Η Ατυχία τού να Είσαι Αρσενικό:Μια πλήρης Επιστημονική Μελέτη

Χρειάστηκε να περάσουν αρκετές χιλιετηρίδες για να καταλάβει επιτέλους η ανθρωπότητα ότι οι διαδόσεις περί της βιολογικής και ηθικής ανωτερότητας των αρσενικών στερούνταν κάθε πραγματολογικής και επιστημονικής βάσης, κι ότι όλα αυτά τα μυθεύματα δεν ήταν παρά μια καλά συντονισμένη πλεκτάνη, μια πυκνοϋφασμένη ιδεολογική κουρτίνα, ένα σατανικό σχέδιο, που διαστρέβλωνε συστηματικά την πραγματικότητα, αποκρύπτοντας υστερόβουλα την αλήθεια. Την μια και μοναδική αλήθεια δηλαδή, ότι το αρσενικό που κρυβόταν κάτω από την αγριωπή του λεοντή δεν ήταν παρά ένα ασθενικό, αδύναμο και φιλάσθενο κακέκτυπο της δημιουργίας. Ένα αποπαίδι της Φύσης δηλαδή και τίποτα παραπάνω!

Δεν είναι μόνο η προϊούσα θηλυκοποίηση τη φύσης, με τη σταδιακή εκπόρθηση των αρσενικών χαρακτηριστικών από τα θηλυκά, που το τεκμηριώνει, είναι και η σημαντική διαφορά στα χρόνια επιβίωσης ανάμεσα στα φύλα, η οποία διαφορά,

α) παρουσιάζεται ως διαχρονική,

β) αγγίζει όλες τις χώρες και τους πολιτισμούς και

γ) παρατηρείται σε όλες τις ηλικιακές κατηγορίες.

Προς το παρόν, ας αφήσουμε στην άκρη το γεγονός της θηλυκοποίησης της φύσης, για το οποίο, γεροί να ‘μαστε, θα γράψουμε μια άλλη φορά και ας συγκεντρωθούμε στη διερεύνηση και τεκμηρίωση της διαφοράς στο προσδόκιμου επιβίωσης ανάμεσα στα δυο φύλα. Έχοντας σκοπό να μην αφήσω ούτε μια χαραμάδα αμφιβολίας ανοιχτή, θα προσκομίσω αποστομωτικά στατιστικά στοιχεία από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και από τις στατιστικές υπηρεσίες διαφόρων σοβαρών χωρών.

Σχετικά με τη διαχρονικότητα του φαινομένου, τα γαλλικά αρχεία, από το 1820 κι εντεύθεν, μάς λένε ότι για όλο αυτό το χρονικό διάστημα όχι μόνο δεν υπήρξε κάποια περίοδος που το προσδόκιμο επιβίωσης των ανδρών να ήταν μεγαλύτερο από αυτό των γυναικών, αλλά κι ότι η διαφορά στη θνητότητα συνεχίζει με τις δεκαετίες να μεγαλώνει. Ας δούμε λοιπόν τι δείχνει η παρακάτω εικόνα.

Κάθε μια καμπύλη αντιστοιχεί σε ορισμένη χρονική περίοδο και αναπαριστά το λόγο θνητότητας των ανδρών ως προς τη θνητότητα των γυναικών, (MR=Mortality Rate). Τιμή του λόγου ίση με 1 δηλώνει ότι η θνητότητα των ανδρών είναι ίδια με αυτή των γυναικών, μεγαλύτερη της μονάδας, ότι οι άνδρες πεθαίνουν σε μεγαλύτερα ποσοστά από τις γυναίκες, ενώ μικρότερη της μονάδες, το αντίθετο. Ο κάθετος άξονας δείχνει τις τιμές MR από το 0.5 έως το 3.5, ενώ ο οριζόντιος τις ηλικίες.

Δεν χρειάζεται και πολλή σκέψη για ν’ αντιληφθεί κάποιος ότι καμιά καμπύλη και για καμιά χρονική περίοδο δεν αντιστοιχεί σε τιμές μικρότερες της μονάδος, παρά μονάχα για τις δυο πρώτες από το τέλος, οι οποίες και αντιστοιχούν σε στοιχεία του 19^ου αιώνα και για την ηλικιακή ομάδα των 10 ετών. Οι δυο τελευταίες προς τα πάνω αντιστοιχούν στη χρονική περίοδο από το 1990 έως το 2004, όπου είναι φανερό ότι έχουν για τα καλά ξεφύγει.

