Περί της Συνειδητότητας των Ηθικών Κρίσεων

Με το παρόν κείμενο, συνεχίζω την παρουσίαση φιλοσοφικών θεμάτων από την σκοπιά της Νευροφυσιολογίας. Αν και στην αρχή που ασχολήθηκα με το θέμα ήμουν αρκετά επιφυλακτική, βρίσκοντας τη μείξη αυτή εντελώς παράταιρη και ...μεταμοντέρνα, στη συνέχεια έγινα περισσότερο διαλλακτική θέλοντας να δώσω περισσότερες ευκαιρίες σ’ αυτή την προσπάθεια, η οποία αν μη τι άλλο θα οδηγήσει πιο βαθιά στην ανίχνευση της λειτουργίας του εγκεφάλου. Αρκεί να κρατάμε προς το παρόν, κάποιες αποστάσεις από τα συμπεράσματα και ν’ αποφεύγουμε τις γενικεύσεις.


Στις παραδοσιακές ηθικές φιλοσοφίες οι ηθικές κρίσεις χωρίζονται σε δυο γενικές κατηγορίες, Ωφελιμιστικές και Δεοντολογικές. Σαν κλασικό παράδειγμα αναφέρεται η περίπτωση «του μωρού που κλαίει», η θυσία (πνίξιμο) του οποίου συνεπάγεται τη σωτηρία ενός μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπων. Οι κρίσεις που συνηγορούν υπέρ της θυσίας καταγράφονται σαν Ωφελιμιστικές, ενώ η αντίθετη κρίση σαν Δεοντολογική.

Ο Καθηγητής ψυχολογίας του Harvard, Joshua Greene βασιζόμενος σε fMRI απεικονίσεις πρότεινε το λεγόμενο «διπλό μοντέλο» των ηθικών κρίσεων, εισάγοντας συνάμα δυο αρχικές παραδοχές: Ότι,

1) Στις Δεοντολογικές κρίσεις, οι συναισθηματικές διεργασίες υπερισχύουν των γνωστικών (cognitive), δηλαδή αναφορικά με το παραπάνω παράδειγμα η θέση «να μην πνιγεί το μωρό» αποτελεί συναισθηματική αντίδραση, ενώ

2) Στις Ωφελιμιστικές κρίσεις, οι διεργασίες που κυριαρχούν είναι οι ελεγχόμενες γνωστικές, δηλαδή, «Να πνιγεί το μωρό για να σωθούν οι υπόλοιποι».

Ο σκοπός του πειράματος του Prof. Greene ήταν η διερεύνηση της αλήθειας αυτής της δεύτερης παραδοχής, και σχεδιάστηκε έτσι ώστε να υπάρχει έξωθεν παρέμβαση στις Ωφελιμιστικές Ηθικές κρίσεις κάποιων εθελοντών που έλαβαν μέρος στο πείραμα, με ελεγχόμενο γνωστικό φορτίο, το οποίο συνίστατο στον εντοπισμό του αριθμού «5» σε μια σειρά διερχόμενων αριθμών. Δηλαδή, εφ’ όσον οι Ωφελιμιστικές κρίσεις γίνονται με τη βοήθεια του μυαλού, όταν αυτό απασχολείται ταυτόχρονα και σε μια άλλη διαδικασία, τότε θα αναμέναμε μια μεταβολή

α. είτε στον χρόνο αντίδρασης του εθελοντή στο να εκφέρει μια ωφελιμιστική κρίση,
β. είτε στον κατά μέσο όρο αριθμό των ωφελιμιστικών έναντι των δεοντολογικών κρίσεων.

Τα Αποτελέσματα

Α. Το πείραμα επιβεβαίωσε την δεύτερη παραδοχή του Greene, με την έννοια ότι όντως σε συνθήκες εξωτερικού γνωστικού φόρτου παρατηρήθηκαν αυξημένοι χρόνοι αντίδρασης στις ωφελιμιστικές κρίσεις, ενώ δεν παρατηρήθηκε κάτι ανάλογο όταν οι εθελοντές επρόκειτο να κάνουν μια δεοντολογική κρίση, όπως περιγράψαμε προηγουμένως.

Το συμπέρασμα που βγήκε, ήταν ότι στις ωφελιμιστικές ηθικές κρίσεις έχουμε όντως παρέμβαση γνωστικών λειτουργιών, ενώ στις δεοντολογικές δεν έχουμε παραμένοντας έτσι συναισθηματικές.

