Για ένα «Wow!» ρε Γαμώτο!

Εκτιμώ ιδιαίτερα την εφημερίδα «Καθημερινή», όμως την Κυριακή που μας πέρασε την εκτίμησα ακόμα περισσότερο. Είναι μια εφημερίδα που νοιάζεται για τον πολιτισμό, όπως το αποδεικνύουν τα ειδικά ένθετα που φιλοξενεί, αλλά μόλις χθες άφησε να διαφανεί το πάνω όριο αυτού του νοιαξίματος. Και, έκτοτε δεν μπορώ να κρύψω τη χαρά και την περηφάνια μου.

Στο ειδικό ένθετο «Τέχνες και Γράμματα» της Κυριακής 9 Μαρτίου, 2008, και μάλιστα στην πρώτη-πρώτη σελίδα οι συντάκτριες κ.κ. Επτακοίλη και Πουρνάρα ανακοίνωναν με περισσό ενθουσιασμό τρόπους για την ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Πράγματι, κάτι τέτοιο είναι έγνοια όλων μας, δηλαδή όλοι μας προσδοκούμε να εκμεταλλευτούμε το «πολιτιστικό πλεονέκτημα» της χώρας μας και να προσελκύσουμε αλλοδαπούς για να μας θαυμάζουν. Κουραστήκαμε τόσα χρόνια να αυτοθαυμαζόμαστε. Ποιος δεν θα το ήθελε, να πάρει κάποτε και κάποιος άλλος τη σκυτάλη!

Διαβάζοντας όμως προσεκτικότερα αντιλήφθηκα ότι η «εκμετάλλευση» αναφερόταν με την κυριολεκτική της έννοια, δηλαδή αυτό που προτεινόταν τελικά, εμμέσως πλην σαφώς, ήταν η «ανάδειξη» των ενδόξων μας μνημείων, έναντι αδράς φυσικά αμοιβής, σε ρόλο ντεκόρ ή σκηνικού σε περισπούδαστους γάμους, ή σ’ εκλεκτές οινοποσίες εύθραυστων οισοφάγων, κομπάρσων σε ρομαντικά γεύματα λεπτεπίλεπτων δεσποινίδων, σαν τόπους εκτέλεσης ιδιωτικών συναυλιών και σε εξαιρετικές περιπτώσεις σαν χώρους τέλεσης γάμων, βαπτίσεων και μνημοσύνων. Και σαν καλές δημοσιογράφες που είναι πρόκαναν να αναφέρουν και τα οικονομικά οφέλη αυτού του εγχειρήματος, τα οποία ούτε λίγο ούτε πολύ θα ανέρχονταν σε 1000 ευρώ το κεφάλι για γεύμα με ρετσίνα και τζατζίκι, 1200 αν είχε και παστίτσιο σπιτικό, ενώ αν σερβιριζόταν και αθερίνα μπορεί ν’ ανέβαινε η ταρίφα μέχρι και το διχίλιαρο. Και από την ευχαρίστηση για την περιποίηση οι υψηλοί μας ξένοι μας θα ρεύονται, θα κλάνουν και τρισευτυχισμένοι θα φωνάζουν «Wow»!

Εμ!, ολόκληρη Ακρόπολη να πάει στράφι; Πόσα στρέμματα να ’ναι το μαγαζί. Πόσα τραπεζάκια άραγε να χωράει ο Παρθενώνας; Γέμισε του Zonars απ’ απέναντι, καιρός ν’ ανοίξουμε και την Ακρόπολη, ν’ αποσυμφορηθεί η περιοχή. Κάθεται τ’ απογεύματα και τις νύχτες ανεκμετάλλευτη και το φεγγάρι από κει πάνω στράφι πάει κι αυτό, χωρίς να βρίσκεται κανένας στα ψηλά να το θαυμάζει.

