της ιστορικής αυτοσυνειδησίας κατήλθε ως τους ανθισμένους λειμώνες και τους καταψύχει προώρως. Και αποδεικνύεται πλέον με ενάργεια μεσημεριού, πως πράγματι ο πολιτισμός μας τελεί σε κρίση – διότι η κρίση του κλονίζει και τις αγεώργητες, και τις άγουρες συνειδήσεις. Δεν πρόκειται πλέον περί θεωρητικής εκδοχής, αλλά περί καθεστώτος εδραίου.

Πηγή των πολιτισμών η δυσχέρεια του βίου. Βιοτική δυσχέρεια, βεβαίως, αντιμετωπίζουν και τα ζώα. Μόνο που αυτά δεν μπορούν να απαντήσουν στην πρόκληση της δυσχέρειας και παραμένουν εσαεί δέσμιά της. Ο άνθρωπος απελευθερώνεται από τη δυσχέρεια απαντώντας δημιουργικά στην πρόκλησή της. Η απελευθέρωση είναι σχετική· με τον Δυτικό όμως πολιτισμό μας πάει να γίνει απόλυτη. Γι’ αυτό και μετασχηματίζεται στον πρώτο πολιτισμό της ευχέρειας στην ιστορία.

Η πενία, δηλαδή η δυσχέρεια, δε κατεργάζεται μόνο τέχνες, κατά το λόγο. Κατεργάζεται και το πνεύμα, τον εσωτερικό πλουτισμό, τα αισθήματα, τις συγκινήσεις, τις αγάπες, τις θρησκείες, τις φιλοσοφίες, τις ιδεολογίες. Όχι μόνον ο υλικός πολιτισμός, αλλά και ο πνευματικός πολιτισμός είναι προΐόντα της δυσχέρειας. Και τούτο το τελευταίο μάς ενδιαφέρει ακόμη περισσότερο. Δεν θα υπήρχε πνευματικό έργο χωρίς τη δυσχέρεια της υπάρξεως. Όλη η Οδύσσεια είναι η βιοτική δυσχέρεια ενός ανθρώπου. Και όλη η Ιλιάδα είναι η αγωνιστική δυσχέρεια ενός λαού. Η ριζική δυσχέρεια της ανθρώπινης ύπαρξης που είναι ο θάνατος, συνιστά το σημείο αφετηρίας του Χριστιανισμού. Και η διά βίου προσκόλληση του ανθρώπου στη θρησκεία του συστοιχείται προ τον διά βίου χειμασμό του ανθρώπου στον κόσμο τούτο. Η ζωή τελεί πάντοτε υπό απειλή και καταφεύγει στο έργο του πολιτισμού για να ασφαλισθεί υλικώς και πνευματικώς. Ωστόσο, τούτο δεν σημαίνει πως οι πνευματικές καταφυγές της ζωής είναι προσχήματα άμυνας χωρίς αυτόνομη εσωτερική αξία – δηλαδή δεν πρόκειται για εξορκισμούς. Όχι. Ναι μεν η δυσχέρεια του ζην αναγκάζει τον άνθρωπο στο να ψάξει για πνευματικά ερείσματα, δεν πρόκειται όμως για επινοήματα, παρά για γνήσιες αποκαλύψεις πραγματικοτήτων, αγνώστων μέχρι τότε. Η διάνοιξη της συνείδησης, ωθημένη από τη δυσχέρεια, είναι πραγματική και κοσμοϊστορικής σημασίας. Άλλωστε, επειδή ακριβώς αυτές οι πραγματικότητες υπάρχουν, τις αντιτάσσει ο άνθρωπος στη δυσχέρεια, για την υπέρβασή της. Αν δεν υπήρχαν, δε θα τις εύρισκε· θα του ήταν ίσως ακατόρθωτο και να τις επινοήσει. Και μάλιστα θα ήταν πιο δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να τις επινοήσει παρά να τις ανακαλύψει.