Β. Ένα άλλο αποτέλεσμα ήταν ότι το επιπλέον φορτίο δεν φάνηκε να αλλάζει την αναλογία των ωφελιμιστικών έναντι των δεοντολογικών κρίσεων που θα έκανε ένας εθελοντής.

Γ. Και τελευταία, οι ωφελιμιστικές ηθικές κρίσεις παίρνουν περισσότερο χρόνο από τις δεοντολογικές για να διατυπωθούν, ανεξάρτητα από το αν υπάρχει εξωτερικό γνωστικό φορτίο ή όχι. Δηλαδή, το μυαλό για να λειτουργήσει είναι πιο αργό από το συναίσθημα, το ένστικτο και άλλες αυτόματες διεργασίες.

Για τη γενίκευση των συμπερασμάτων αυτών, φυσικά μια δημοσίευση από μόνη της δεν είναι ποτέ αρκετή. Χρειάζεται να εξεταστούν πολλές άλλες παράμετροι, μέχρις ότου αισθανθούμε ότι πατάμε σε ασφαλές έδαφος. Αλλά, αυτός είναι ο τρόπος που περπατάει η έρευνα, σε ανώμαλο έδαφος και πολλές φορές και σε γλιστερό!

Όλα τα προηγούμενα βρίσκονται στο άρθρο “Between a Rock and a Hard Place: Thinking about Morality”, in Scientifiv American, Mind Matters, July 29, 2008.




-----------------------------------------------------------------------------------------------

ΘΑ ΗΘΕΛΑ ΝΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΩ ΤΗΝ ΠΟΛΥΠΛΗΘΗ (!!!) ΚΑΙ ΕΚΛΕΚΤΗ ΠΕΛΑΤΕΙΑ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ BLOG, ΟΤΙ ΘΑ ΠΑΡΑΜΕΙΝΟΥΜΕ ΚΛΕΙΣΤΑ ΑΠΟ ΑΥΡΙΟ ΩΣ ΤΙΣ 18/8, ΛΟΓΩ

ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΚΥΜΑΤΟΣ ΔΙΑΚΟΠΩΝ.

ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΘΑ ΑΠΑΝΤΗΘΟΥΝ ΟΤΑΝ ΕΠΙΣΤΡΕΨΩ,

ΜΠΟΡΕΙ ΟΜΩΣ ΚΑΙ ΕΝΔΙΑΜΕΣΑ, ΑΝΑΛΟΓΩΣ ΠΡΟΣΒΑΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΙΝΤΕΡΝΕΤ.

ΚΑΛΕΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ ΚΑΙ ΣΕ ΣΑΣ!!

Η ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΗΘΙΚΟΥ ΣΧΕΤΙΚΙΣΜΟΥ

Βρίσκω αφάνταστα "διασκεδαστικό" το γεγονός που η φιλοσοφία, μετά από τόσα χρόνια διαλογισμού, ατέρμονος στοχασμού και κατανάλωσης καθαρής εγκεφαλικής ουσίας, αρχίζει εσχάτως να επιζητεί τα φώτα εμπειρικών επιστημών, όπως είναι η νευροφυσιολογία ή η φυσική για παράδειγμα, για να διαλευκάνει και να τεκμηριώσει μερικά από τα κεντρικά της προβλήματα. Είτε είναι πάντως η φιλοσοφία αυτή που δίνει το χέρι στις επιστήμες, είτε είναι οι επιστήμες που την τσιγκλίζουν, το αποτέλεσμα είναι ότι δεν μπορεί να παραγνωρίσει την πρόκληση και να παραμείνει ανεπηρέαστη.

Σε προηγούμενες αναρτήσεις (εδώ και εδώ) είχαμε αναφερθεί σ’ ένα από τα πρωταρχικά ερωτήματα της φιλοσοφίας, αυτό της ελεύθερης βούλησης και είχαμε παρουσιάσει τα περίφημα πειράματα του Prof. Benjamin Libet, που αποδείκνυαν την ανυπαρξία ελεύθερης βούλησης, με την έννοια ότι η εγκεφαλική διέγερση εξ αιτίας μιας πράξης που πρόκειται να εκτελέσει ο συμμετέχων στο πείραμα, προηγείται της συνειδητοποίησης της από τον ίδιο κατά ένα σημαντικό χρονικό διάστημα της τάξεως των 350 ms.

