Το Τέλος της Γνώσης

Τόχουν οι καιροί να μην είμαστε και πολύ αισιόδοξοι. Το έδειξε η προηγούμενη δεκαετία με τις μυριάδες φοβίες που σκόρπισε στον αέρα, και σ’ αυτή που ξημερώνει δεν έχουμε προς το παρόν κάποιο σημάδι που να μάς κάνει να σκεφτούμε διαφορετικά.

Ίσα, ίσα, που αφήνει ελεύθερο το πεδίο να καλλιεργήσουμε νέες φοβίες που δεν τολμούσαμε προηγουμένως, ή να επεκτείνουμε το βαθμό και έκταση καταστροφής παλαιότερων. Αν και μέχρι τώρα έχουν παίξει διάφορα σενάρια περιορισμένης έκτασης καταστροφών, διστακτικά μόνο και περιφερειακά, ας πούμε από μικρούς αστεροειδείς ή από την τοπική άνοδο της στάθμης των θαλασσών, σαν ασκήσεις κυρίως αναψυχής για να περνάει η ώρα, το τελευταίο σενάριο περί κολοσσιαίας καταστροφής του πλανήτη, τώρα μόνο αρχίζει να ξεμυτίζει δειλά απ’ τα συρτάρια των ειδικών γραφείων καταστροφολογικών ερευνών. Ναι, υπάρχουν και τέτοια.

Ας πούμε ότι ο αστεροειδής είναι πολύ πολύ μεγάλος, ας πούμε ότι ο επόμενος ιός ξεπαστρεύει μερικά δις, τους περισσότερους δηλαδή, ας πούμε ότι η οικονομική κρίση γονατίζει τα 99.99% των τραπεζών και το σύνολο των χρηματιστηρίων, και ότι δεν μένουν ζωντανοί παρά καμιά χιλιάδα άνθρωποι και καμιά χούφτα κτίρια. Έστω ότι οι εναπομείναντες καταφέρνουν και επιβιώνουν. Τι θα γίνει με τον πολιτισμό μας τότε; Τι θα γίνει με την τόση γνώση που αποκτήσαμε; Πώς θα τα ξαναφέρουμε όλα αυτά πίσω; Θα πάει στράφι λοιπόν όλη αυτή η προσπάθεια;

Κι όμως αγαπητοί μου, τόσα χρόνια πάνω στην άμμο χτίζαμε ρημάδια παλάτια, διότι, όσο πιο πολύπλοκη και μοναδική γνώση γεννούσαμε τόσο περισσότερο εύθραυστα και προσωρινά τα μέσα φύλαξής της γίνονταν. Τι εννοώ;

Οι περισσότερες γνώσεις που μας μεταφέρθηκαν από παλιότερες αρχαϊκές εποχές με άμεσο τρόπο ήταν είτε χαραγμένες πάνω σε πηλό, είτε γραμμένες σε χαρτί. Οι παλιότερες γραφές μπορεί να πάνε και 2500 χρόνια πίσω, ενώ το παλιότερο βιβλίο που διασώθηκε ήταν από το 868 μΧ.

Οι σημερινές γνώσεις είναι αποθηκευμένες ως επί το πλείστον σε μαγνητικές ταινίες ή οπτικούς δίσκους, μέσα τα οποία έχουν πολύ περιορισμένο χρόνο ζωής.

Οι σκληροί δίσκοι ποτέ δεν σχεδιάστηκαν να διαρκούν αρκετά, μιας και εξ αρχής αποτελούσαν ένα μεταβατικό αποθηκευτικό εργαλείο, και έτσι ποτέ κανείς δεν μπορεί γνωρίζει πότε θα σκάσουν.

Τα άλλα οπτικά μέσα όπως CD, DVD με όλες τις W και R παραλλαγές τους, κάτω από κανονικές συνθήκες δεν μπορούν να επιζήσουν πάνω από 20 με 25 χρόνια. Άντε ας θεωρήσουμε μια μόνη επιχρυσωμένη παραλλαγή σε πειραματικό ακόμα στάδιο, η οποία μπορεί να επιζήσει για 100 περίπου χρόνια. Η φύλαξη βέβαια υπό ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας θα μπορούσε να αυξήσει το όριο ζωής, αλλά ποια η χρησιμότητα αν στο συγκεκριμένο σενάριο όλα αυτά τα ειδικά δωμάτια δεν θα αποτελούν παρά μια μακρινή ευχάριστη ανάμνηση;

Το χαρτί ακόμα και της χείριστης ποιότητας μπορεί να φτάσει τα 100 χρόνια. Μπορεί κιτρινισμένο, μπορεί ξεφτισμένο, μπορεί σαρακοφαγωμένο, μα τη δουλειά του θα μπορέσει να την κάνει. Κάποιος από τους επιζήσαντες θα βρεθεί να κάτσει, βρε παιδί μου, να το διαβάσει και να το περισώσει.