Όσο ο άνθρωπος απαλλάσσεται από τη δυσχέρεια του ζην τόσο απαλλάσσεται και από την ανάγκη να καταφύγει στον προφήτη, στον άγιο, στον ποιητή, στον φιλόσοφο. Γι’ αυτό και στον πολιτισμό της ευχέρειας τα επ-αγγέλματα αυτά ολοένα και περισσότερο παραμένουν αζήτητα. Διότι οι επαγγελίες τους για σωτηρία (θρησκευτική, αισθητική, γνωστική) δεν ενθουσιάζουν κανέναν. Η ευχέρεια αποσαθρώνει την πνευματική σκευή του πολιτισμού και του ανθρώπου.

Βέβαια, η ύπαρξη είναι καταστατικώς δυσχερής στον κόσμο τούτο, αφού η κατ’ εξοχήν δυσχέρεια, ο θάνατος, δεν αναιρείται από κανέναν πολιτισμό. Όμως η αναίρεση της βιοτικής μέριμνας (τροφή, ένδυση, στέγη, φάρμακα) απαλύνει τις υψηλότερου βαθμού δυσχέρειες μέχρι αμβλύνσεών των, δεδομένου ότι οι “πλατιές μάζες” που συνιστούν το μόνο υποκείμενο του πολιτισμού της ευχέρειας, νιώθουν να ευδαιμονούν μέσα στη θαλπωρή της υλικής τους ευμάρειας. Δεν είναι ασήμαντο πράγμα η ικανοποίηση των άμεσων και επιτακτικών βιοτικών αναγκών. Γι’ αυτό ακριβώς και η λύση που δόθηκε κατακυριάρχησε και παραμέρισε όλες τις άλλες λύσεις των άλλων δυσχερειών.

Όλα όμως τούτα ισχύουν βραχυπροθέσμως. Δεν μπορούν να ισχύσουν μακροπροθέσμως. Μακροπροθέσμως οδηγούν ευθέως προς την κατάρρευση του πολιτισμού. Επειδή η ευχέρεια απορρυθμίζει τους μηχανισμούς συντηρήσεως και επεκτάσεως του πολιτισμού. Ίσως στο τέλος αναλάβει τον μόχθο αυτό μια αποφασισμένη μειοψηφία. Οπότε θα περάσομε σε άλλες ιστορικές μορφές χαρούμενης, πλέον, δουλείας των πολλών της ευχέρειας στους λίγους της δυσχέρειας.

Ωστόσο, ο πολιτισμός μας ήδη κρούεται στα όρια της υλικής του ευχέρειας, που είναι τα όρια αντοχής του φυσικού μας περιβάλλοντος. Στο μεταξύ όμως η ευχέρεια, που η Δύση έχει απολαύσει σε πρωτοφανή βαθμό και για πρώτη φορά στην ιστορία, έχει πράξει το κακό. Υπονόμευσε όλη την πνευματικότητα και όλη την εσωτερικότητα που είχαν δημιουργήσει οι πολιτισμοί της δυσχέρειας.

Σ’ αυτόν τον κόσμο τα πάντα έχουν το αντίρροπό τους. Η υλική δυσχέρεια αντιζυγίζεται με πνευματική ευτυχία. Η υλική ευτυχία αντιρροπείται με πνευματική δυστυχία. Η δυσχέρεια του Ισραήλ εδημιούργησε την Παλαιά Διαθήκη, τον Λόγο του Θεού. Η ευχέρεια της Δύσεως προετοιμάζει τον Λόγο του Δαιμονικού. Ήδη τον ακούμε ευκρινώς.

Τὸ ζήτημα τῆς «ἀθανασίας τῆς ψυχῆς» εἶναι ἀπὸ τὰ ὕψιστα δεδομένα τοῦ ἀνθρώπου. Διότι ἀξιώνει ἢ ἀπαξιώνει τὴν ἀνθρώπινη ὕπαρξη στὸν κόσμο, ἀνάλογα μὲ τὴν ἀπάντηση ποὺ θὰ λάβει. Ἂν δηλαδὴ ἡ ψυχὴ εἶναι ἀθάνατη ἢ θνητή.