Τα στοιχεία λοιπόν που εκθέσαμε δεν αποτελούν παρά αδιαμφισβήτητη διακήρυξη του θριάμβου του θηλυκού επί του αρσενικού, με το λόγο θνητότητας να φτάνει μέχρι και το 3.5. Και πριν προλάβετε να χαρείτε ω! Αρσενικά, σας έχω φυλαγμένο το μυστικό ότι σε άλλες χώρες, του δυτικού πάντα κόσμου ο λόγος αυτός μπορεί να φτάσει και το 5. Μπρρρ!

Ένα άλλο συμπέρασμα που βγαίνει από την ανάγνωση των καμπύλων αυτών είναι ότι η θνητότητα των αρσενικών ξεπερνάει τη θνητότητα των γυναικών ( MR>1), σε όλες ανεξαιρέτως τις ηλικιακές κατηγορίες, εκτός φυσικά από την κατηγορία των 90+ όπου αμφότερα τα φύλα έχουν πλέον αποδημήσει εις Κύριον.

Ο πιο προσεκτικός αναγνώστης του ποστ θα έχει ήδη παρατηρήσει ότι οι καμπύλες δεν επιδεικνύουν μια απλή, μονότονη συμπεριφορά, αλλά αποτελούνται από δυο κορυφές, μια που αντιστοιχεί σε ηλικίες ανάμεσα στα 15-30 και μια άλλη που αντιστοιχεί σε ηλικίες ανάμεσα στα 60-70. Αυτό φυσικά δεν είναι καθόλου τυχαίο. Κι επειδή δεν θέλω να σας αφήνω με απορίες, τους λόγους για τα παρατηρούμενα μέγιστα θα τους αποκαλύψω παρακάτω.

Σας διαβεβαιώνω δε, πως ό,τι συμβαίνει στη Γαλλία, συμβαίνει και σε όλες τις καλές χώρες του κόσμου. Και για να μην δώσω λαβή για αμφισβητήσεις, ακριβώς παρακάτω παραθέτω και το ανάλογο τεκμήριο-γράφημα. Κάθε μια καμπύλη αντιστοιχεί σε ορισμένη χώρα. Αν ψάξετε σύμφωνα με το χρωματικό κώδικα και με λίγη υπομονή θα τις αναγνωρίσετε. Ένα μόνο σας λέω, για να σας καθησυχάσω. Είστε τυχεροί που βρεθήκατε σ’ αυτή τη χώρα και όχι στη Ρωσία ή την Κολομβία, μιας και επιδεικνύει έναν από τους μικρότερους λόγους θνητότητας. Προσοχή όμως, μην και μπερδέψετε την καμπύλη της Ελλάδας με αυτή της Σιγκαπούρης και αναθαρρήσετε τζάμπα.

Βέβαια για τους παροικούντες την Ιερουσαλήμ όλα αυτά τα αποτελέσματα ήταν ήδη γνωστά από τον 16^ο αιώνα. Διαβάζοντας κανείς τις ιατρικές εκθέσεις ανά τον κόσμο, είναι ν’ απορεί, βρε παιδί μου πώς γίνεται τ’ αρσενικά να συνεχίζουν ακόμα και υφίστανται. Από πού να πιάσεις, κι από πού ν’ αφήσεις! Έχουμε λοιπόν και λέμε.

Συγκριτικά με τις γυναίκες έχουν μεγαλύτερο ύψος και βάρος, υψηλότερους ρυθμούς μεταβολισμού και αργή σεξουαλική ωρίμαση. Καλά, αυτό το τελευταίο, το γνωρίζαμε. Επιπλέον παρουσιάζουν αυξημένη ευπάθεια του δομικού, παθολογικού, ενδοκρινολογικού και ανοσοποιητικού συστήματος, χαμηλότερη ανθεκτικότητα στις μολύνσεις, στα τραύματα, στο στρες, και στις εκφυλιστικές ασθένειες.

Ενώ, η πολυπαινεμένη τεστοστερόνη καταχωρείται κιαυτή στα μειονεκτήματα, μιας και αποδεδειγμένα αποτελεί σημαντικό παράγοντα ανοσοκαταστολής. Αν το ήξεραν οι φουκαράδες, δεν θα την επεδείκνυαν με τόσο καμάρι. Ανεξήγητο ακόμα, αλλά αληθινό, παραμένει το γεγονός ότι τα παράσιτα ελκύονται ιδιαίτερα από τα αρσενικά, τα οποία στις αναπτυγμένες χώρες κινδυνεύουν δυο φορές παραπάνω από ότι οι γυναίκες να προσβληθούν και να πεθαίνουν, ενώ έως και τέσσερις στις αναπτυσσόμενες.