Έτσι, μετά από μια μεγάλη πλανητικής έκτασης καταστροφή, τα περισσότερα απ’ όσα φτιάξαμε και σκεφτήκαμε, με τα υπάρχοντα μέσα αποθήκευσης, θα εξαφανιστούν στα πενήντα το πολύ χρόνια, ενώ ό,τι πρόφτασε και από σπόντα γράφτηκε σε χαρτί, άντε να αντέξει ακόμα άλλα τόσα.

Κρίμα λοιπόν και διπλοκρίμα η εξυπνάδα μας και η εφευρετικότητά μας!

ΥΓ. Digital Doomsday: The End of Knowledge

Η Δεκαετία του Φόβου

Κάνοντας μια σύντομη ανασκόπηση της δεκαετίας που πέρασε, κάλλιστα θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε σαν την δεκαετία που ανακάλυψε το χαρτί του πανικού, που το καλλιέργησε, το εξέλιξε, το εμπέδωσε και που μπορούμε να πούμε ότι στο έβγα της αρίστευσε και στη χρήση του. Η δεκαετία αυτή μας εξοικείωσε με τον μαζικό κίνδυνο, υπαρκτό ή ανύπαρκτο, μας έδειξε τους δρόμους του φόβου, και μάς κατέστησε σαφές ότι σαν γένος, σαν πλανήτης, σαν σύμπαν κάθε άλλο παρά αλώβητοι και ασφαλείς μπορούμε να αισθανόμαστε. Ο Φόβος ως γνωστός είναι κακός σύμβουλος για τους ανθρώπους, αλλά καλός σύμβουλος για την εξουσία. Χειραγωγεί, παραλύει, πειθαρχεί. Αποδυναμώνει τη βούληση, τη σκέψη, τη δράση.

Η εκτεταμένη όμως χρήση του Φόβου στη Δύση δεν αντανακλά παρά τη δική της τρωτότητα και υπαρξιακή αγωνία

Ο πανικός έκανε ποδαρικό στη δεκαετία που μόλις αφήσαμε, με τον περίφημο ιό Υ2Κ, αυτόν που θα προσέβαλε τα σώματα των υπολογιστών και των ηλεκτρονικών συστημάτων, που θα παρέλυε τη διοίκηση, τις μεταφορές, θα κατέρριπτε τα αεροπλάνα, και θα άφηνε απροστάτευτη τη γη στις επιδρομές κακόβουλων εξωγήινων.

Η δεκαετία πάλι, εξέπνευσε βουτηγμένη μέσα σε ένα άλλο πανικό και υστερία, του Η1Ν1 αυτή τη φορά.

Ενδιάμεσα, μετά την επίθεση στους δίδυμους πύργους είχαμε την εξάπλωση του ιού της τρομοκρατίας η οποία μάς έδωσε τον άδικο πόλεμο στο Ιράκ στη βάση ανύπαρκτων όπλων μαζικής καταστροφής, και κατέληξε στην ιδεολογικοποίηση του πολέμου αυτού, όπως και του πολέμου ενάντια στον «Άλλον» και το διαφορετικό.

Είχαμε ακόμα τον πανικό του SARS, και πριν καταλήξουμε στον πανικό της γρίπης των χοίρων, είχαμε τον πανικό της γρίπης των πτηνών.

Ταυτόχρονα η δεκαετία αυτή στόχευσε τα πυρά της στους χοντρούς και τους καπνιστές κηρύσσοντας αμείλικτο πόλεμο στο λίπος και τον καπνό αντίστοιχα, καθιστώντας την παχυσαρκία κολλητική και το third-hand smoke θανατηφόρο.

