Ψηφιακή Παιδεία

            Τι είναι κριτική σκέψη; Σε τι διαφέρει από τον κριτικό γραμματισμό;

            Κριτική σκέψη σημαίνει αποστασιοποίηση (detachment) από τα γεγονότα και επανανοηματοδότηση της αλήθειας, η αξιολόγηση των δεδομένων, η έλλειψη παθητικότητας, η ανάγκη ύπαρξης διαφορετικών οπτικών ως προϋπόθεση της αμφιβολία και της αμφισβήτησης. Η αμφιβολία σ’ όλα τα πράγματα κάνει τον άνθρωπο να προσπαθεί να τα προσεγγίζει με αντικειμενικότητα. Ένας σοφός σκεπτικισμός είναι η πρώτη συμβολή στην αναζήτηση της αλήθειας. Στην προσπάθεια, λοιπόν, της έρευνας για την αλήθεια είναι ανάγκη ν’ αμφιβάλουμε για το καθετί, όσο μπορούμε περισσότερο.

            Τι είναι αντικειμενική αλήθεια; Η επιστημονική αλήθεια είναι αντικειμενική; Με ποιες μεθόδους έρευνας βρισκόμαστε πιο κοντά στην αλήθεια; Στην καθημερινή ανίχνευση της πραγματικότητας υπάρχει αντικειμενικότητα; Πώς συνδέονται η κριτική σκέψη με την αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας;

            Η κλασική πορεία μέχρι τώρα στην αναζήτηση της αλήθειας ήταν λίγο ως πολύ προκαθορισμένη. Η αρχή στην αναζήτηση της αλήθειας ήταν η παρατήρηση και έπειτα μέσω της μίμησης η αποδοχή των παραδεδεγμένων προτύπων (πρωτογενής σκέψη). Πιο οργανωμένες έννοιες, εμπειρία και αμφισβήτηση αυθεντιών είναι το επόμενο στάδιο στην ανέρευση της αλήθειας (δευτερογενής σκέψη).

            Το σχολείο επίσημα βασίζεται σε αντικειμενικά αποδεκτές αλήθειες, που τις προάγει μέσω της αυθεντίας του δασκάλου. Οι ενδοιασμοί είναι στο αν το σχολείο με αυτόν τον τρόπο καταντάει ένα ίδρυμα, που έχει το σύνδρομο του σωστού- λάθους, με αποτέλεσμα να λειτουργεί μηχανιστικά και να καταντάει ρουτίνα. Χρειάζεται μια εκπαίδευση που θα αμφισβητεί, θα ασχολείται με  τις υποκειμενικές αλήθειες (universal truths). Η ευθύνη, λοιπόν, επιστρέφει στα πανεπιστήμια, εκεί όπου οι πανεπιστημιακοί τομείς λειτουργούν συντεχνιακά, χωρίς μεταξύ τους συνεργασία.

            Χρήσιμη είναι η έννοια του Hubbermass universal truths, δηλαδή οι υποκειμενικές αλήθειες (Ηθική της επικοινωνίας) για την ανάλυση λόγου μέσα από διδασκαλίες, για να ξεφύγουμε από τις δασκαλοκεντρικές διδασκαλίες. Η πρώτη φάση είναι να δίνονται σταδιακά μορφές ελευθερίας στο μαθητή, ώστε να μάθουν να σκέφτονται και να αυτονομούνται. Περισσότερο κοντά βρίσκεται η επιστήμη σήμερα να δεχτεί την ύπαρξη πολλών αληθειών. Η αποφυγή της μίμησης είναι μια άσκηση πολύ δύσκολη. Κατ’ επέκταση τα εκπαιδευτικά curricula οδηγούν συστηματικά στην αποδοχή παραδεδεγμένων αξιών και αληθειών. Χρειάζεται γι' αυτό το λόγο μια ενεργή συμμετοχή μέσω της βοήθειας της κριτικής σκέψης.