Ενώ λοιπόν το αρσενικό από βιολογική άποψη και by default είναι το ατελές κομμάτι της φύσης, έχει επιπλέον και τόσο μυαλό ώστε να επιδεινώνει την κατάστασή του με απερίσκεπτες συμπεριφορές. Πίνει και καπνίζει παραπάνω, μπλέκει πιο εύκολα σε φονικούς ανταγωνισμούς και καυγάδες, παίρνει μεγαλύτερα ρίσκα, είναι τις πιο πολλές φορές αφηρημένος και απρόσεκτος, είναι πιο επιρρεπής σε ατυχήματα και δεν του φτάνουν όλα αυτά, αλλά πάει και αυτοκτονεί και συχνότερα.

Γιατί όμως συμβαίνουν όλα αυτά τα κακά στ’ αρσενικά ενώ τα θηλυκά απολαμβάνουν την ιδιαίτερη στοργή και ασυλία της Φύσης; Εδώ έρχονται λοιπόν οι εξελικτικοί ψυχολόγοι με τη διάγνωση στο τσεπάκι τους. Αν και δεν έχω και πολύ μεγάλη εκτίμηση στο συγκεκριμένο σινάφι, για το λόγο ότι η αντίληψή τους περί εξέλιξης αποτελεί περισσότερο αφήγημα συγκεκριμένης ιδεολογικής χροιάς, παρά επιστήμη, χρεώνοντας για παράδειγμα στη φύση και δη στα γονίδια στρατηγική, ιδιωφέλεια και γενετικό ορθολογισμό, εν τούτοις θα σάς την παραθέσω, για να κρίνετε από μόνοι σας, υποτίθεται «αβίαστα». Σε άλλη ευκαιρία θα αναφερθώ σ’ αυτή τη προσέγγιση εκτενέστερα.

Σύμφωνα με τη θεωρία της σεξουαλικής επιλογής, τα θηλυκά είναι πολύ προσεκτικά και επιλεκτικά στην εκλογή αρσενικού (η πείρα βέβαια δείχνει το αντίθετο, αλλά ας μην πάμε εξ αρχής κόντρα στη θεωρία), διότι αυτά είναι που θα φέρουν και το βάρος της ανατροφής των μικρών. Ένας γερός μπαμπάς με γερά γονίδια, είναι πάντα ένα πλεονέκτημα για τα μικρά και τη μητέρα. Τα αρσενικά από την άλλη, για να κερδίσουν πόντους εξ αιτίας της επιλεκτικότητας των θηλυκών, το μόνο τρόπο που έχουν βρει είναι να κάθονται και να πλακώνονται αναμεταξύ τους, να γυαλίζουν τα φτερά τους, να περιποιούνται τη χαίτη τους, να κάνουν μπράτσα στα γυμναστήρια και ν’ αποστηθίζουν Βέλτσο για τις πιο απαιτητικές. Αυτή βέβαια η τακτική μπορεί να τους εξασφαλίζει μεγαλύτερες πιθανότητες ώστε να περάσουν τα γονίδιά τους στην επόμενη γενιά, αλλά τους αποστερεί πόρους τους οποίους θα μπορούσαν να επενδύσουν στην ενδυνάμωση του δικού τους οργανισμού. Κοντολογίς, κοιτώντας να επικρατήσουν έναντι των άλλων ανταγωνιστών τους στην κατάκτηση του θηλυκού αναπτύσσουν μεν ανταγωνιστικές και επικίνδυνες συμπεριφορές, από την άλλη όμως καταλήγουν να τρώνε το κεφάλι τους!

