Αδριανού απομνημονεύματα - 2

Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, εκδ. μτφ. Χατζηνικολή.

Marguerite Yourcenar, ed. La Pleiade.


"Όταν δεν υπήρχανε πια οι θεοί, και ο Χριστός δεν υπήρχε ακόμη, υπήρξε, ανάμεσα στον Κικέρωνα και στο Μάρκο Αυρήλιο μια μοναδική στιγμή, στην οποία υπήρχε μόνον ο άνθρωπος".

Φλωμπέρ

Τα "Απομνημονεύματα του Αδριανού" είναι βιβλίο που δεν τελειώνει όταν διαβάσεις και την τελευταία του σελίδα. Συνεχίζει να βρίσκεται μαζί σου, να σ' ακολουθεί και ίσως ακόμη και να σε αλλάζει... Βέβαια απαραίτητη προϋπόθεση είναι οι αναγνώστες του να είναι μέλη της κάστας αυτών που δεν στρέφουν την πλάτη τους στα δύσκολα βιβλία, που διαβάζουν αργά, υπογραμμίζοντας και σχολιάζοντας, που στοχάζονται και κάνουν παύσεις δίνοντας χώρο στο κείμενο να ξεδιπλωθεί. Πραγματικός αναγνώστης, έλεγε η Γιουρσενάρ, είναι όποιος διαβάζει όχι για να ταυτιστεί αλλά, αντίθετα, για να πλατύνει την αντίληψή του, για να περάσει με την ανάγνωση μέσα σε διαφορετικές ζωές. Το αριστουργηματικό της μυθιστόρημα δεν είναι παρά ένας στοχασμός σχετικά με τη φύση του ανθρώπου, ένας στοχασμός για τη μοναξιά και τον έρωτα, για τις απολαύσεις και την φθορά του σώματος που αναπόφευκτα επιφέρει ο χρόνος, για τη ζωή και το θάνατο.

"Μικρή ψυχή, ψυχή τρυφερή και μετέωρη, συντρόφισσα του σώματος που σε φιλοξένησε, θα κατεβείς σ' αυτούς τους ζοφερούς τόπους, τους σκληρούς και γυμνούς, όπου θα χρειαστείς ν' απαρνηθείς τις αλλοτινές σου χαρές. Ακόμα μια στιγμή, ας αντικρίσουμε μαζί τα γνωστά μας ακρογιάλια, τα πράγματα που είναι βέβαιο πως δεν θα ξαναδούμε πια... Ας προσπαθήσουμε να βαδίσουμε προς στο θάνατο με μάτια ανοιχτά..."

Ο αυτοκράτωρ Αδριανός ενώ είναι άρρωστος και νιώθει κοντά στο θάνατο (138 μ.χ) γράφει τα απομνημονεύματά του απευθυνόμενος στον υιοθετημένο διάδοχό του, Μάρκο Αυρήλιο. Αναγκασμένος, λόγω της ασθένειάς του, να απαρνηθεί κάθε είδους δραστηριότητα αποφασίζει να γράψει για τη ζωή του. Κι ενώ αρχικά μιλάει για το θάνατο, τον έρωτα, την τροφή, τον ύπνο και τα βιβλία, σιγά-σιγά οι αναμνήσεις τον κατακλύζουν και ανακαλεί όχι μόνο την παιδική του ηλικία αλλά και όλη την εποχή κατά την οποία με περίτεχνες ενέργειες κέρδισε το θρόνο. Ο κουρασμένος και ετοιμοθάνατος γέρος παραχωρεί τη θέση του στον πανίσχυρο αυτοκράτορα που συνεχίζει να ξετυλίγει τη ζωή του... Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι το κέντρο αυτής της πλούσιας σε δράση και επιτεύγματα ζωής δεν είναι οι νικηφόρες εκστρατείες του ή η εγκαθίδρυση της πολύτιμης ειρήνης απ' άκρη σ' άκρη σε όλη την αυτοκρατορία ούτε τα μνημεία που άφησε και που μέχρι και σήμερα θαυμάζουμε αλλά ο έρωτάς του για τον νεαρό Έλληνα Αντίνοο!