Ἐπειδὴ ἀκριβῶς τὸ ζήτημα εἶναι τὸ ὕψιστο, ποτὲ δὲν μπορεῖ νὰ διατυπωθεῖ ἐπαρκῶς. Καὶ ὅλοι οἱ ὅροι ποὺ χρησιμοποιοῦνται εἶναι ἀπρόσφοροι, ἀκόμη καὶ ἡ ἴδια ἡ λέξη «ἀθανασία». Εἶναι ἀπρόσφοροι, ἐπειδὴ κάθε ὅρος εἶναι ἀντικειμενοποιητικός. Καὶ ὅταν ἐφαρμόζεται γιὰ δήλωση «πράγματος» ποὺ δὲν ἐπιδέχεται ἐξαντικειμενίκευση, πραγματοποιεῖται κάτι τὸ ἀταίριαστο, κάτι ποὺ ἐκθέτει καὶ τὸ «πράγμα» καὶ τὴ «λέξη» του. Δὲν ἰδιάζει στὸ πράγμα νὰ μιλᾶμε γιὰ τὴν «ἀθανασία τῆς ψυχῆς» μὲ τὴν αὐτὴ πνευματικὴ ἐγερσιμότητα ποὺ ἀξιώνει ἡ ὁμιλία μας γιὰ τὴν «σκληρότητα τοῦ χάλυβα». Τὸ δίλημμα ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει ἀθανασία δὲν εἶναι ὁμόλογο πρὸς τὸ δίλημμα ὑπάρχει ἢ δὲν ὑπάρχει ὁ χιονάνθρωπος τῶν Ἰμαλαΐων. Τὸ ἴδιο τὸ «δίλημμα» στὴν περίπτωση τῶν ὑψίστων δεδομένων τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης εἶναι ἐκτὸς κλίματος καὶ ἐκτὸς κλίμακος.

Ἀλλὰ τίθεται καὶ ἀλλιῶς τὸ ζήτημα. Διερωτᾶται κανεὶς κατὰ πόσον ἕνας ἄνθρωπος πρέπει νὰ ἐπιτρέπει στὸν ἑαυτό του νὰ ἀποφαίνεται γιὰ τέτοια κορυφαῖα ζητήματα τῆς ὑπάρξεως, ὅταν γνωρίζει ὁ ἴδιος ὅτι στερεῖται ἀνάλογων προσωπικῶν ἐμπειριῶν, ἀλλὰ στερεῖται καὶ ἐκείνης τῆς ἱστορικῆς διαισθήσεως, ὥστε νὰ μὴ θεωρεῖ ἀνόητα ὅσα μεγάλα πνεύματα τῆς ἀνθρωπότητας δὲν συμφωνοῦν μαζί του. Ὅποιος μιὰ φορὰ στὴ ζωή του ἔνιωσε γνήσια καὶ αὐθεντικὰ ἐρωτευμένος δὲν μπορεῖ τὴν πᾶσα ὥρα τοῦ βίου του καὶ στὸν πάντα τόπο νὰ προσποιεῖται τὸν ἐρωτευμένο. Πολὺ περισσότερο ὅταν δὲν ἔνιωσε ποτὲ τὸν ἔρωτα. Καὶ ἀκόμη περισσότερο ἂν δὲν ἐκλιμακώθη πρὸς τὰ ἄνω ποτὲ ἡ ὕπαρξή του, ὥστε μιὰ ἀπρόσμενη στιγμὴ νὰ τοῦ ἀποκαλυφθεῖ ἕνα ἄλλο νόημα τοῦ ὑπάρχειν στὸν κόσμο. Ἂν δὲν συμβαίνουν αὐτὰ ὄχι μόνον ἡ ἔκφραση «ἀθανασία τῆς ψυχῆς» δὲν εἶναι πόρτα ποὺ ἀνοίγει πρὸς τὸ ἄλλο νόημα, ἀλλὰ ἀντίθετα εἶναι πόρτα ποὺ κλείνει. Βέβαια στὴν κάθε ἀνθρώπινη συνείδηση κρίνεται τὸ ὅλον. Γι’ αὐτὸ ἀλλίμονο στὸ ὅλον, ὅταν ἡ κάθε μερικὴ συνείδηση ἀποφαίνεται γι’ αὐτό. Τότε ἁπλῶς καθίσταται ὁλοκληρωτική, δηλαδὴ βάναυση, ἀκόμη καὶ δαιμονική. Καὶ ἡ ἀπόφαση περὶ τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς ἀφορᾶ τὸ ὅλον, καθ’ ὅσον τὸ ὅλον ἀφανίζεται στὴν ἀνυπαρξία ὅταν στὸ τέλος κάθε ψυχὴ βυθίζεται στὴν ἀνυπαρξία. Συνεπῶς ἡ συνείδηση ποὺ θὰ ἀποφανθεῖ γιὰ τὸ ὅλον πρέπει ἡ ἴδια νὰ ἔχει ἀναχθεῖ στὴν βίωση καὶ τὴν ἐννόηση τοῦ ὅλου - ἀπὸ ἀγωγή. Καὶ μάλιστα ἁρμόδια ἀγωγή. Ἡ ἐπιστημονικοῦ τύπου ἀγωγὴ εἶναι ἀκατάλληλη νὰ μιλήσει περὶ τοῦ ὅλου, ἐπειδὴ τὸ ὅλον τὸ συνθέτει ἀπὸ τὴν ἄθροιση τῶν μερικῶν. Γι’ αὐτὸ ἡ ἐπιστημονικὴ συνείδηση εἶναι πάντοτε μερική. Ἡ ἀτομοκρατία τῆς ἐπιστημονικῆς ἐποχῆς ἐδημιούργησε πληθώρα ὁλοκληρωτικών συνειδήσεων, βαναύσων καὶ δαιμονικῶν.