Αφού εκθέσαμε λοιπόν τα κύρια πορίσματα της θεωρίας της σεξουαλικής επιλογής, μπορούμε να καταλάβουμε και την ύπαρξη των δυο μεγίστων (κορυφών) στις καμπύλες του λόγου θνητότητας που παραθέσαμε προηγουμένως. Το πρώτο μεγιστο που αντιστοιχεί στις ηλικίες της πρώιμης ενηλικίωσης δικαιολογείται από την υπερβολική έκκριση τεστοστερόνης και από των μέχρι εσχάτων αγώνα για την επικράτηση επί του θηλυκού. Αυτό έχει σαν συνέπεια περισσότερο επικίνδυνες συμπεριφορές και μεγαλύτερη πιθανότητα εμπλοκής σε ατύχημα. Το δεύτερο μέγιστο, στις ηλικίες μεταξύ 60 και 70 οφείλεται στην υποδεέστερη φυσιολογία του ανδρικού οργανισμού και τη μεγαλύτερη επιρρέπειά του σε ασθένειες.

Τα συμπεράσματα είναι εύγλωττα και πιστεύω ότι επανορθώνουν με αδιάσειστα και πέραν κάθε αμφισβήτησης στοιχεία τη μεγάλη ιστορική και διαχρονική αδικία εις βάρος των γυναικών.

Thank you for your attention!

Υ.Γ. Τα στοιχεία είναι από

1. Sexual selection and the Male:Female Mortality Ratio

2. http://www.ined.fr/en/everything_about_population/graph_month/excess_male_mortality/

Οικονομικές Ανισότητες και Προσδόκιμο Ζωής

Εμμένοντας στην άποψη ότι οι κοινωνικοί δείκτες, περισσότερο από τους οικονομικούς αποτυπώνουν την πραγματική κατάσταση μιας χώρας, καθότι προκύπτουν από τη συναίρεση, από το φιλτράρισμα ενός μεγάλου αριθμού παραγόντων, θα παρουσιάσω κάποια στοιχεία τα οποία συσχετίζουν τη μεταβολή του προσδόκιμου ζωής των κατοίκων μιας χώρας ανάλογα με τη θέση που καταλαμβάνουν στην οικονομική κλίμακα.

Η σχέση αυτή, για ένα μεγάλο αριθμό χωρών φαίνεται με τον πλέον εύγλωττο τρόπο στο παρακάτω γράφημα. Ο οριζόντιος άξονας αναπαριστά την οικονομική ανισότητα, ενώ ο κάθετος, το δείκτη υγείας και κοινωνικών προβλημάτων. Προσέξτε τις δυο ακραίες περιπτώσεις. Η Αμερική κοντεύει να βγει από την επάνω δεξιά γωνία της εικόνας, ενώ η Ιαπωνία από την κάτω αριστερή!

Δεν είναι μυστικό ότι η κατάσταση της υγείας του πληθυσμού μιας χώρας είναι άμεσα συνδεδεμένη με την κοινωνιο-οικονομική του κατάσταση. Αυτή επηρεάζει όχι μόνο την υγεία αλλά και το προσδόκιμο ζωής, τα οποία παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, και για να μείνουμε μόνο στην Ευρώπη, όχι μόνο οριζόντια, ανάμεσα στις 51 χώρες που την απαρτίζουν, αλλά και κάθετα, ανάμεσα στα διάφορα τμήματα του πληθυσμού της ίδιας χώρας.

Ενώ οι διαφοροποιήσεις αυτές απαντώνται σε όλες σχεδόν τις χώρες, στην Αγγλία παρουσιάζονται ιδιαίτερα μεγεθυσμένες, έτσι ώστε σύμφωνα με έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Υγείας το 2002, η διαφορά στο προσδόκιμο ζωής ανάμεσα στους κατοίκους εύπορων (ορισμένα προάστια του Λονδίνου) και φτωχών (Manchester) περιοχών της χώρας να αγγίζει τα 8 έτη. Παρόμοιες διαφορές διαπιστώθηκαν και ανάμεσα σε άνδρες που ασκούν χειρωνακτικά ή υπαλληλικά επαγγέλματα, με το προσδόκιμο ζωής των χειρωνακτών να υπολείπεται των μη-χειρωνακτών κατά 33% ή 70% αναλόγως της περιοχής .

Οι μεγαλύτερες διαφορές σε ευρωπαϊκό επίπεδο παρατηρήθηκαν στη Γαλλία, ενώ οι μικρότερες στην Πορτογαλία.