            Η κριτική σκέψη είναι η συνέχεια της δημοκρατικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα, άλλωστε, με τον Dewey η δημοκρατική- κριτική εκπαίδευση, δεν έχει δεδομένο αποτέλεσμα και όσο πιο απρογραμμάτιστη τόσο περισσότερο ελεύθερη και δημοκρατική γίνεται. Η εμπιστοσύνη σε ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως η κριτική, η συνείδηση, είναι προτιμότερα από την εμπιστοσύνη σε ένα πρόγραμμα περιχαράκωσης. Ο κριτικός γραμματισμός είναι απαραίτητος ως αντίσταση στα υπάρχοντα αναλυτικά εκπαιδευτικά προγράμματα. Ο κριτικός γραμματισμός δίνει έμφαση στην κοινωνική συνειδητότητα για την ορθή χρήση της εξουσίας. Οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί, οι οποίοι συντελούνται μέσω δράσεων, χρειάζονται αμφισβητήσεις των κοινωνικών θεσμών. Στη διαδικασία αυτή σπουδαία είναι η συνειδητοποίηση. Συνειδητοποίηση δηλαδή του εαυτού μου, των επιλογών μου, κτλ. Ο λόγος είναι εξουσία. Για να ελεγχθεί η κατάχρηση της εξουσίας χρειάζεται πάλι ο λόγος και η δράση με την έννοια της ενεργούς συμμετοχής ως μέσα για διαπραγματεύσεις, διεκδικήσεις και αλλαγές υπέρ των ελευθεριών. Η κριτική σκέψη καταλήγει να θέτει ένα θέμα δράσης. Η δράση μπορεί να ανατρέψει τα εμπόδια ελευθερίας στο σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται πρωτίστως, για να απελευθερώσουν τους μαθητές, να κάνουν θεμιτή χρήση της εκπαιδευτικής εξουσίας.

            Τι είναι σχολικός γραμματισμός:

            Η κατανόηση των νοημάτων ενός κειμένου, η κοινωνική πρακτική που εκπορέει από τα κείμενα μπορεί να λειτουργήσει ως ελευθερωτής της σκέψης και οι εκπαιδευτικοί ως μεταδότες στη διαδικασία αυτή. Αυτή είναι η έννοια του σχολικού γραμματισμού. Critical review: τρόπος ερμηνείας κειμένου, στο οποίο πρώτα αξιολογούνται τα θέματα μέσω ριζοσπαστικών ερωτήσεων, παραμερίζεται η εμμονή στην περιγραφή και προσεγγίζεται η ανάλυση των εννοιών. Ωστόσο, οι παιδαγωγοί χρειάζεται να προσπαθούν να μετασχηματίζουν πρώτα απ’ όλα τον εαυτό τους και τη σκέψη τους και έπειτα να προωθούν την κοινωνία μέσω της εκπαίδευσης.

            Οι δραστηριότητες του σχολείου πρέπει να έχουν ενδιαφέρον και νόημα για τους μαθητές, να δημιουργούν αφορμές για κριτική προσέγγιση, ώστε να μην είναι παθητικοί στη διαδικασία της γνώσης. Απώτερος στόχος είναι η βελτιστοποίηση και η αλλαγή των αναλυτικών προγραμμάτων, που περιχαρακώνουν τις πηγές γνώσης και το περιεχόμενό τους. Ένας εποικοδομητικός τρόπος κριτικής διδασκαλίας είναι ο παραμερισμός του αναλυτικού προγράμματος και ο ορισμός του περιεχομένου της γνώσης από ένα σύλλογο διδασκόντων, ο οποίος θα το παρακολουθεί, θα το εκτιμά και θα το αναθεωρεί.

            Ένα σχολείο χωρίς αναλυτικό πρόγραμμα είναι περισσότερο αποτελεσματικό; 

            Αυτό το μοντέλο εφαρμόζεται στα ΣΔΕ (Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας) και ονοματίζει τη παρεχόμενη γνώση ανάλογα το είδος της γενικά (γλωσσικός/ περιβαλλοντικός/ οπτικός γραμματισμός, κτλ.).

            Άλλες επιλογές βελτίωσης προς ένα κριτικό σχολείο είναι το να μαθαίνει περισσότερο από την κοινωνία και να εμμένει λιγότερο στα κείμενα. Η σύνδεσή του με την πραγματικότητα μπορεί να ξεκινήσει από την ορθολογικότερη επιλογή συγγραμμάτων. Ένα βήμα παραπέρα προς την καλλιέργεια κριτικής σκέψης είναι η παρώθηση των μαθητών για δημιουργία προσωπικών κειμένων από άλλα κείμενα. Έτσι επιτυγχάνεται η βιωματικότητα της εκπαίδευσης. Έτσι, η κοινωνία έρχεται πιο κοντά στο σχολείο και αφουγκράζεται τα προβλήματά της.

Είναι, έτσι, επαρκής με βάση αυτά που σπούδασε; Ποιος φταίει για την ανεπάρκειά του; Μπορεί να είναι αιτία το ΑΠ, το ότι καλείται να διδάξει πολλά γνωστικά αντικείμενα ενώ δεν τα κατέχει;