Στὰ ὕψιστα δεδομένα τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης δὲν ἔφθασε ὁ ἄνθρωπος διὰ μιᾶς. Χρειάστηκε μακρὰ παράδοση χιλιετιῶν γιὰ νὰ ἀχθεῖ σὲ αὐτὰ τὰ ἄλλως ἀπρόσιτα ἐπίπεδα. Ἄρα, γιὰ νὰ μιλᾶμε ἐγκύρως περὶ τῆς «ἀθανασίας τῆς ψυχῆς» πρέπει νὰ ἐρχόμαστε ἀπὸ αὐτὴ τὴν παράδοση, νὰ κρατᾶμε τὴν ἀπόληξη τῆς κόκκινης κλωστῆς της. Αὐτὸ ἔκαμε ἕνας μέγας Πλάτων. Ἀκολούθησε τὴν κόκκινη κλωστὴ τῆς ὀρφικῆς παραδόσεως, ὅταν ἄνοιξε τὸ στόμα του γιὰ νὰ μιλήσει γιὰ τὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς. Καὶ ἡ παράδοση εἶναι ζωντανὸ ρεῦμα ἐμπειριῶν καὶ ὄχι συλλογισμοὶ στὴ σειρά. Πολὺ περισσότερο δὲν εἶναι ἀποδείξεις. Ἐπειδὴ ἡ ἀθανασία εἶναι κατάσταση τῆς ψυχῆς καὶ ὄχι περιεχόμενό της. Μιὰ κατάσταση ποὺ συνειδητοποιεῖται στὸ βάθος τῆς προσωπικῆς ζωῆς. Γι’ αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἔχει καὶ ἄλλα ὀνόματα. Ἄρα καὶ ἄλλους τρόπους ἐννοήσεώς της. Θὰ λέγαμε πὼς «ἡ ἀθανασία λέγεται πολλαχῶς». Τὸ ὅτι διαρκεῖ εἰς τὸν αἰώνα τὸν ἅπαντα εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς τρόπους ποὺ «λέγεται». Καὶ μὲ τὸν ὅρο ἀθανασία λέγεται ἡ ὑπερβατικότητα τῆς παρουσίας τοῦ ἀνθρώπινου προσώπου ἢ τῆς ἐμπρόσωπης ψυχῆς.

Ἀλλὰ ἔτσι φτάνουμε σὲ ἕνα τρίτο σημεῖο, ποὺ πρέπει νὰ τονισθεῖ μὲ ἔμφαση. Παιδεία δὲν εἶναι ἡ δοξογραφία. Ὁ σύγχρονος μορφωμένος ἄνθρωπος γνωρίζει τὸν κόσμο τοῦ πνεύματος ἐγκυκλοπαιδικά. Ἔχει καταχωρήσει τὰ περιεχόμενα τοῦ πνεύματος ὡς «δόξες» τῶν λαῶν καὶ τῶν φιλοσόφων καὶ ἐκεῖ ἐξαντλεῖται. Καὶ ἐξαντλεῖται πολὺ νωρίς, στὸν προθάλαμο τοῦ πνεύματος. Καὶ ἡ μετοχὴ καὶ ἡ κοινωνία -ὄχι ἡ δοξογραφικὴ γνώση- μὲ τὰ ὕψιστα δεδομένα τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης εἶναι τὸ κατ’ ἐξοχὴν ἔργο τῆς παιδείας. Αὐτὸ ἀκριβῶς πραγματοποιεῖ ὁ Πλάτων. Εὐαγγελίζεται τὴν ἀναστημένη ὕπαρξη στὸν τόπο τῆς ἔσχατης ἀλήθειας.