Κάποιο φεγγάρι, κάτι πήγε να παίξει με κάποιον παραστρατημένο αστεροειδή, κάτι με τις μαύρες τρύπες μωρά που θα γεννούσαν τα υπόγεια του CERN και οι οποίες αντί για γάλα θα θήλαζαν τον πλανήτη, κάτι με το 2012, αλλά αυτά ήταν ήσσονος σημασίας φοβίες, μπρος τις μεγάλες νευρώσεις που έπαιζαν διαρκώς και με ένταση σε πρώτο πλάνο.

Εχω μεγάλη περιέργεια να δω, τι καινούργιο φόβο θ' αγαπήσουμε πάλι, στη νέα δεκαετία που ξημερώνει!

Περισσότερα στο άρθρο της Natalie Rothschild εδώ

Μια Ιδιαιτέρως Αχρεία Διαφήμιση

Δεν είναι η πρώτη φορά που θα μιλήσουμε εδώ για την καλοστημένη αγορά και τους επιχειρηματίες του Φόβου, (δείτε για παράδειγμα «Η Κουλτούρα του Φόβου» και «Οι Έμποροι του Φόβου»), αυτούς δηλαδή που κερδοσκοπούν πατώντας πάνω στις αγωνίες μας για τη ζωή, αγωνίες τις οποίες συγκεκριμενοποιούν σε απτούς, πλην εξαγοράσιμους φόβους με τη βοήθεια του τάδε ή δείνα προϊόντος ή υπηρεσίας που παρέχουν. Πρώτες και καλύτερες φυσικά οι ασφαλιστικές εταιρίες, οι οποίες μέχρι και καλύψεις για πτώση αστεροειδούς πάνω στο κεφάλι μας έχουν επινοήσει.

Σήμερα όμως, για να μην συγχυστώ πολύ, θα τις αφήσω στην άκρη και θα μιλήσω για καλλυντικά και συγκεκριμένα για την άκρως επιθετική διαφήμιση της εταιρίας καλλυντικών RoC σχετικά με ένα από τ’ αντηλιακά της προϊόντα, όπως καταχωρήθηκε στο ένθετο της κυριακάτικης «Καθημερινής» και φαντάζομαι και σε πολλά άλλα περιοδικά.

Από την επαφή μου με τις διαφημίσεις και εφ’ όσον τις έχω ζυγίσει σωστά, έχω την εντύπωση ότι η μεγάλη τους πλειοψηφία προσπαθεί να πλασάρει το προϊόν μέσα από τη δημιουργία ενός κλίματος θετικού, που θα προκύψει από την κατανάλωση του συγκεκριμένου προϊόντος και μόνο. Για παράδειγμα ένα στεγαστικό δάνειο προωθείται μέσα από μια σειρά εικόνων που παραπέμπουν στην ευτυχία την οποία η απόκτηση ενός σπιτιού θα φέρει στον δανειολήπτη, και όχι μέσα από εικόνες που παραπέμπουν στις συμφορές από τις οποίες θα γλιτώσει επειδή δεν έχει ένα σπίτι δικό του και κατ’ επέκταση και ένα δάνειο ολόδικό του επίσης. Το ίδιο συμβαίνει και στο πλασάρισμα μιας σειράς καταναλωτικών προϊόντων, όπως αυτοκίνητα, ποτά, ρούχα, καλλυντικά κ.λ.π.

Η διαφήμιση όμως του συγκεκριμένου αντηλιακού ξεκόβει τελείως από την πεπατημένη, καθ’ όσον σείει εντελώς προκλητικά και ξεδιάντροπα τον μαύρο πανί του καρκίνου του δέρματος και μάλιστα της πλέον θανατηφόρου, αλλά συνάμα και της πλέον σπάνιας εκδοχής του, τού μελανώματος.

«1 στις 3 γυναίκες που γνωρίζει για το μελάνωμα, δεν προστατεύεται», είναι το διαφημιστικό motto της εταιρίας, επικαλείται μάλιστα και «έρευνα», υπό τύπον τηλεφωνικών συνεντεύξεων σε 260 γυναίκες, για να «τεκμηριώσει» την αδιαφορία των γυναικών και επομένως την αναγκαιότητα αγοράς του προϊόντος που θα τις σώσει.

Για την αχρειότητα και μόνο της διαφήμισης αυτής, καλό είναι να βάλουμε την εταιρία στα μαύρα κατάστιχα!