Και γιατί, παρακαλώ, κυρίες μου τόσος ελιτισμός; Γιατί μόνο για τους έχοντες και κατέχοντες; Άσχετες που είστε στα οικονομικά! Βάλτε κάτω τα νούμερα, τις προσθέσεις, τις διαιρέσεις, τους πολλαπλασιασμούς, τα τετραγωνικά και τα τραπεζάκια, να δείτε ότι με το πόπολο το μαγαζί αφήνει παραπάνω, παρά με δυο-τρεις δυσκοίλιους τζιτζιφιόγκους. Και με μια ψησταριά εκεί στην ακρίτσα, με τ’ αεράκι να φουντώνει τα κάρβουνα, το «σουβλάκι Ακρόπολις» θα χτυπάει νούμερα στα διεθνή χρηματιστήρια. Και μετά η Επίδαυρος, στο κόλπο κιαυτή, και το Μπούρτζι και η Δωδώνη και η Μεθώνη και οι Φίλιπποι, ευλογημένος ο τόπος μας, ευλογημένοι κι αυτοί που τα έφτιαξαν για να χαίρονται του κόσμου οι «πεινασμένοι» του πολιτισμού και ‘μεις να τα ‘κονομάμε, έστω και με υποδομές ξένες, υποδομές που φτιάχτηκαν εδώ και 2000 χρόνια!

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και οι καθηγητάδες , όσοι απ’ αυτούς ξεπερίσσεψαν απ’ το think tank του Βενιζέλου, στο πόδι κιαυτοί, συνοδοί και ιδιωτικοί ξεναγοί των υψηλών τουριστών μας στις ακροπόλεις, στα κάστρα και τα μουσεία μας.

«Ο πολιτισμός είναι η αιχμή του δόρατος γα τον πολυτελή τουρισμό», απεφάνθη η κ. Κάρεν Φεντόρκο Σεφέρ, διευθύντρια σημαντικού γραφείου πολυτελούς τουρισμού και παράδειγμα προς μίμηση, κατά πως φαίνεται, από τις αντίστοιχες ημεδαπές κυρίες Κάρεν.

Και, ως εκ του θαύματος, σαν μια φλασιά, είδα ολόφωτες μπροστά μου ν’ ακτινοβολούν η ίδια η ουσία και πεμπτουσία του Πολιτισμού, αυτήν ακριβώς που μέρα-νύχτα τόσοι και τόσοι νοματαίοι σ’ αυτήν εδώ την ιστοκόγχη ματαίως προσπαθούσαμε ν’ ανακαλύψουμε.

Ουφ! Ησύχασα επί τέλους!

Πολιτισμός ή Lifestyle;

Πάνε αρκετά χρόνια που απέχω του Πολιτισμού. Για δυο πράγματα. Πρώτον δεν ξέρω τι είναι πια Πολιτισμός, αν η εκδήλωση όπου παρευρίσκομαι είναι πολιτιστική ή όχι και δεύτερον γιατί και αυτός ο ίδιος μ’ έχει εξορίσει προ πολλού από τις τάξεις του σαν αντικοινωνικό και ανάγωγο στοιχείο. Έτσι γίναμε πάτσι. Παρ’ όλα αυτά αντί να μείνω στ’ αυγά μου και ν’ ασχοληθώ με το πλέξιμο και το κοπανέλι, κάθομαι κι αναρωτιέμαι για το τι χάνω, για το αν αυτό από το οποίο απέχω συνιστά όντως Πολιτισμό ή αν όχι, τότε ας επιτέλους ησυχάσω.

Απ’ την σοφίτα του πύργου μου και πάντοτε εκ του μακρόθεν, παρατηρώ ότι οι στήλες με την ένδειξη «πολιτισμός» καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερο μέρος στις σελίδες των εφημερίδων και περιοδικών, με ταυτόχρονη διεύρυνση της έννοιας του πολιτιστικού προϊόντος. Για παράδειγμα, αντιλήφθηκα εσχάτως ότι κάποια σχετικά νεοεισαχθέντα μέλη στο club των τεχνών είναι η μαγειρική και το design. Πιθανόν κάποιοι να περιλαμβάνουν και την κομμωτική και την κοπτοραπτική. Και για τους πιο προχωρημένους, τέχνη να είναι επίσης και το πώς κινείσαι, πώς κάθεσαι, πώς σταυρώνεις τα πόδια σου, καθώς επίσης και το πώς φτύνεις, αν το κάνεις δηλαδή κοφτά και διακριτικά μ’ ένα μικρούλι μόνο συριγμό, ή ηχηρά και με προωθητήρα. Φαντάζομαι, ότι το τι μπορεί να ορισθεί σαν τέχνη εξαντλείται μόνο εκεί που εξαντλείται και η φαντασία. Όλα, όπως είπαμε, είναι θέμα ορισμού και προσωπικού γούστου.