    Το άρθρο προτείνει εξειδίκευση των δασκάλων σε ένα με δύο αντικείμενα και όχι τον πολυμερισμό. Εδώ μπαίνουν οι έννοιες πολυσυλλεκτικότητα, πολυεπιστημονικότητα, αυτό που ο Bernstein αποκάλεσε collections. Μπορεί να τα αφομοιώσει όλα και να προτείνει μία κοινή επιστημονική άποψη; Η πολυσυλλεκτικότητα μπορεί να οδηγήσει σε έλλειψη κριτικής σκέψης και έλλειμμα μεθοδολογικών εργαλείων. Είναι αφενός δύσκολο να αφομοιωθούν επαρκώς επιστημονικά αντικείμενα διασπασμένα από την ενότητά τους, στα οποία μόνο με προσωπική μελέτη μπορεί κανείς να περάσει σε εμβάθυνση. Η ταυτότητα αφενός ενός επιστήμονα που ασχολείται με πολλά αντικείμενα είναι δύσκολο να οριστεί. Ταυτότητα με την έννοια ότι συνθέτει κριτικά απόψεις για να παράγει νέες που προωθούν την επιστημονική γνώση. Στο μέλλον, εξάλλου, αυτοί οι τομείς γνώσεις ιδωμένοι επιφανειακά σαν σε μορφή συμπιλημάτων δε μπορούν να έχουν μονιμότητα στο μυαλό ενός επιστήμονα. Η εξειδίκευση λοιπόν από αυτήν την άποψη είναι αναγκαία. Μπορεί, εξάλλου, ο κάθε επιστήμων να διευρύνει τους ορίζοντες των γνώσεων του με προσωπική μελέτη σε άλλες επιστημονικές περιοχές. Εδώ, όμως, υποθάλπει ένας σοβαρός κίνδυνος. Είναι δυνατόν ένας επιστήμονας περιορισμένος και μάλιστα προσκολλημένος στη δική του μοναδική ερευνητική περιοχή να οδηγηθεί σε μονοχνωτισμό και μονομέρεια.

       Το θέμα λοιπόν της διάχυσης μέσα στις επιστήμες (integration) είναι προτιμητέα οδός σε σχέση με τον κίνδυνο της μονομέρειας της εξειδίκευσης. Είναι ωφελιμότερη η «διδασκαλία ενοτήτων», με την οποία θα συμβεί διάχυση δηλαδή από τη μία επιστήμη στην άλλη των επιστημονικών ευρημάτων σε αντίθεση με τη στεγανοποίηση της διδασκαλίας μίας ενότητας. Ο επαγγελματισμός σαν έννοια έχει θετική όσο και αρνητική αποτίμηση. Ο κίνδυνος και εδώ που εγκυμονεί είναι η ημιμόρφωση. Όταν δεν εξειδικεύεσαι σε κάποιο αντικείμενο, μόνο μερικώς και αποσπασματικώς μπορείς να συλλάβεις τις επιστημονικές περιοχές. Υπάρχει κίνδυνος έλλειψης συγκρότησης με την έννοια της αγνόησης της μεθοδολογίας, των ερωτημάτων, των ερευνών που έχουν γίνει και έχουν συνεισφέρει στο επιστημονικό αντικείμενο. Η συγκρότηση είναι ακριβώς  (μέσω της μεταγνώσης[1]) αυτό που συνάγεται από ένα ετερόκλητο πλήθος γνώσεων για να μας δώσει την επάρκεια του πώς να μαθαίνουμε στα παιδιά να μαθαίνουν. Η επάρκεια εδώ του επιστήμονα είναι το βασικό διακύβευμα. Ακόμα, η ημιμόρφωση μπορεί συχνά να οδηγεί σε φαινόμενα δογματισμού λόγω άγνοιας.

        

Στην Ελλάδα υπάρχει μια συζήτηση για την αξία των πτυχίων. Το πτυχίο είναι κάτι που πρέπει να μας οδηγεί σε άσκηση των επαγγελματικών δικαιωμάτων ή το πτυχίο πρέπει αντανακλά τη γνώση και μόνο αυτή; 

    Κατά την προσωπική μου άποψη το πτυχίο πρέπει να είναι ένα αρχικό εφόδιο για την επαγγελματική καριέρα. Η αυτομόρφωση πρέπει να διευρύνει το γνωστικό υπόβαθρο του επιστήμονα, ο οποίος πρέπει να μεριμνά προσωπικά για την εξειδίκευσή του, (αυτό που άλλοτε λεγόταν «κατ’ οίκον διδαχθείς» (homeschool educated) μπορεί να ισχύσει στην περίπτωση αυτή). Η απασχολειοποίηση έχει την έννοια να καταφεύγει κάποιος σε  διαφορετικές μορφές εκπαίδευσης. Πρόταση Illich για την επίτευξη της απασχολειοποίησης: να υπάρχουν εγκαταστάσεις που θα έχουν πολλές αίθουσες που καθεμία θα δίνει κάτι διαφορετικό στην εκπαίδευση. Διευρύνεται, έτσι, ο προσωπικός χαρακτήρας του σχολείου και δίνονται κίνητρα για να την κοινωνικοποίηση των παιδιών μέσα από την καθοδήγηση των εκπαιδευτικών.