Σχετικά με την Αμερική, η κατάσταση συνοψίζεται με τον καλύτερο τρόπο στο επόμενο γράφημα, όπου η διαφορά στο προσδόκιμο ζωής ανάμεσα στα εύπορα και φτωχά στρώματα φαίνεται καθαρά να αυξάνει από δεκαετία σε δεκαετία. Για παράδειγμα, το 1980 η διαφορά αυτή ανερχόταν στα 2.8 έτη, ενώ το 2000 στα 4.5 έτη, γεγονός ιδιαίτερα ανησυχητικό.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η διαφορά στη θνησιμότητα ανάμεσα στα χαμηλά και υψηλά εισοδήματα παρουσιάζει αυξητική τάση, τη στιγμή που η διαφορά αυτή μεταξύ ανδρών και γυναικών ή μεταξύ λευκών και μαύρων στην Αμερική μειώνεται, αν και θα έλεγα ανεπαίσθητα.

Η ίδια μεγάλη διαφοροποίηση στο προσδόκιμο, παρουσιάζεται και ανάμεσα στα μορφωμένα και αμόρφωτα στρώματα του πληθυσμού της Αμερικής.

Παρά το γεγονός ότι στην Αγγλία σε σχέση με την Αμερική υπάρχει καθολικό σύστημα περίθαλψης, η διαφορά είναι σημαντική και εμμένουσα. Ενώ αντίθετα στον Καναδά, με καθολικό σύστημα υγείας και εκεί, παρατηρείται σύγκλιση των διαφορών.

Το να δώσουμε απαντήσεις που να ισχύουν καθολικά είναι αρκετά δύσκολο. Έχουν ενοχοποιηθεί το κάπνισμα, η παχυσαρκία, η μη αναζήτηση ιατρικών υπηρεσιών και η καχεκτική lifestyle κουλτούρα περί υγείας, παράμετροι που συνήθως απαντώνται στα φτωχότερα στρώματα.

Υποπτεύομαι όμως ότι ο κύριος ένοχος θα πρέπει να αναζητηθεί στις συνθήκες εργασίας των μη προνομιούχων στρωμάτων οι οποίες και τα καθιστούν επιρρεπή σε ατυχήματα και ασθένειες.

Για την Ελλάδα στατιστικά στοιχεία που να συνδέουν προσδόκιμο ζωής και οικονομική κατάσταση δεν στάθηκε δυνατό να βρω. Αντ’ αυτού σας παραπέμπω στην έκθεση «Ανισότητες στην Υγεία: μια Κριτική Προσέγγιση» του 2002, των Μ. Σαρρή, Μ Χρυσάκη και Σ. Σούλη από το ΤΕΙ Αθηνών και το ΕΚΚΕ.

Σκέψεις για το Προσδόκιμο Ζωής των Ελλήνων

Εκεί γύρω, στη μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης εποχή, κυκλοφορούσε μια ιστορία σχετικά με δυο Γάλλους κοινωνιολόγους που αναλύοντας σε ανύποπτο χρόνο στατιστικά στοιχεία για τη βρεφική θνησιμότητα στη χώρα είχαν παρατηρήσει ότι από το 1970 και μετά, ο δείκτης αυτός παρουσίαζε μια σταθερή αυξητική πορεία. Το γεγονός αυτό, εξ αιτίας της γνωστής ευαισθησίας του δείκτη στις οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές μιας χώρας, ήταν φυσικό να προκαλέσει μεγάλη ανησυχία. Η μετέπειτα δε εξέλιξη, όπως φάνηκε τούς δικαίωσε πανηγυρικά.

Έψαξα να βρω περισσότερα γι αυτούς στο διαδίκτυο, αλλά οι προσπάθειες δεν έφεραν αποτέλεσμα. Αντ’ αυτού βρήκα μια ανάλογη μελέτη του N. Eberstadt, με τίτλο «The health crisis in the USSR», δημοσιευμένη στο The New York Review of Books, February 19, 1981. (Reprinted Int J Epidemiol 2006;35:1384–94.) καθώς και το ακόλουθο γράφημα, από ρωσικές πηγές, το οποίο δείχνει τον αριθμό των θανάτων βρεφών ανά 1000 κατοίκους. Τονίζω ότι η μεταβολή είναι εμφανής.

Σκέφτηκα να κάνω το ίδιο και για την Ελλάδα, για να έχω μια αίσθηση για το πώς πορευόμαστε τα τελευταία χρόνια. Καλό είναι να εξετάζουμε τους οικονομικούς δείκτες, πόσο είναι για παράδειγμα το εσωτερικό έλλειμμα, το εξωτερικό χρέος, το ισοζύγιο πληρωμών και τα υπόλοιπα σχετικά, αλλά δεν πρόκειται να πάρουμε καμιά πραγματική εικόνα αν δεν εξετάσουμε τη μεταβολή των κοινωνικών δεικτών, οι οποίοι και αποτελούν την ουσιαστική αντανάκλαση των οικονομικών δεικτών στην πραγματική ζωή των ανθρώπων που είναι και το τελικό ζητούμενο.