ΟΙ Έμποροι του Φόβου

Μπορεί η γρίπη που ενέσκηψε, τον τελευταίο καιρό να μην είναι πια το πρώτο θέμα στις ειδήσεις, μπορεί τα θύματα που εγκατέλειψαν τον μάταιο τούτο κόσμο να μην ήταν αντίστοιχα των προσδοκιών των επιδημιολόγων, μπορεί αυτοί που τελικά νόσησαν να μην ξεπέρασαν τους 5000, αλλά παρ’ όλα αυτά, οι μιντιακοί διαχειριστές της επιδημίας και οι ρυθμιστές των κατάλληλων δόσεων πανικού που θα διοχετεύσουν στην κοινωνία, δεν λένε να το βάλουν κάτω.

Μπορεί οι αρχικές τους δηλώσεις, κάτω από το κράτος και τη σιγουριά της ειδημοσύνης τους να ήταν καταιγιστικές, και να συσσώρευαν χωρίς φρένο τα μηδενικά το ένα πίσω απ’ το άλλο, ανεβάζοντας απερίσκεπτα μέρα με τη μέρα τον αριθμό των πιθανών θυμάτων από 2000 ας πούμε στην αρχή, στα 200,000, και μετά ξαφνικά στα 2,000,000 και στα 200,000,000 τελικά, αλλά τώρα που η πραγματικότητα εμφανίζεται αρκετά διαφορετική, δεν λένε πάλι να υποστείλουν τη σημαία του πανικού, μην τυχόν και αισθανθούμε λιγάκι χαλαροί βρε αδερφέ, και συνεχίζουν να προειδοποιούν για καινούργια επικείμενη επιδημία, το φθινόπωρο πιθανόν, από ένα νέο άγνωστο αλλά παρ’ όλα αυτά, φονικό στέλεχος του γνωστού μας πλέον ιού.

Θα θεωρούσα όλη αυτή την εκστρατεία και τα μέτρα εντελώς δικαιολογημένα, αν δεν ήμουν αρκετά καχύποπτη για τον τρόπο που διάφορες κοινωνικές ομάδες, πέρα από τις απανταχού μαμάδες που ήταν και οι πρώτες διδάξασες, χρησιμοποιούν τον φόβο και τον πανικό, σαν όπλα δηλαδή, διαχείρισης του κοινωνικού συναισθήματος με σκοπό την προώθηση ιδίων συμφερόντων. Το φαινόμενο δεν είναι νέο, κι ούτε εντοπίζεται μόνο στην περίπτωση επιδημιών ή θεμάτων που άπτονται της υγείας του πληθυσμού.

Ο Frank Furedi σε πρόσφατο άρθρο του στο spiked online μας ξεναγεί ευχάριστα σε όλες τις γωνιές της σύγχρονης αγοράς του φόβου και μας φέρνει σ’ επαφή με καθ’ έναν από τους εμπόρους της.

1. Το πρώτο μαγαζί που συναντάμε, το κρατούν οι έμποροι της Ηθικής, από τη θρησκευτική όμως σκοπιά, γιατί υπάρχουν και άλλοι. Σύμφωνα με αυτούς, μαζί και μ’ ένα τσούρμο από αυτόκλητους προφήτες και γεροντάδες που σέρνουν από πίσω τους, το κακό παραμονεύει σε κάθε γωνιά, σαν τιμωρία για το ηθικό ξεστράτισμα της κοινωνίας. Έτσι κάθε θεομηνία, σεισμός ή καταποντισμός ερμηνεύεται κάτω από την οπτική της θείας τιμωρίας και τους δίνει την ευκαιρία να βγούνε στο προσκήνιο.
Αγαπημένη τους λέξη: «Αμαρτία».

2. Δίπλα ακριβώς, βρίσκεται το κατάστημα με τους εμπόρους της Ηθικής, αλλά από την κοσμική σκοπιά. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ευυπόληπτους οργανισμούς με σιδερωμένο προφίλ, που έχουν αναλάβει εργολαβία την ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για κάθε είδους κακό που μπορεί να εμφιλοχωρήσει στην κοινωνία. Με τη βοήθεια επιστημονικών μεθόδων αποδεικνύουν την επιδείνωση συγκεκριμένων κοινωνικών προβλημάτων, όπως νεανική παραβατικότητα, κατάχρηση του ιντερνέτ, κ.α., τα οποία τοποθετούν στο επίκεντρο των εκστρατειών τους και των οποίων η μη έγκαιρη αντιμετώπιση θα επιφέρει ανεπίστρεπτες κοινωνικές κατακρημνίσεις.
Αγαπημένη τους έκφραση: «Αυτό είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου».

