"Πέρασα τη ζωή μου στην Ιστανμπούλ, στην ευρωπαϊκή ακτή, μέσα σε σπίτια στραμμένα προς την ασιατική. Έζησα δίπλα στη θάλασσα με θέα την απέναντι ακτή, που αδιάκοπα μου θύμιζε τη θέση μου στον κόσμο". (Παμούκ)
"Κι Ανατολή και Δύση του Θεού είναι". (Κοράνι)
"Τώρα είμαι νεκρός, ένα πτώμα στον πάτο κάποιου πηγαδιού. Πέρασαν ώρες πολλές από τότε που ανάσανα για τελευταία φορά, η καρδιά μου από ώρες σταμάτησε να χτυπάει, αλλά εκτός από τον άθλιο δολοφόνο μου, κανείς άλλος δεν ξέρει τι μου έχει συμβεί".
Με αυτό τον εντυπωσιακό τρόπο ξεκινάει το μυθιστόρημα του Ορχάν Παμούκ. Βρισκόμαστε στα 1591, στην Ιστανμπούλ του Οθωμανού σουλτάνου Μουράτ Γ', μεγάλου θαυμαστή της τέχνης της μικρογραφίας. Η Οθωμανική μικρογραφία που σχετίζεται στενά με την Περσική ήταν στην ουσία εικονογράφιση χειρογράφων με ιστορίες, χρονικά και μύθους καθώς το Ισλάμ απαγόρευε την ζωγραφική ως ανεξάρτητη τέχνη. Κι ενώ η ιστορία της Δυτικής ζωγραφικής, τουλάχιστον από την Αναγέννηση έως και τις αρχές του 20ου αιώνα, έχει να κάνει με την απεικόνιση της πραγματικότητας χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές όπως την προοπτική ή τις φωτοσκιάσεις και δίνοντας στο χρόνο πρωταρχική σημασία, στην Ισλαμική τέχνη πασχίζουν να εκφράσουν την Αιώνια Αλήθεια που βρίσκεται πίσω από αυτά που βλέπουμε, πέρα από το χρόνο και τις προοπτικές.
Όπως μας αφηγείται ένα δέντρο ζωγραφισμένο σε μικρογραφία, δυο μεγάλοι Φράγκοι ζωγράφοι συζητούσαν περπατώντας στην εξοχή κι έλεγαν ο ένας στον άλλον: "Απαιτεί τόσο ταλέντο η ζωγραφική, ώστε όταν ζωγραφίσεις ένα από τα δέντρα αυτού του δάσους, να μπορεί αυτός που θα κοιτάξει τη ζωγραφιά, να μπορεί, αν θέλει, να έρθει εδώ και να ψάξει ανάμεσα στα δέντρα να το βρει". Όμως το ίδιο το δέντρο θα διαφωνήσει λέγοντας: "Εγώ το φτωχό ευχαριστώ τον Αλλάχ που δεν με ζωγράφισαν μ' αυτό το σκεπτικό... Δεν θέλω να είμαι το ίδιο το δέντρο, αλλά η έννοια του δέντρου".
"Ο Αλλάχ έπλασε τον κόσμο πρώτα για να τον βλέπουμε, έπειτα μας έδωσε τις λέξεις για να μοιραζόμαστε αυτά που βλέπουμε, να μλάμε γι' αυτά. Ύστερα πήραμε εμείς τις λέξεις, φτιάξαμε ιστορίες και νομίσαμε ότι η ζωγραφική υπάρχει για να περιγράφει αυτές τις ιστορίες. Ενώ ζωγραφική σημαίνει ψάχνω να βρω τις αναμνήσεις του Αλλάχ, βλέπω τον κόσμο όπως τον βλέπει εκείνος".
Ο ιδανικός μικρογράφος δεν είναι αυτός που βλέπει με οξυδέρκεια το θέαμα του κόσμου και προσπαθεί να το εκφράσει με την τέχνη του αλλά αυτός που μετά από μακροχρόνια άσκηση έχει τυφλωθεί και απαλλαγμένος από τις μολύνσεις της πραγματικότητας μπορεί να αποδώσει αυτό που έχει στο νου του ο Αλλάχ.
Ας ξαναπιάσω όμως από την αρχή την υπόθεση του αξιόλογου αυτού μυθιστορήματος: Ο σουλτάνος έχει παραγγείλει σ' έναν αρχιμάστορα ένα βιβλίο ζωγραφισμένο με φράγκικη τεχνοτροπία. Όλα πρέπει να γίνουν με άκρα μυστικότητα καθώς αυτό έρχεται σε αντίθεση με αυτά που πρεσβεύει η ισχυρή θρησκεία και οι φανατικοί υποστηρικτές της. Και τότε γίνεται ο πρώτος φόνος. Ένας μικρογράφος βρίσκεται δολοφονημένος...