     Στο άρθρο, ωστόσο, δε φαίνεται η προοπτική απασχολειοποίησης γιατί περιλαμβάνεται το εργαλείο της πληροφορικής και θεωρείται ότι μέσω αυτού θα υπάρξει πλήρης αναμόρφωση της κοινωνίας. Το μέσο αυτό ενέχει την απομάκρυνση της φυσικής παρουσίας  του καθηγητή. Στην Ελλάδα βέβαια υπάρχει το αντιφατικό φαινόμενο της συνύπαρξης σε μία τάξη του καθηγητή με τριάντα μαθητές. 

Στα μέτρα του ελληνικού σχολείου πώς μπορώ να καταργήσω τη φυσική παρουσία του καθηγητή με όλα τα παιδιά στην τάξη; Μια μεταρρυθμιστική αλλαγή που θα επιτρέπει τη απουσία ταυτόχρονης παρουσίας διδάσκοντος και διδασκομένου είναι ανέφικτη. Αυτό οφείλεται στα φαινόμενα ελληνικής παθολογίας. Χρειάζεται όμως να εισαχθούν νέα είδη επικοινωνίας.

 Το μέσο του υπολογιστή μπορεί να οδηγήσει σε ηλεκτρονικό αναλφαβητισμό με αυτό που αποκαλείται συλλογή infoσκουπιδιών. Ο κατακλυσμός της πληροφόρησης είναι δεδομένος. Πώς θα έχουμε μία θετική προσφορά και πώς θα μπορέσουμε να διακρίνουμε τα θετικά από τα αρνητικά στοιχεία; Είναι προτιμότερη η χρήση της λογοτεχνίας ή η χρήση των υπολογιστών; 

Ένα ποίημα για παράδειγμα θα μπορούσε να διδαχθεί με τους υπολογιστές πιο δημιουργικά σε σχέση με τον αποστειρωμένο δασκαλοκεντρικό τρόπο. Θα μπορούσαν οι μαθητές να κεντριστούν με την ακρόαση μιας μελοποίησης του ποιήματος, με την θέαση εικόνων σχετικών με το ποίημα, τον ποιητή, κτλ. Αυτά είναι θέματα καινοτόμων μορφών επικοινωνίας που μπορούν αν προάγουν το επικοινωνιακό κομμάτι της εκπαίδευσης. Οι Η/Υ επίσης θα προάγουν τον εκδημοκρατισμό της εκπαίδευσης, καθώς οι μαθητές δε θα φοβούνται την αυθεντία του δασκάλου, θα είναι σε θέση να κάνουν ερωτήσεις όποτε θέλουν, να εκφράζουν ελεύθερα τις απόψεις τους, κτλ. Ωστόσο, ο Η/Υ πρέπει να ελέγχεται γιατί δε παύει να είναι παρέχει μια εικονική πραγματικότητα.

        Τέλος, παραθέτω τις απόψεις της ακαδημαϊκού Ελένης Άρβελερ που διατυπώθηκαν σε μια συνέντευξη στην κρατική τηλεόραση και τις οποίες προσπάθησα να καταγράψω και να ταυτιστώ. Η διακεκριμένη επιστήμονας θεωρεί ότι «η εξειδίκευση είναι η κατάρα της εποχής μας». Ένας επιστήμονας σήμερα οφείλει «να κατέχει τη διπλή πυραμίδα, δηλαδή τη δυνατότητα της πολυεπιστημονικότητας και τη δυνατότητα της αναπροσαρμογής, το να μπορείς δηλαδή να κάνεις μετάλλαξη». Στη συνέχεια υποστηρίζει τα παραπάνω με την εμπειρική αλήθεια ότι «κανένας νέος δε θα κάνει την ίδια δουλειά σε όλη του τη ζωή». Αυτό που θεωρεί ουσιώδες λοιπόν είναι «να ξέρω ποιες δυνατότητες έχω για να μπω στο νόημα πολλών πραγμάτων». Μετά περνά στην κατηγοριοποίηση των εφοδίων που πρέπει να έχει ένας επιστήμονας: «Πρώτη δυνατότητα: να ξέρεις καλά τη γλώσσα σου, δεύτερη δυνατότητα: να ξέρεις μια ξένη γλώσσα για να μη θεωρείς τον εαυτό σου ότι τα ανακάλυψε όλα αλλά ότι υπάρχει και ο διπλανός σου, τρίτη δυνατότητα: να ξέρεις τα μέτρα και τα σταθμά του επιστημονικού λόγου, τέταρτη δυνατότητα να έρχεσαι σε επαφή με την τέχνη, γιατί το να διεισδύεις με ενόραση μέσα στα πράγματα σε κάνει να’ χεις πρόσβαση σε καθετί που σε ξεπερνά, πέμπτη: να είσαι μέσα στο σπίτι σου, να έχεις σχέση με το σώμα σου ηθική διάσταση».