3. Τρίτο μαγαζί παρακάτω, ευάερο και ευήλιο στεγάζει το σινάφι των ειδικών, οι οποίοι με την εγκυρότητα της γνώμης τους ανεβάζουν το status της ιδιότυπης αυτής αγοράς. Ειδικοί επί παντός επιστητού, όπως κλιματική αλλαγή, ενεργειακό πρόβλημα, ξεστράτισμα αστεροειδών που απειλούν να διαλύσουν τη Γη, μελανές οπές που εγκαθίστανται στα υπόγεια της Γενεύης, κ.α., προειδοποιούν και αναγορεύουν κάποιους περιφερειακούς και ελάχιστα τεκμηριωμένους κινδύνους σε πρωτεύοντες και αναπότρεπτους. Κατά κανόνα δε, η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης συνοδεύεται και από μια καθαρογραμμένη αίτηση χρηματοδότησης περαιτέρω ερευνών.
Αγαπημένη τους φράση: «Η έρευνα δείχνει ότι...».

4. Οι ακτιβιστές της υγείας και του υγιεινού τρόπου ζωής έχουν στήσει τους πάγκους τους σε πιο κεντρικό σημείο. Δικαιολογημένα, γιατί έχουν και τη μεγαλύτερη και εκλεκτότερη πελατεία. Αυτό που πουλάνε είναι το ενδιαφέρον για τη σωματική και ψυχική μας υγεία. Ψαρεύουν στους υπαρξιακούς φόβους του κόσμου και πλασάρουν το υγιεινό lifestyle. Φυσικά, με marketing το φόβο, που ξεκινάει από τα μικρόβια μέχρι τα κάθε λογής μόρια που τρώμε ή αναπνέουμε. Η ζωή μας συλλαμβάνεται σαν μια διαρκής απειλή και τελικά σαν μια αρρώστια.
Αγαπημένη τους έκφραση: «Αποτελεί κίνδυνο για την υγεία».

5. Οι περιβαντολόγοι έχουν εσχάτως αναβαθμιστεί σε παίχτες πρώτης γραμμής. Παίζουν τα σενάρια καταστροφής στα δάχτυλα, ανεβάζουν κατεβάζουν θερμοκρασίες και στάθμες θαλασσών με μεγάλη ευκολία και πειθώ. Το κλίμα είναι ο πιο σύγχρονος φόβος, τον οποίον δεν τον αφήνουν φυσικά ανεκμετάλλευτο, αλλά τον στρέφουν στην πράσινη κατανάλωση για να εκτονωθεί .
Αγαπημένη λέξη: «τοξικό».

6. Εκεί όμως που γίνεται της τρελής είναι το μαγαζί με τους κάθε λογής θεραπευτές, γκουρού και συμβουλάτορες της ψυχικής μας υγείας. Η ζωή, η παρελθούσα και η παρούσα εκλαμβάνεται σαν μια απειλή, γεμάτη πληγές και τραύματα. Το ίδιο και η οικογένεια, και το στενό περιβάλλον.
Μαγική λέξη: «Αυτοεκτίμηση».

7. Το πιο παλιό μαγαζί ανήκει στους εμπόρους της τρομοκρατίας, της ληστείας, της εγκληματικότητας, της λαθρομετανάστευσης. Είναι εντελώς αναγνωρίσιμοι και από τους πρώτους θαμώνες στα παράθυρα των βραδινών δελτίων.
Αγαπημένη έκφραση: « Υπάρχει αύξηση της εγκληματικότητας».

8. Και τέλος έχουμε τους αληθινούς και καταξιωμένους επαγγελματίες, όπως είναι οι ασφαλιστές, οι προμηθευτές οπλικών συστημάτων, οι πωλητές αντικλεπτικών και χρηματοκιβωτίων, δηλαδή όλοι αυτοί οι οποίοι βγάζουν το ψωμάκι τους από την εξαργύρωση του φόβου σε όλες του τις μορφές.
Αγαπημένη τους φράση: «Πρώτη μας μέριμνα, η ασφάλειά σας».