Για να ορίσω «τι εστί Πολιτισμός», ας κάνω ένα μικρό πείραμα και ας εξετάσω για λίγο τί εικόνα μου έρχεται στο νου όταν ακούω τη φράση «αυτός, παιδάκι μου, είναι πολιτισμένος».

Πρώτον, η εικόνα αυτού με τα χίλια ΔΕΝ, δηλαδή αυτού που:

δεν φωνάζει, δεν χειρονομεί, δεν βρίζει, δεν φτύνει, δεν ρεύεται και δεν κλάνει δημοσίως, δεν πετάει σάλια όταν μιλάει, δεν αγγίζει, δεν ακουμπάει, δεν κοιτάει αγνώστους στο κατ’ ευθείαν, παρά μόνον στο πλάγιο, [αγνώστους με τους οποίους η κακιά του τύχη τον έφερε να κάθεται δίπλα-δίπλα στο μετρό, στο αεροπλάνο, στο λεωφορείο], και που όταν κατά λάθος του συμβεί να τους ακουμπήσει λιγάκι τους ζητάει χιλιάδες φορές «συγνώμη», δεν κυκλοφορεί ασιδέρωτος, αδέσποτος και λέτσος, δεν παραλείπει να λέει ευχαριστώ-παρακαλώ σε κάθε λεκτική επαφή, δεν πετάει τα σκουπίδια απ’ το παράθυρο του αυτοκινήτου και το μπαλκόνι του σπιτιού του, δεν πηδάει τις ουρές στην τράπεζα και αλλού, δεν πετάει γόπες στους διαδρόμους των νοσοκομείων, και κυρίως δεν τις ξεκοιλιάζει με το τακούνι του....

Δεύτερον, η εικόνα αυτού που:

γνωρίζει από κρασιά, ποτά και πούρα, την τελευταία παράσταση του Βογιατζή και του Μαρμαρινού, που πάει στο Μέγαρο και κλείνει μετά τραπέζι στο «L' Aubrevoir», που ξεφυλλίζει τις σελίδες των free-press περιοδικών, που ξέρει τα πάντα περί γαστρονομίας και τις βιογραφίες των σεφ, που ξέρει τι ρούχο πάει με τι, που είναι ξεφτέρι στην βερολινέζικη πρωτοπορία και στο τι κρεμάει στα επόμενα η γκαλερί Castelli στη Νέα Υόρκη, που έχει μόνιμο τραπέζι στον Ιανό....

«Αυτό παιδάκι μου δεν είναι πολιτισμός, με διέκοψε απότομα η γιαγιά μου. Αυτό είναι το «Savoir Vivre» του Ζαμπούνη, το βιβλίο του Ζάχου Χατζηφωτίου και η εκπομπή της Έλενας Κατρίτση.

Κι όμως αυτός είναι στο νεοελληνικό φαντασιακό, ο πολιτισμός στην «υψηλή» του εκδοχή. Είναι η αποτύπωση της μικροαστικής ευπρέπειας, (απόηχος της βικτοριανής αστικής ηθικής του προηγούμενου 19 αιώνα) αφ ενός και του Life-style της γιάπικης ανώτερης μεσαίας τάξης, αφ ‘ετέρου. Οι κατώτερες τάξεις πάντα πιθήκιζαν ότι ξέμενε από τις ανώτερες, όπως και η ίδια αστική τάξη, την αριστοκρατία την οποία ξεπατίκωνε και στην οποία πάσχιζε να μοιάσει.

Στην «χαμηλότερή» του δε εκδοχή, πολιτισμός είναι τα αποκαλυπτήρια κάποιων αγαλμάτων του Κολοκοτρώνη, οι συνεστιάσεις των συλλόγων, τα τσάμικα στις πλατείες, η γιορτή της τσικουδιάς και της λαγάνας, οι θεατρικές παραστάσεις των ΚΑΠΗ...