"Οι μορφές που αναζητάμε απελπισμένα, μάς ξεφεύγουνε. Δεν ζούνε παρά ένα λεπτό. Ξαναβλέπω ένα κεφάλι γερμένο τη νύχτα μέσα στην ακαταστασία των μαλλιών του, μάτια που τα τραβηχτά βλέφαρα δείχναν λοξά, ένα νεαρό πρόσωπο πλατύ και σαν μισογερτό... Ένα απόγευμα κυνηγιού του ξανάδινε το σφρίγος, την αθλητική του σβελτάδα. Μια ώρα ήλιου τόκανε να περάσει από το χρώμα του γιασεμιού στο χρώμα του μελιού... Δεν υπήρξα απόλυτος άρχοντας παρά μόνο μια φορά και για ένα μονάχα πλάσμα."

Ο Αδριανός δεν αφηγείται τη ζωή του με στόχο την ανασύσταση του παρελθόντος. Είναι το μέσον που χρησιμοποιεί για να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του πριν πεθάνει: "Αγνοώ σε ποια συμπεράσματα θα με παρασύρει αυτή η αφήγηση. Βασίζομαι πάνω σ' αυτή την επιθεώρηση των γεγονότων για να προσδιοριστώ, να κριθώ ίσως, ή να γνωρίσω τουλάχιστον καλύτερα τον εαυτό μου προτού πεθάνω". Ο Αδριανός πασχίζει να ορίσει τον εαυτό του, να βρεί την ουσία της ύπαρξής του. Υπήρξε ένας άνθρωπος πλήρης: κυρίαρχος του κόσμου, σοφός, καλλιτέχνης, εραστής. Αναζήτησε εξίσου τη δόξα, τη σοφία και το πάθος. Αλλά πού βρίσκεται το ουσιώδες; "Αυτή τη στιγμή που γράφω αυτά, μόλις μετά βίας μού φαίνεται ουσιώδες το ότι υπήρξα αυτοκράτορας".
Γράφει η Γιουρσενάρ στο Σημειωματάριο που ακολουθεί το μυθιστόρημα: "Να μη χάσω ποτέ από τα μάτια μου το διάγραμμα της ανθρώπινης ζωής, που δεν το συνθέτουν, ό,τι κι αν λένε, μια οριζόντιος και δύο κάθετες, αλλά περισσότερο τρεις ελικοειδείς, που προχωρούνε προς το άπειρο χωρίς να παύουνε να προσεγγίζουν και να χωρίζονται μεταξύ τους: Αυτό που ένας άνθρωπος πίστεψε πως ήταν, αυτό που θα ήθελε να είναι και αυτό που υπήρξε".

Η γραφή της Γιουρσενάρ μου φέρνει στο νου τους αδαμαντουργούς, που με την αυστηρά πειθαρχημένη τεχνική τους, κατορθώνουν να μετατρέψουν τα πολύτιμα καρβουνάκια σε πολυεπίπεδους κρύσταλλους απαράμιλλης διαύγειας και λάμψης. Ωστόσο, αν θα έπρεπε να βρω μία μόνο λέξη που να τη χαρακτηρίζει, αυτή θα ήταν η ευγένεια.

Διαβάζοντας τον "Αδριανό" διαπιστώνεις ότι η φύση του ανθρώπου δεν αλλάζει ποτέ, κι ότι ο αλαζονικός άνθρωπος του εικοστού πρώτου αιώνα αυταπατάται αν νομίζει πως μέσα σε είκοσι αιώνες κατάφερε να αλλάξει έστω και στο ελάχιστο την ουσία της ύπαρξής του...

"Η ουσία, η δομή του ανθρώπου δεν αλλάζει ποτέ. Τίποτα δεν είναι σταθερότερο από την καμπύλη ενός ταρσού, από το σημείο κάποιου τένοντα ή από το σχήμα του μεγάλου δάχτυλου του ποδιού. Αλλά υπήρχανε εποχές που τα παπούτσια παραμορφώνανε λιγότερο. Στους αιώνες για τους οποίους μιλώ, βρισκόμαστε πολύ κοντά στην ελεύθερη αλήθεια του γυμνού ποδιού".