Κι ὡστόσο τὸ ζήτημα τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς, ὄχι μόνον δὲν εἶναι ἐπιστημονικό, ἀλλὰ δὲν εἶναι οὔτε φιλοσοφικό. Ἐπειδὴ ἡ «ἀθανασία» δὲν εἶναι ἔννοια. Ὅπως δὲν εἶναι ἔννοια καὶ ὁ ὅρος ψυχή. Βεβαίως εἶναι καὶ ἔννοιες, ὅμως γιὰ τὴν οἰκονομία τοῦ Λόγου. Γι’ αὐτὸ καὶ οἱ «ἔννοιες» ἀθανασία καὶ ψυχὴ δὲν ὁρίζονται. Οἱ ἴδιες μᾶς ὁρίζουν. Τὸ ζήτημα λοιπὸν τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς εἶναι θρησκευτικὸ καὶ μόνον σὲ ἀτμόσφαιρα θρησκευτικὴ συζητεῖται νομίμως. Καὶ εἶναι θρησκευτικὸ ἐπειδὴ τὰ ριζώματα τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης ἀπὸ τὴ φύση τους εἶναι θρησκευτικά, δηλαδὴ χαρακτηρίζονται ἀπὸ τὴ «δεινότητα τοῦ ἱεροῦ», ἀπὸ τὸ numinosum.

Ἔξω ἀπὸ τὶς παρακάτω προϋποθέσεις, τὶς ὁποῖες ἔθεσε ἡ ἱστορία καὶ ἡ πείρα τοῦ πνεύματος, ὁ λόγος γιὰ τὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς περιπίπτει σὲ θνητὴ φλυαρία. Ἀλλὰ ὄταν μιλᾶμε γιὰ τὴν ἀθανασία τῆς ψυχῆς ἡ ἔμφαση δίνεται στὴν ἀθανασία. Καὶ ὅμως δὲν πρόκειται γιὰ τὴν ἀθανασία ὡς τοιαύτη, ποὺ εἶναι κάτι τὸ ἀφηρημένο, ἀλλὰ πρόκειται γιὰ τὴν ψυχή. Θέλουμε νὰ γνωρίσουμε ἂν ὑπάρχει ἢ ὄχι ἀθανασία. Μήπως γνωρίζουμε τί εἶναι ψυχή; Διότι ἡ ἀθανασία εἶναι τῆς «ψυχῆς». Καθόλου -μὰ καθόλου- δὲν εἶναι αὐτονόητο τί εἶναι ψυχή, πῶς εἶναι καὶ ἂν «εἶναι». Καὶ προπαντὸς δὲν διδάσκεται ἐν ψυχρῷ τί εἶναι ἡ ψυχή. Αὐτὸ ποὺ βιώθηκε ὡς ψυχὴ ἔρχεται ἀπὸ τὸ ζωντανὸ ρεῦμα τῆς παραδόσεως. Ἂν αὐτὸ τὸ ρεῦμα ἔχει καταποθεῖ ἀπὸ τὴν ἔρημο τῆς ἐποχῆς μας, τότε περιττεύει κάθε λόγος περὶ αὐτῆς, γιατὶ θὰ πρόκειται γιὰ λόγο ἀργό. Καὶ αὐτὸ ἔχει συμβεῖ. Τὸ ρεῦμα ἔχει καταποθεῖ. Ἀκόμα καὶ αὐτοὶ ποὺ ἔχουν ταχθεῖ γιὰ τὴν παροχέτευση τοῦ ρεύματος, τὸ ἔχουν λησμονήσει, ἐπειδὴ ἔχει ἐρημωθεῖ ἡ (συν)εἴδησή τους. Ὅμως σὲ παράμερα κρυφὰ ρυάκια κελαρύζει ἀκόμα μιὰ λιγνὴ συρμὴ ζῶντος ὕδατος, ἀνάκουστη καὶ μυστική.