Αντί για τη βρεφική θνησιμότητα, βρήκα στην ιστοσελίδα του ΟΟΣΑ πλήρη στοιχεία για το προσδόκιμο ζωής, (εξ ίσου ευαίσθητος δείκτης και αυτός), για όλες τις χώρες του οργανισμού από το 1960 έως το 2006. Προτίμησα να συγκρίνω τα στοιχεία της χώρας μας με αυτά της Αμερικής και Αγγλίας, καθώς επίσης και των χωρών της Νότιας Ευρώπης. Οι χώρες της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης έτσι κι αλλιώς είναι εκτός συναγωνισμού, οπότε για λόγους ευκρίνειας τις παρέλειψα από το γράφημα, που παραθέτω ακριβώς από κάτω. Επίσης, προτίμησα να παρουσιάσω τα στοιχεία από το 1980 και εντεύθεν, και για λόγους ευκρίνειας πάλι, αλλά και για το λόγο ότι για πολλές χώρες τα στοιχεία προηγούμενων ετών είναι λειψά.

Σχετικά με το γράφημα,

οι κόκκινοι ρόμβοι αντιστοιχούν στο προσδόκιμο ζωής των κατοίκων της Ελλάδας και βρίσκονται κάπου στη μέση. Τα μαύρα τετράγωνα αντιστοιχούν στο προσδόκιμο ζωής των Γάλλων, οι ανοιχτοί μπλε κύκλοι στο προσδόκιμο των Ισπανών, και οι πράσινοι γεμάτοι κύκλοι σε αυτό των Ιταλών. Η τελευταία καμπύλη από κάτω αντιστοιχεί στους αμερικανούς και η αμέσως από πάνω στους Εγγλέζους. Οι Πορτογάλοι βρίσκονται εξ ίσου χαμηλά και για το λόγο αυτό τους παρέλειψα επίσης.

Απ’ όσο μπορώ να κρίνω παρατηρώντας τη χρονική εξέλιξη του δείκτη αυτού θα ήθελα να επισημάνω τρία ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά.

Το ένα είναι ότι ενώ η ελληνική καμπύλη για όλα τα προηγούμενα χρόνια βρίσκεται σε υψηλότερη θέση από ότι η γαλλική, ιταλική και ισπανική, από το 1992-1994 και μετά παρατηρείται μια σημαντική αντιστροφή, με το ελληνικό προσδόκιμο ζωής να υπολείπεται κατά πολύ από το προσδόκιμο των γάλλων, ιταλών και ισπανών, πλησιάζοντας αυτό των άγγλων, που δεν είναι και από τα καλύτερα της Ευρώπης.

Το δεύτερο χαρακτηριστικό που θα ήθελα να επισημάνω είναι ότι ανάμεσα στα χρόνια 1993 και 2000, το προσδόκιμο ζωής των Ελλήνων, όχι μόνο αρχίζει να υστερεί σε σχέση με τους λαούς που προανέφερα, αλλά επιπλέον φαίνεται να σημειώνει και σημαντική στάση, (παύει δηλαδή να αυξάνει όπως θα έπρεπε σύμφωνα με την τάση των περισσοτέρων αναπτυγμένων χωρών).

Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι ότι από το 2001 έως και το 2005 η κατάσταση φαίνεται να βελτιώνεται με το προσδόκιμο ζωής ν’ ακολουθεί αυξητική και πάλι πορεία.

Χωρίς να θέλω να προβώ σε παρακινδυνευμένες και επιπόλαιες συσχετίσεις μεταξύ προσδόκιμου ζωής και πολιτικής εξουσίας, έχω την πεποίθηση ότι η παρατηρούμενη, πλέον της δεκαετίας, πολύ σημαντική υστέρηση του προσδόκιμου ζωής των ελλήνων σε σχέση με τους λαούς της Νότιας Ευρώπης τουλάχιστον, μετά από μακρόχρονη περίοδο υψηλών τιμών, αντανακλά μια πολύ βαθιά κρίση των κοινωνικών δομών της χώρας, πολύ βαθύτερη από ότι οι οικονομικοί δείκτες εξυπονοούν.