Σε ένα από τα "Διηγήματα της Ανατολής" η Γιουρσενάρ μας μιλάει για έναν Κινέζο ζωγράφο, το γέρο Βανγκ-Φο. Ο αυτοκράτορας τον φυλάκισε και είναι έτοιμος να τον εκτελέσει γιατί ο κόσμος δεν είναι τόσο όμορφος όσο οι ζωγραφιές του. Συνεπώς τον κατηγορεί για ψευδομαρτυρία! Ωστόσο, διατάζει τον καταδικασμένο σε θάνατο, πριν την εκτέλεση της ποινής του, να ζωγραφίσει ένα τελευταίο έργο. Ο Βανγκ-Φο ζωγραφίζει στον πίνακά του ένα καράβι. Και μπροστά στον εξαπατημένο δήμιό του, επιβιβάζεται στο πλεούμενο που μόλις είχε απεικονίσει... Αυτό είναι και το μέγα επίτευγμα της Μαργκερίτ Γιουρσενάρ: η τέχνη της γίνεται πραγματικότητα και η πραγματικότητα μεταμορφώνεται από την τέχνη.

Σημειώσεις: Οι δύο πρώτες προτομές είναι του Αδριανού. Στη συνέχεια ένα άγαλμα και μια προτομή του Αντίνοου. Ακολουθεί ένα ρωμαϊκό μωσαϊκό του 1ου μ.χ αιώνα, που απεικονίζει μια ερωτική σκηνή. Τα αποσπάσματα με κόκκινους χαρακτήρες είναι από το μυθιστόρημα ενώ αυτά με μπλε από το Σημειωματάριο της Γιουρσενάρ. Αυτά που γράφω περί γραφής της Γιουρσενάρ αφορούν μόνο στο γαλλικό κείμενο, το οποίο η ελληνική μετάφραση, όπως έγραψα σε προηγούμενη ανάρτηση, σχεδόν κατέστρεψε.(20/20)

Αδριανού απομνημονεύματα - 1

Μαργκερίτ Γιουρσενάρ, εκδ. & μτφ. Χατζηνικολή.

"Όλα μάς ξεφεύγουνε, και όλοι, και μεις οι ίδιοι"

Εδώ και πάρα πολλά χρόνια οι εκδόσεις Χατζηνικολή ήταν ταυτισμένες, στη βιβλιοφιλική μου συνείδηση, με την Γιουρσενάρ. Επιπλέον, και η ίδια η Ιωάννα Χατζηνικολή, που έχει μεταφράσει τα περισσότερα έργα της, μου θύμιζε φυσιογνωμικά την Γαλλίδα (ή Βελγίδα αν προτιμάτε) δημιουργό. Οι μεταφράσεις της μάλιστα ήταν πολυπαινεμένες από πολλούς Έλληνες κριτικούς, αρχής γενομένης από τον Κ.Θ. Δημαρά, ο οποίος δήλωνε και προσωπικός φίλος της Γιουρσενάρ, όπως άλλωστε και η μεταφράστρια. Αναρωτιέμαι πόσοι απ' αυτούς που τις επαινούσαν είχαν μπει στον κόπο να τις διαβάσουν μαζί με το πρωτότυπο. Αλλά και το ελληνικό κείμενο αν διαβάσει κανείς προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι σε πολλά σημεία δεν βγάζει νόημα... Κι όμως το γαλλικό χαρακτηρίζεται από σαφήνεια και διαύγεια.

Γράφει ο άρρωστος Αδριανός, στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, για το νερό: "Ως την αγωνία κι ανακατεμμένο με την πίκρα των τελευταίων φαρμάκων, θα προσπαθώ να νιώθω τη δροσερή του αγευστιά πάνω στα χείλη μου". Τι θέλει να πει; Με τη λέξη αγωνία μεταφράζει τη γαλλική λέξη agonie, που μπορεί να προέρχεται ετυμολογικά από τη λέξη αυτή αλλά σημαίνει την επιθανάτια αγωνία, δηλαδή τη στιγμή του θανάτου! Και το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο καθώς η agonie χρησιμοποιείται καμιά δεκαριά φορές στο κείμενο, με αποκορύφωμα τη σελίδα 231, όπου σύμφωνα με τη μεταφράστρια ο Όσιρις είναι ο "θεός των αγωνιών"...