Όλες οι προηγούμενες κατηγορίες, παρά τα διαφορετικά τους συμφέροντα, ενισχύουν την καταστροφολογία συνολικά, καθώς όλες μαζί συμβάλουν στη δημιουργία ενός κλίματος, όπου η προώθηση της ανησυχίας και του φόβου στην κοινωνία, εκλαμβάνεται σαν μια φυσιολογική επιδίωξη.

Η Κουλτούρα του Φόβου

Η ΑΓΟΡΑ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

Δεν μπορεί, κάποια φορά θα έτυχε να σας πάρει στο τηλέφωνο κάποιος φαινομενικά ευγενής υπάλληλος Ασφαλιστικής Εταιρίας με σκοπό να σας «ενημερώσει» για τα «Νέα Προϊόντα» έναντι κάποιου καινοφανούς και λίαν σημαντικού κινδύνου. Συνήθως τα σενάρια είναι πανομοιότυπα και κακοφτιαγμένα. Ο υπάλληλος ξεκινάει με μια ελαφριά υπόμνηση και επισήμανση των κινδύνων που καιροφυλακτούν, για να ξεσπαθώσει ασυγκράτητος στη συνέχεια, σείοντας ενδιάμεσα μαύρες σημαίες παρελθόντων και μελλοντικών κινδύνων, απειλώντας, κινδυνολογώντας, αφηνιάζοντας, εκφοβίζοντας σκαιά και εν τέλει εκβιάζοντας, τόσο πιο έντονα, όσο η άλλη πλευρά δείχνει να κρατάει σθεναρή αντίσταση και να καθιστά σαφές ότι εν τέλει δεν «μασάει».

Το ίδιο πάνω-κάτω σενάριο ξεπατικώνουν και αρκετές διαφημίσεις κατασκευάζοντας, διογκώνοντας και εγκαλώντας κινδύνους που ξεπηδούν από το μικροσκοπικό βασίλειο των βακτηριδίων, των μυκήτων, των ιών και των αμοιβάδων, προωθώντας προϊόντα με ανάλογες –κτόνες ιδιότητες σε υποχόνδριες μαμάδες.

Μια πολύ μεγάλη μερίδα στην αγορά του φόβου, διογκούμενη με ταχύτατους ρυθμούς, κατέχει και ο τομέας της Υγείας, στην προκειμένη περίπτωση της ιδιωτικής. Αρκεί μια βόλτα σε όλο το μήκος της Κηφισίας και το αφύσικο μποτιλιάρισμα τις Δευτέρες και τις Τετάρτες, για να καταλάβει κανείς τον τζίρο της νέας αυτής υστερίας που λέγεται «Πρόληψη» και βεγγέρα στα Διαγνωστικά Κέντρα.

Ανάλογου μεγέθους μερίδιο διεκδικεί και ο τρόμος της μόλυνσης του περιβάλλοντος, μεταφραζόμενος σε πλειάδα επιχειρήσεων πάσης φύσεως «πράσινων» προϊόντων και τροφίμων.

Ο φόβος του εγκλήματος, δυσανάλογα μεγάλος σε σχέση με την πραγματικότητα επίσης τροφοδοτεί μια μεγάλη αγορά αντικλεπτικών και άλλων συσκευών, για σπίτια, αυτοκίνητα, φρουρές, περιπολίες, ακόμα και αποκλεισμό ολόκληρων περιοχών με κατοικίες.

Ο δε φόβος για τσουνάμι στη Ελλάδα προικοδότησε με αρκετά εκατομμύρια ευρώ, αν δεν απατώμαι, ομάδα στο Αστεροσκοπείο Αθηνών για εκπόνηση μελέτης σχετικά με τη δυνατότητα πρόβλεψή τους μετά από σεισμό.

Το κοινό σημείο όλων αυτών των «επιχειρηματιών του φόβου» είναι να μετατρέπουν τις αγωνίες μας για τη ζωή σε απτούς ΕΞΑΓΟΡΑΣΙΜΟΥΣ φόβους με τη βοήθεια του τάδε ή δείνα προϊόντος ή υπηρεσίας.

Από όλα αυτά γίνεται φανερό ότι ο Φόβος δεν συμβαίνει απλώς αυθορμήτως, αλλά κατασκευάζεται από τους εμπόρους του Φόβου οι οποίοι και επωφελούνται χειραγωγώντας την κοινωνία.