Ο Παμούκ χρησιμοποιώντας με τόλμη την τεχνική των πολλαπλών αφηγηματικών φωνών και χωρίς να διστάσει να χρησιμοποιήσει ως αφηγητές ακόμα κι ένα άλογο, το Θάνατο ή και μια κάλπικη χρυσή λίρα, μας δίνει με θαυμάσιο τρόπο το κλίμα της εποχής στην Ισταμπούλ. Πλάθει χαρακτήρες μοναδικούς όπως η Σεκιουρέ (τι όνομα!), κόρη του αρχιμάστορα, η εβραία Εστέρ (ως άλλος Φίγκαρο) κατάλληλη για όλες τις δουλειές και ο παραμυθάς που σε ένα καφενείο κρατούσε ζωγραφιές και διηγόταν ιστορίες μέσα από το στόμα των εικόνων. Βέβαια ένας από τους πρωταγωνιστές είναι και η αγαπημένη πόλη του... χιονισμένη, πολυάνθρωπη και αντιφατική.
"Στην Ιστανμπούλ, την πόλη όπου γεννήθηκα και μεγάλωσα, γύρισα έπειτα από 12 χρόνια. Περπατούσα σαν υπνοβάτης. Για τους ετοιμοθάνατους λένε πως τους τραβάει το χώμα, εμένα με είχε τραβήξει ο θάνατος. Στην αρχή, μόλις μπήκα στην πόλη, νόμισα ότι υπάρχει μόνο ο θάνατος, έπειτα συνάντησα και τον έρωτα... Στα σοκάκια, τα στριμωγμένα ανάμεσα στα σπίτια που έγερναν αντικριστά το ένα πάνω στ' άλλο, σε ορισμένα σημεία αναγκάστηκα να περπατάω σερνάμενος στους τοίχους και στις πόρτες για να μην πέφτω στα φορτωμένα άλογα... Κάπου κοντά στο Τσεμπερλίτας, με τις βρόμικες μυρωδιές από την Ορνιθαγορά, είδα θρασείς, ρακένδυτους ζητιάνους, στριμωγμένους τον ένα δίπλα στον άλλο. Ένας, αν και τυφλός, κοίταζε το χιόνι που έπεφτε και χαμογελούσε".
Το "Με λένε Κόκκινο" έχει στοιχεία αστυνομικής λογοτεχνίας αφού ο κινητήριος μοχλός της αφήγησης είναι η αναζήτηση του δολοφόνου αλλά και ερωτικής αφού στο κέντρο βρίσκεται ο μανιώδης έρωτας του Μαύρου και της Σεκιουρέ, που προσπαθεί να υπερσκελίσει ανυπέρβλητα εμπόδια προκειμένου να φτάσει σε αίσιο τέλος. Με αφορμή όμως αυτά, ο Τούρκος δημιουργός μας μιλά για τη στυλιζαρισμένη Ανατολική τέχνη, γενικότερα για τη φύση της Τέχνης και τη σχέση της με την πραγματικότητα, για τη σχέση παράδοσης και πρωτοπορίας κάνοντας κι αυτός, ως άλλος αρχιμάστορας, χρήση δυτικών τρόπων αφήγησης με ιστορίες και μύθους από την ισλαμική παράδοση. Όλα αυτά δοσμένα με ζωντάνια, χιούμορ και αγάπη για τις χαρές της ζωής. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι η σύγχυση στην οποία βρίσκεται η κάστα των μικρογράφων του 16ου αιώνα είναι ανάλογη με αυτή στην οποία βρίσκονται οι Τούρκοι της σύγχρονης εποχής (μόνον αυτοί άραγε;). Από τη μία θέλουν να γίνουν Δυτικοί χωρίς να το καταφέρνουν και απ' την άλλη εγκαταλείπουν σταδιακά την παράδοσή τους για να γίνουν τελικά ένας λαός χωρίς ταυτότητα.
"Εντάξει, το ομολογώ. Δεν είμαι αληθινό φλουρί του Σουλτάνου μας. Δεν είμαι κομμένο στο Νομισματοκοπείο του Τσεμπερλίτας. Είμαι κάλπικο. Με κόψανε στη Βενετία με λειψό χρυσάφι, με φέρανε εδώ και με ρίξανε στη αγορά για οθωμανικό. Σας ευχαριστώ που δείχνετε κατανόηση".
Σημειώσεις: Εννοείται βέβαια πως όλες οι εικόνες, πλην μιας παλιάς φωτογραφίας από την Πόλη του Αρά Γκιουλέρ, προέρχονται από τούρκικες και περσικές μικρογραφίες. Το μότο είναι από συνέντευξη του Παμούκ. Το μυθιστόρημα αυτό ήταν μια θαυμάσια ευκαιρία να μάθω, χάρη και στο διαδίκτυο, αρκετά πράγματα για την περσική και οθωμανική μικρογραφία. Δυστυχώς, ούτε ο Γκόμπριτς, στο εξαιρετικό κατά τ' άλλα "Χρονικό της Τέχνης", δεν ασχολείται ιδιαίτερα με αυτές. (16/20)