Παράλληλα είχαμε και τις περίφημες θεωρίες του Prof. Gerard t’Hooft, ο οποίος λίγο πολύ μας έλεγε ότι σε κλίμακες μικρότερες του μήκους του Planck (κάπου δηλαδή μικρότερο από 10(-35) εκατοστά), η φύση γίνεται ντετερμινιστική, άρα τρία πουλάκια κάθονται.

Σήμερα διαπίστωσα ότι και ένα άλλο φιλοσοφικό πρόβλημα έχει περιέλθει στην επικράτεια της νευροφυσιολογίας, αυτό του Ηθικού Σχετικισμού. Τί ακριβώς συμβαίνει;

Είναι γνωστόν ότι για πολλούς αιώνες οι κοινωνίες και οι άνθρωποι γαλουχήθηκαν στην πίστη για την ύπαρξη αιώνιων και αμετάκλητων Αληθειών καθώς και για το ενιαίο περιεχόμενο του καλού και του κακού. Τις τελευταίες όμως δεκαετίες, ανάμεσα στ’ άλλα, και η πίστη αυτή άρχισε να κλονίζεται στη βάση ενός σχετικισμού των αξιών ο οποίος και επιχείρησε να καταργήσει αξιακές ιεραρχήσεις κυρίως μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών ή διαφοροποιημένων κοινωνικών ομάδων θεωρώντας τες αποτέλεσμα του πολιτισμικού ιμπεριαλισμού μιας κυρίαρχης τάξης ή ενός πολιτισμού. Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή του Ηθικού Σχετικισμού οι αξίες μιας κοινωνίας εξαρτώνται από τις δικές της πολιτισμικές παραδόσεις, από τις εμπειρίες της και τις πίστεις της και οι οποίες μπορεί να διαφέρουν ριζικά από κοινωνία σε κοινωνία ή από εποχή σε εποχή. Επειδή λοιπόν δεν είναι δυνατόν να οριστεί μια κοινή βάση για συγκρίσεις και αποφάνσεις, κάθε κοινωνία θα πρέπει να λαμβάνει τον ίδιο σεβασμό με οποιαδήποτε άλλη.

Τώρα η νευρολογία έρχεται να αποδείξει το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή ότι δεν υπάρχει φυσιολογική βάση για τον Ηθικό Σχετικισμό και τούτο επικαλούμενη την ύπαρξη μιας ειδικής κατηγορίας νευρώνων, των επονομαζόμενων «νευρώνων καθρεπτών», (mirror neurons), οι οποίοι ενεργοποιούνται μόνον όταν ο ιδιοκτήτης τους συμπάσχει με αυτά που αντιλαμβάνεται στις δραστηριότητες και εμπειρίες των άλλων, όπως όταν γελούν, χασμουριούνται, κλαίνε κ.λ.π. Η ενεργοποίηση αυτή των συγκεκριμένων νευρώνων μας δίνει άμεση γνώση για την κατάσταση του μυαλού των άλλων ανθρώπων, της συμπεριφοράς τους ή της συναισθηματικής τους κατάστασης. Δηλαδή, το κοινωνικό δυναμικό ενός ανθρώπου συνδέεται με την ακούσια κατανόηση των άλλων, κατανόηση η οποία διαμεσολαβείται από την ειδική κατηγορία των προαναφερθέντων νευρώνων του εγκεφάλου. Υπάρχουν ισχυρές υποψίες ότι δυσλειτουργία των νευρώνων αυτών πιθανόν να ευθύνεται για τον αυτισμό.

Το συμπέρασμα λοιπόν είναι ότι η ικανότητα να κατανοούμε τους άλλους, που αποτελεί και τη βάση των Ηθικών κρίσεων μας απέναντι σ’ αυτούς, είναι εγγεγραμμένη στον εγκέφαλό μας. Έτσι ακόμα και αν τα ήθη διαφέρουν η βασική Ηθική παραμένει κοινή για όλη την ανθρωπότητα. Και αν δυο κοινωνίες διαφέρουν ως προς αυτήν, αναγκαστικά κάποια από τις δυο θα κάνει λάθος.

Τάδε έφησαν οι Νευρώνες Καθρέπτες! Και δεν θέλω τσιμουδιά επ’ αυτού!

Τώρα, αν το παρόν κείμενο δεν αποτελεί ηχηρό ράπισμα εναντίον του Μεταμοντέρνου, και μάλιστα από αψύ επιστημονικό χέρι, τότε τι είναι;

Το παρόν κείμενο βασίστηκε στο άρθρο του A. C. Grayling “Our Mirror on Morality”, p.50, NewScientist, Issue 3 May 2008.