Η ΔΙΑΧΥΣΗ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

Τα τελευταία χρόνια, η μυρωδιά ενός μεγάλου, αλλά αόριστου κινδύνου πλανιέται απ’ άκρου εις άκρον στην ατμόσφαιρα, στοιχειώνοντας το μυαλό και την ψυχή των ανθρώπων. Κανένας δεν τον βλέπει, όλοι όμως τον οσμίζονται, όλοι τον νοιώθουν να τους διαπερνά και να τους κυριεύει.

Με την αυγή του 21ου αιώνα, όλο και περισσότεροι κοινωνικοί χώροι της καθημερινής ζωής μολύνονται απ’ τον ιό του φόβου και χάνουν την αθωότητα και την ανεμελιά τους, δρασκελίζοντας το κατώφλι ενός άλλου σύμπαντος γκρίζου, αγχώδους, φοβικού και απειλητικού.

Το σώμα και κάθε του όργανο εκλαμβάνονται σαν ο πιθανός τόπος φωλιάσματος μιας τρομακτικής ασθένειας, όχι το κέλυφος που τροφοδοτεί τη ζωή, αλλά ο θύλακας που κάποια στιγμή θα μας ξαποστείλει. Ο έρωτας εκλαμβάνεται σαν μια εν δυνάμει απειλή, ο ήλιος το ίδιο, το νερό επίσης, η φύση στην ολότητά της δεν ξεφεύγει και αυτή. Τα τρόφιμα, τα φυσικά και τα επεξεργασμένα, δεν βιώνονται σαν γεύση, σαν απόλαυση του ουρανίσκου και των οφθαλμών, αλλά σαν ένας στρατός από Ε, υποψήφιους φονιάδες. Υπάρχει ακόμα ο φόβος του Άλλου, ο φόβος τρομοκρατικών επιθέσεων, ο φόβος για το Μέλλον, ο φόβος της μοναξιάς, ο φόβος του εγκλήματος, ο φόβος της μόλυνσης, ο φόβος του φόβου και άλλα πολλά.

Σύμμαχοι στη διόγκωση και συντήρηση των προαναφερθέντων φοβικών συνδρόμων είναι δίχως άλλο τα Μ.Μ.Ε. και οι κάθε λογής εξουσίες, όπως επιχειρήσεις, οργανισμοί υγείας, ακόμα και περιβαλλοντολογικά σωματεία οι οποίοι έχουν κάθε λόγω να διογκώνουν τους κινδύνους, καθ’ όσον απ’ αυτούς εξαρτάται και η επιβίωσή τους. Αρκεί να δείτε το χρόνο που αφιερώνουν, αλλά και τον στόμφο με τον οποίο παρουσιάζονται στα δελτία ειδήσεων περιθωριακές εγκληματικές δραστηριότητες ή άλλοι κίνδυνοι όπως περιβαλλοντικές καταστροφές ή επιδημίες δημιουργώντας έτσι την αίσθηση μιας μεγάλης επικείμενης και αναπόδραστης απειλής.

Η ΥΦΗ ΤΟΥ ΦΟΒΟΥ

Είναι γνωστός στους κοινωνιολόγους και ψυχολόγους ο τρόπος που δρα η δημιουργία κλίματος φόβου στις συμπεριφορές των ανθρώπων με το να καθίστανται όλο και περισσότερο πειθήνιοι, άβουλοι και χειραγωγήσιμοι. Το είχε πρώτος-πρώτος διατυπώσει ο Μακιαβέλι, (ο θεμελιωτής της πολιτικής φιλοσοφίας), θεωρώντας ότι έναν άρχοντα είναι καλύτερο να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν. Κι όμως τίποτε δεν θα συνέβαινε αν δεν υπήρχε και το αντίστοιχο ψυχολογικό υπόστρωμα ώστε όλη αυτή η διάχυτη κινδυνολογία να βρει έδαφος και να συντονιστεί με τον καθ’ ένα από μας χωριστά. Ο άνθρωπος σήμερα, νομίζω περισσότερο από ποτέ, μεταφράζει και μεταφέρει τις απάνθρωπες κοινωνικές δομές σε ατομικές προσωπικές λειτουργίες και δυσλειτουργίες. Η μετατόπιση από την βίωση του Φόβου σαν προερχόμενου από μια αισθητή, συγκεκριμένη και Υπαρκτή εξωτερική απειλή, συνδεδεμένη με μια συγκεκριμένη εμπειρία, σε κάτι αόριστο και διάχυτο, η ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΥΣΗ δηλαδή, του φόβου σαν τέτοιου, νομίζω ότι αποτελεί τον κομβικό μετασχηματισμό στη νέα χιλιετία.