Ἂν ὑπάρχουν διάφορες ἐκδοχὲς γιὰ τὴν ψυχή, τότε ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νὰ προσεγγίσει ἐκείνη τὴν ἐκδοχή, ὅπου ἡ ἀθανασία τῆς ψυχῆς εἶναι κάτι τὸ αὐτονόητο, ὅπου δὲν χρειάζεται καμιὰ θεωρία, καμιὰ ἀπόδειξη, κανένας συλλογισμός. Ὅλα αὐτὰ εἶναι ἔμμεσοι δρόμοι, ποὺ δὲν ὁδηγοῦν παρὰ μόνο στὴν ἄρνηση. Ἐπειδὴ ἡ κατάφαση περὶ τῆς ἀθάνατης ψυχῆς προέρχεται ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ψυχή, ἀπὸ μέσα της, ὅπου ψυχὴ καὶ ἀθανασία ταυτίζονται. Ἐφ’ ὅσον βιώνει κανεὶς τὴν ἀθάνατη ψυχή, δὲν χρειάζεται καμία μαρτυρία ἔξωθεν. Τὸ ὅτι εἶναι κανεὶς ἐρωτευμένος, δὲν χρειάζεται νὰ τοῦ τὸ ἀποδείξουν συλλογισμοί, τοῦ ἀρκεῖ ἡ ἀμεσότητα τῆς ἀποκαλύψεως. Αὐτὸ πολὺ περισσότερο συμβαίνει μὲ τὴν ἀμεσότητα τῆς ἀποκαλύψεως τῆς ἀθάνατης ψυχῆς, ἐπειδὴ πρόκειται γιὰ τὸν μεγάλο ἔρωτα, ἢ καλύτερα γιὰ τὴν ἁγιότητα τοῦ πνεύματος. Τὰ πάντα μποροῦν νὰ διαψεύδουν αὐτὴ τὴν ἀποκάλυψη. Εἶναι ἀδιάφορο. Διότι τὰ πάντα εἶναι ἐξωτερικότητα, καὶ ἡ ἐξωτερικότητα πράγματι εἶναι θνητή. Τὴ βλέπουμε ποὺ ἀναλίσκεται ἀπὸ τὸν χρόνο. Τὸ φανερωμένο μυστικὸ ὅμως τῆς ψυχῆς ἀδιαφορεῖ γιὰ τὸν χρόνο. Καὶ μόνο γι’ αὐτὸ κηρύσσεται ἀθάνατο. Ἡ ψυχὴ ἡ ὁποία ἀδιαφορεῖ γιὰ τὸν χρόνο εἶναι ἀθάνατη. Ἡ ψυχὴ ἡ ὁποία ἐνδιαφέρεται γιὰ τὸν χρόνο εἶναι θνητή. Ἡ ψυχή δὲν εἶναι ἐκ προοιμίου ἀθάνατη. Ἡ ψυχὴ καλεῖται στὴν ἀθανασία. Διότι ἡ ψυχὴ δὲν εἶναι πράγμα, ὥστε νὰ ἔχει δεδομένες ἰδιότητες. Εἶναι κάλεσμα.