Το τι είναι πολιτισμός φαίνεται πιο καθαρά όταν περνάω έξω από το Μέγαρο, όπου στα αναρτημένα πανό των χορηγών μονοπωλούνται ονόματα από τον χώρο των τραπεζών, της πληροφορικής, ή των ευγενών ποτών, μην αφήνοντας θέση στις «κλωστές Πεταλούδας» ή τα αλυσοπρίονα Husqvarna, για παράδειγμα να εκδηλώσουν τα φιλότεχνα αισθήματά τους.

Δεν ξέρω τι μένει πέρα απ’ όλη αυτή την κίνηση και την οχλοβοή, το σούρτα-φέρτα, τις πρεμιέρες, τα γκαλά, τα vernissage, τις χαιρετούρες, τα φιλιά του αέρα, τον πυρετό, τον κουρνιαχτό, τον ιδρώτα των θεατών και των πρωταγωνιστών ή τις φλυαρίες των ενημερωμένων, πλέον, περί τα πολιτιστικά στις παρέες και στα σαλόνια. Πολύ φοβάμαι, την αίσθηση ότι «εντάξει καλά περάσαμε και για σήμερα, να δούμε τώρα που θα πάμε αύριο. Μόνο να ξημερώσει». Πολύ φοβάμαι ότι όλο αυτό το πανηγύρι δεν θα χρησιμεύσει σε τίποτε άλλο παρά σαν συνδετικό υλικό μιας μάζωξης που δεν έχει τίποτε άλλο να πει ή τι άλλο να κάνει. Και στην καλύτερη των περιπτώσεων ίσως μια προσδοκία, ότι την επόμενη φορά ίσως καταφέρουμε να ξύσουμε λίγο πιο βαθιά το τσιμέντο που κάθισε και βάρυνε στην ψυχή μας.

Ο Πολιτισμός κατά Braudel

1. Οι πολιτισμοί είναι γεωγραφικές περιοχές. Μπορούν πάντοτε να εντοπισθούν πάνω σ’ ένα χάρτη.
Πολιτισμός σημαίνει συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές. Γη, βουνά, κλίμα, βλάστηση ζώα, σημαίνει πλεονεκτήματα που προσφέρθηκαν αβίαστα στον άνθρωπο ή που τα απέκτησε με το μόχθο του.

2. Οι πολιτισμοί είναι κοινωνίες. Δεν υπάρχει πολιτισμός που να μην εδράζεται πάνω σε μια κοινωνία η οποία του δίνει ζωή με τις εντάσεις και την πρόοδό της.
Παρά ταύτα οι κοινωνίες δεν είναι πολιτισμός. Η διαφορά είναι στη διάρκεια. Ένας πολιτισμός δρασκελίζει, προϋποθέτει πολύ μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα από μια οποιαδήποτε κοινωνική πραγματικότητα. Μεταβάλλεται με ρυθμό πολύ πιο αργό απ’ ότι οι κοινωνίες που φέρει ή που συμπαρασύρει.

3. Οι πολιτισμοί είναι οικονομίες. Η μοίρα των πολιτισμών είναι δέσμια των υλικών, βιολογικών και δημογραφικών συνθηκών.

4. Οι πολιτισμοί είναι συλλογικές νοοτροπίες. Σε κάθε εποχή ολόκληρος ο κοινωνικός ιστός διακατέχεται από μια ορισμένη αντίληψη του κόσμου και των πραγμάτων, από μια δεσπόζουσα συλλογική νοοτροπία. Αυτή η νοοτροπία που υπαγορεύει τις τοποθετήσεις προσανατολίζει τις επιλογές εδραιώνει τις προκαταλήψεις, κατευθύνει τις τάσεις μιας κοινωνίας, είναι ένα κατεξοχήν πολιτισμικό γεγονός. Οι θεμελιώδεις αξίες μιας κοινωνίας, οι ψυχολογικές της δομές, το συλλογικό της ασυνείδητο, είναι το ολιγότερο διαδόσιμο στοιχείο του πολιτισμού, και το κατεξοχήν στοιχείο που τον απομονώνει και τον διακρίνει από τους άλλους.