Το συγκεκριμένο αυτό είδος Φόβου, το οποίο εκλαμβάνεται σαν ατομική παθολογία και το ξεπέρασμά του, σαν δουλειά του ψυχοθεραπευτή, νομίζω ότι αποτελεί εκδήλωση μειωμένων κοινωνικών αντανακλαστικών, χαμηλής αυτοεκτίμησης και σημάδι παραίτησης στην αγκαλιά των εξουσιαστικών μηχανισμών χειραγώγησης. Ο άνθρωπος έρμαιο των μηχανισμών αυτών, αδυνατεί να ξεχωρίσει την πηγή της διασποράς και την αιτία ανάπτυξης των προαναφερθέντων φοβικών συνδρόμων.

Οι αιτίες δε αυτού του νέου είδους φόβου μπορούν εύκολα ν’ αναγνωριστούν στο διάχυτο αίσθημα ανημπόριας του κατακερματισμένου ατόμου απέναντι σε παντοδύναμους οργανισμούς τους οποίους θεωρεί (και γιαυτό παραιτείται) ότι δεν μπορεί να ελέγξει. Ακόμα και η πιο περιορισμένη άσκηση ατομικής επιλογής εμφανίζεται να αναχαιτίζεται από το σκληρό καθεστώς της αβεβαιότητας που βιώνει ο καθένας σε σχέση με τη μελλοντική του εξέλιξη.

Εδώ και 2000 χρόνια ο φόβος, το λογικό αυτό συναίσθημα προστασίας του ανθρώπου απέναντι στο άγνωστο, εκδηλωνόταν κάτω από συνθήκες ανεξήγητων και απρόβλεπτων αλλαγών όπως εκρήξεις ηφαιστείων, εκλείψεις του ήλιου, θάνατος, πείνα, πόλεμος, για να αναφέρουμε μερικές. Επίσης ο φόβος απέναντι σε μια απολυταρχική εξουσία ήταν απόλυτα νομιμοποιημένος, με την έννοια ότι εύκολα θα μπορούσε ο καθένας να πέσει θύμα των αυθαιρεσιών της. Ο φόβος, δηλαδή είχε μια άμεση σύνδεση με την εμπειρία, σε αντίθεση με σήμερα που αυτονομήθηκε και αποσυνδέθηκε από οποιοδήποτε αντικείμενο. Για παράδειγμα, ο φόβος της πείνας είναι τελείως διαφορετικός από τον φόβο που έχει κάποιος να μην χοντρύνει.

Οι κοινωνίες έχουν χάσει σήμερα την πίστη στον εαυτό τους και την ικανότητά τους να ελπίζουν στο μέλλον. Αντίθετα, κατακερματισμένες όπως είναι, σπάνια βιώνουν τον κίνδυνο σαν μια συλλογική απειλή, αλλά σαν ατομική ιδιωτική εμπειρία. Νοιώθουν αδύναμες, ευάλωτες και σε συνεχή διακινδύνευση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο όρος «τρωτότητα» μιας κοινωνικής ομάδας εισήχθη στο λεξιλόγιο μόλις πρόσφατα, γύρω στο 1980 και έκτοτε ολοένα και περισσότερες ομάδες πληθυσμού εισέρχονται στην κατηγορία αυτή, παιδιά, άνεργες ή ανύπαντρες μητέρες, ηλικιωμένοι, ανάπηροι κ.ο.κ.

Πόσο άραγε μακριά, μπορεί να πάει μια κοινωνία δεμένη χειροπόδαρα κάτω από ένα μόνιμο καθεστώς απειλής; Τί πρωτοβουλίες μπορεί να πάρει όταν και για τη σκιά της ακόμα υπάρχει πρόγραμμα διαχείρισης ενδεχόμενου κινδύνου, (Risk Management);

Υ.Γ1. Περισσότερα θα βρείτε στην περιεκτικότατη ιστοσελίδα του Frank Furedi, Prof. of Sociology, Uni. of Kent

Y.Γ2. Ο πρώτος πίνακας είναι του Yahnin Oleg.