Εἴπαμε πὼς ἡ φιλοσοφία δὲν εἶναι ἁρμόδια γιὰ νὰ πραγματευθεῖ τὸ ζήτημα τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς. Κι ὡστόσο μέχρι τώρα μιλήσαμε κατὰ τρόπο φιλοσοφικό. Διότι ἡ ἔκφραση «ἀθανασία τῆς ψυχῆς» εἶναι φιλοσοφική. Ἡ ἀντίστοιχη θρησκευτικῆ ἔκφραση μᾶς ἔχει παραδοθεῖ ὅλως ἁρμοδίως. Εἶναι ἡ «ζωὴ ἡ αἰώνιος». Ὅποιος βιώσει τὸ ἀπερινόητο τῆς ὕπαρξης τῆς «ζωῆς» θὰ τὴ βιώσει καὶ ὡς «αἰώνιο». Ὁ θάνατος τῆς ψυχῆς καὶ τῆς ζωῆς δὲν ἀναιρεῖ τὴν ἀθανασία τους καὶ τὴν αἰωνιότητά τους. Διότι αὐτὰ τὰ δύο τελευταῖα δὲν εἶναι συνέχιση τῆς ζωῆς σὲ ἄλλο ἐπίπεδο. Οὐδόλως. Ἔτσι ὅμως μπαίνουμε στὸ κοσμικὸ δράμα τῆς ἀνθρώπινης ὕπαρξης, ὅπου ἡ φιλοσοφία δὲν χωρεῖ. Χωρεῖ ἡ θρησκευτικὴ ζωή. Ἡ ὁποία σὲ ὁδηγεῖ στοὺς κρημνοὺς τοῦ Ὄντος τοὺς φριχτούς. Ποὺ μόνο ἡ βεβαιότητα τῆς αἰωνιότητας σὲ σώζει. Τὴν ὁποία μπορεῖ καὶ νὰ μὴν ἔχεις. Ἂν ἀντιληφθεῖς ὅμως ὅτι ἡ ἔλλειψη εἶναι θανατερὰ κρίσιμη, θὰ τὴν λάβεις. Ἀλλιῶς δὲν θὰ τὴν λάβεις ποτέ. Ἡ αἰωνιότητα εἶναι ποιοτικὸς τρόπος ὑπάρξεως. Ἂς διαρκεῖ καὶ μιὰ στιγμή. Ἡ στιγμὴ αὐτὴ εἶναι ἀθάνατη.

Ἡ ζωὴ ἡ αἰώνιος εἶναι ἔσχατο κινδύνευμα. Μόνον τότε ἀποκτᾶται καὶ ἡ ἔσχατη βεβαιότητά της. Δὲν μπορεῖ μόνη της ἡ ψυχὴ νὰ φτάσει σὲ αὐτὲς τὶς ριζικὲς ἀποκαλύψεις τῆς οὐσίας της. Γι’ αὐτὸ αὐτὸς ποὺ τὶς φανέρωσε ἀναγνωρίστηκε ὡς Θεός.

Πόση ἀγωνία κλείνει ὅλη αὐτὴ ἡ περιαγωγὴ στὰ ὅρια. Γι’ αὐτὸ ὁ Ψαλμωδὸς ἐκζητεῖ τὸν φωτισμὸ ἄνωθεν. «Φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου ἵνα μὴ ὑπνώσω εἰς θάνατον». Ὡστόσο, ἐμεῖς οἱ σύγχρονοι ἐπιμένουμε νὰ ὑπνώττουμε εἰς θάνατον. Ἐνῷ εἶναι ὑπεραρκετὴ ἡ ἔνδειξη ὅτι ὅλοι ζοῦμε σὲ ξυπνημό, ποὺ ἤδη εἶναι τὸ θαῦμα τῶν θαυμάτων. Ὁπότε ἡ ἀθανασία εἶναι πολὺ μικρότερο θαῦμα. Ἡ ψυχὴ εἶναι ἡ αὐτογνωσία αὐτοῦ τοῦ ξυπνημοῦ. Καὶ ἡ αὐτογνωσία τῆς ἀθανασίας του. Ἡ ἴδια ἡ αὐτογνωσία εἶναι ἀθάνατη. Εἶναι ἡ ζωὴ ἡ ἀθάνατος. Ὁ νοῶν νοείτω.

Περιοδικὸ «Εὐθύνη», τεῦχος Ἀπριλίου 1992 καὶ στὸ βιβλίο τοῦ ἰδίου: «Ἡ Ζωὴ καὶ τὸ Πνεῦμα - δοκίμια γιὰ τὴν ἔσχατη μέριμνα τοῦ ἀνθρώπου», ἐκδόσεις Παρουσία, 1997.

* Ἡ φωτογραφία δείχνει τὴν προτομὴ τοῦ Χρήστου Μαλεβίτση ἡ ὁποία βρίσκεται στὴν Φιλοθέη ὅπου ὁ Μαλεβίτσης ἔζησε ἀπὸ τὴ δεκαετία τοῦ 1960 ὣς τὸν θάνατό του.