Άστοχες μεταφραστικές επιλογές, συνεχή λάθη (σχεδόν σε κάθε σελίδα), παραλείψεις φράσεων ή και ολόκληρων προτάσεων, προχειρότητα... Και να σκεφτεί κανείς ότι πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα του εικοστού αιώνα. Η αλήθεια είναι πως ήμουν υποψιασμένος καθώς είχα, πριν αρκετό καιρό, διαβάσει μια άλλη μετάφρασή της από τα αγγλικά (Ο μεγάλος Γκάτσμπι) και η οποία κατέληξε στην ανακύκλωση. Εδώ το αποτέλεσμα δεν ήταν τόσο τραγικό και το βιβλίο παρέμεινε στη βιβλιοθήκη μου, αν και καταμουτζουρωμένο από τις διορθώσεις.

Η Γιουρσενάρ (1903-1987) έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής στο Μέην, στις ΗΠΑ, σε ένα μικρό νησάκι του Ατλαντικού. Το 1939, λόγω της απειλής του πολέμου, η μεταφράστριά της, Γκρέης Φρικ (Grace Frick), την προσκάλεσε να μείνει στην Αμερική. Αγαπήθηκαν τόσο πολύ, που έκτοτε έζησαν μαζί, στο νησί των Έρημων λόφων, μέχρι το θάνατο της Φρικ, το 1979.

Στο Σημειωματάριο, που συμπληρώνει τα Απομνημονεύματα του Αδριανού, η συγγραφέας γράφει: "Αυτό το βιβλίο δεν είναι αφιερωμένο σε κανένα. Θα έπρεπε να ήταν αφιερωμένο στον G.F ..., και θα ήταν, αν δεν υπήρχε κάτι άκοσμο σε μια προσωπική αφιέρωση μπροστά από ένα έργο από το οποίο προσπαθούσα να σβυστώ. Αλλά και η μεγαλύτερη αφιέρωση θα παρέμενε πολύ ατελής και πολύ κοινός τρόπος για να τιμήσω μια φιλία τόσο λίγο κοινή. Όταν επιχειρώ να προσδιορίσω αυτό το αγαθό που μου έχει δοθεί από τόσα χρόνια, λέω πως ένα τέτοιο προνόμιο, όσο κι αν είναι σπάνιο, δεν μπορεί να είναι παρ' όλ' αυτά μοναδικό..." και συνεχίζει να μιλάει υπαινικτικά και με στοργή για την Γκρέης. Βέβαια στα γαλλικά δεν μπαίνει άρθρο μπροστά στο όνομα και ενδεχομένως η Χατζηνικολή, αν και φίλη, δεν ήξερε την Φρικ και υπέθεσε ότι πρόκειτο για άνδρα. Στην επόμενη όμως σελίδα συνεχίζει να μιλάει για την Γκρέης και μάλιστα την στιγμή που επισκέφτηκε μαζί της την Έπαυλη του Αδριανού:"Ο G... και γω βρεθήκαμε μπροστά στο καλαμένιο κρεββάτι ενός βοσκού..." Εδώ όμως δεν υπάρχει δικαιολογία καθώς το "βρεθήκαμε" αποδίδει μια γαλλική μετοχή η οποία με την κατάληξή της δηλώνει ξεκάθαρα ότι αφορά σε δύο γυναίκες. Όμως η Χατζηνικολή επιμένει και συνεχίζει με το ίδιο πείσμα και πιο κάτω ακόμη...

Δυστυχώς έχω κι άλλα βιβλία της Γιουρσενάρ μεταφρασμένα από την Χατζηνικολή και πολύ φοβάμαι ότι θα συναντήσω τα ίδια προβλήματα. Οι εκδόσεις της, προφανώς, έχουν την αποκλειστικότητα των πνευματικών της δικαιωμάτων αλλά ακόμη κι αν δεν την είχαν, ποιος θα δοκίμαζε να ξαναμεταφράσει ένα βιβλίο του οποίου η πρώτη μετάφραση έχει λάβει τόσα εγκώμια;

Σημείωση: Στη φωτογραφία η Γιουρσενάρ με την Γκρέης Φρικ.