5. Οι πολιτισμοί είναι συνέχειες. Όντως, δεν υπάρχει σήμερα πολιτισμός που να μπορεί να γίνει κατανοητός, αν δεν είναι γνωστοί οι δρόμοι απ’ όπου πέρασε, οι παλιές αξίες στις οποίες πίστεψε, οι εμπειρίες που έζησε. Κάθε πολιτισμός έχει οπωσδήποτε ένα παρελθόν που εξακολουθεί να ζει.

ΥΓ. Αποσπάσματα από το βιβλίο του Fernand Braudel «Γραμματική των Πολιτισμών», σ. 60-94, Μ.Ι.Ε.Τ., 2001.

Τι είναι, μάνα, ο Πολιτισμός;

Μιας και τον τελευταίο καιρό πολλά και ωραία συμβαίνουν στο κατ’ εξοχήν άντρο του Πολιτισμού, στον φύλακα, στον θεματοφύλακα, στον προστάτη, στυλοβάτη και διανεμητή του, στο Υπουργείο δηλαδή του Πολιτισμού, και επειδή καμία φορά μου γεννιέται η υποψία ότι ο Πολιτισμός και τα θεάματα τείνουν ν’ αντικαταστήσουν σε σπουδαιότητα κι ενδιαφέρον και τον ίδιον τον άρτον τον επιούσιο, κάθισα για λίγο να σκεφτώ τι νάναι τάχατες αυτό που το λέμε Πολιτισμό.

Μην είναι ο Πολιτισμός του Ζαχόπουλου, μην είναι ο Πολιτισμός του αείμνηστου Βαγγέλη του Γιαννόπουλου, με τα «Πολιτιστικά Μαγαζιά» της Συγγρού και της παραλιακής, μην είναι το «Μέγαρον» του Λαμπράκη, μην είναι το ΔΗΠΕΘΕ του «Άνω Αρκουδοχωρίου»;

Και μετά είχα άλλα ερωτήματα, πιο γενικά και global.

Τι κάνει τους πολιτισμούς να διαφέρουν; Είναι όλοι οι πολιτισμοί ίδιοι και ισάξιοι; Υφίσταται θέμα σύγκρισης και αξιολόγησης; Ή όλοι μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι, ο Όμηρος μαζί με τα μαγικά ξόρκια των φυλών της Αμαζονίας; Αδιαχώριστα και ισοβαρή;

Πιστεύω, παρά τα λεγόμενα του Λεβί Στρως και πολλών συγχρόνων που τα ασπάζονται και τα διευρύνουν, ότι είναι δυνατόν να καταρτισθούν κλίμακες διαχωρισμού και αποτίμησης πολιτισμών, τόσο συγγενών χρονικά και χωρικά όσο και απομακρυσμένων.

Σχηματικά, η αξία ενός πολιτισμού θα μπορούσε να φανεί από:

1. Την επιτευγματική του ικανότητα. Το καινούργιο, δηλαδή, που έχει κατορθώσει να παράξει και την βελτίωση που έχει επιφέρει στις συνθήκες λειτουργίας του κοινωνικού συνόλου.

2. Την ικανότητα εξέλιξης και τον βαθμό απομάκρυνσής του από την αρχική του κατάσταση.

3. Την συμβολική επένδυση καθημερινών λειτουργιών που υπαγορεύει η συνήθεια, δηλαδή με τον εξωραϊσμό και διακόσμηση χρηστικών αντικειμένων καθημερινής χρήσης ή λειτουργιών.

4. Την κωδικοποίηση λειτουργιών για ρυθμιστικούς λόγους, όπως π.χ. το δίκαιο και οι ηθικοί κανόνες.

5. Την υπέρβαση της μέριμνας για την κάλυψη των βιολογικών αναγκών και μόνον.

6. Τον εξανθρωπισμό.

7. Την μετατροπή της Τέχνης σε προϋπόθεση συνεύρεσης και μοιράσματος στην κοινότητα.

Υ.Γ. Τα παραπάνω αποτελούν θραύσματα μιας κουβέντας με τον Η. Π., κάπου, κάποτε.