Πλούτος και ανισότητα

Ζίγκμουντ Μπάουμαν, "Πλούτος και ανισότητα", εκδ. Οκτώ, μετ. Γιώργος Λαμπράκος.
Ακόμα ένα υπέροχο δοκίμιο του Πολωνού κοινωνιολόγου! Σταχυολογώ μερικά αποσπάσματα:
"Αν οι άνθρωποι πιστεύουν πως κάτι είναι αληθές, το καθιστούν αληθές με τον τρόπο που συμπεριφέρονται" (W.I. Thomas & F. Znaciecki)
"Για τους περισσότερους ανθρώπους, τον περισσότερο καιρό, "άδικο" σήμαινε την απομάκρυνση από το "φυσικό" (διάβαζε: το σύνηθες)".
"Ο κόσμος φαίνεται να είναι καλά προστατευμένος, όχι από καταστροφές αλλά από τους προφήτες τους... Όπως ο Άρθουρ Κέστλερ μας θύμιζε διαρκώς (μάταια τρόπον τινά, μάταια), η τεχνητή τύφλωση είναι κληρονομική... Λέγεται πως η φωνή της Κασσάνδρας διαπέρασε τα τείχη κι όμως ο Τρωικός Πόλεμος έγινε."
"Από την κούνια έως τον τάφο εκπαιδευόμαστε και γυμναζόμαστε για να εκλαμβάνουμε τα καταστήματα ως φαρμακεία γεμάτα με φάρμακα που θα θεραπεύσουν ή τουλάχιστον θα απαλύνουν όλες τις ασθένειες και τις οδύνες της προσωπικής μας ζωής και της συμβίωσής μας με τους άλλους."

Ζωή για κατανάλωση

Ζύγκμουντ Μπάουμαν, εκδ. Πολύτροπον, μτφ. Γ. Καράμπελας.

"Δεν είναι η δημιουργία νέων αναγκών η μείζων μέριμνα της κοινωνίας των καταναλωτών. Είναι η υποβάθμιση και ο ξεπεσμός των χθεσινών αναγκών..."

Στη "Ζωή για κατανάλωση" ο Μπάουμαν αναλύει τον μετασχηματισμό της κοινωνίας, από κοινωνία παραγωγών σε κοινωνία καταναλωτών εστιάζοντας στον αντίκτυπο που είχε αυτός ο μετασχηματισμός σε ποικίλες όψεις της σύγχρονης ζωής, όπως τη δημοκρατία, τους κοινωνικούς διαχωρισμούς, τις κοινότητες, τον τρόπο σκέψης, τις αξίες... Πιο συγκεκριμένα πρόκειται για τη μετάβαση από την κατανάλωση στον καταναλωτισμό, "έναν τύπο κοινωνικής διαρρύθμισης που προκύπτει από την ανακύκλωση πεζών, μόνιμων και πολιτειακά ουδέτερων, ούτως ειπείν, ανθρώπινων αναγκών, επιθυμιών και πόθων σε πρωτεύουσα κινητήρια και λειτουργική δύναμη της κοινωνίας..."

Για τον Πολωνό κοινωνιολόγο "καταναλώνω" σημαίνει επενδύω στην κοινωνική μου ένταξη. Συνεπώς, σ' έναν κόσμο που αξιολογεί τον καθένα και το καθετί βάσει της εμπορευματικής του αξίας, οι "αποτυχημένοι καταναλωτές" πρέπει μοιραία να βγουν στο περιθώριο ή ακόμα καλύτερα... να εξαφανισθούν!

"Η σύγχρονη κοινωνία περιλαμβάνει τα μέλη της πρωτίστως ως καταναλωτές και μόνο δευτερευόντως και εν μέρει ως παραγωγούς... Οι φτωχοί του σήμερα είναι "μη καταναλωτές", όχι "άνεργοι". Ορίζονται κυρίως απ' το ότι είναι ελαττωματικοί καταναλωτές, καθώς το πιο κομβικό από τα κοινωνικά καθήκοντα που δεν επιτελούν είναι το καθήκον να είναι ενεργοί και αποδοτικοί αγοραστές των αγαθών και των υπηρεσιών που προσφέρει η αγορά".

Αυτοί οι σύγχρονοι περιθωριακοί, όχι μόνο εξορίζονται σταδιακά από τους δημόσιους χώρους που χρησιμοποιούμε εμείς, οι νόμιμοι κάτοικοι του γενναίου καταναλωτικού μας κόσμου αλλά κι από το "σύμπαν της ηθικής συμπάθειας" και τη δημόσια έγνοια. Κι εκεί ακριβώς, όπου οι δεοντολογικές μέριμνες σιωπούν ολοκληρωτικά ενώ η συμπάθεια σβήνει και οι ηθικοί φραγμοί καταρρέουν, ελλοχεύει ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Ο Μπάουμαν μας θυμίζει ότι η ναζιστική "βία διαπράχθηκε μέσα σε μια εκκωφαντική σιωπή ανθρώπων που θεωρούσαν εαυτούς αξιοπρεπή και χρηστά άτομα, δεν έβλεπαν όμως για ποιο λόγο τα θύματα της βίας, που είχαν πάψει προ πολλού να προσμετρούνται στα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, άξιζαν την ηθική συμπάθεια και συμπόνια τους".

Αυτή, η πιο σημαντική ίσως από τις παράπλευρες απώλειες του άλματος στην καταναλωτική εκδοχή της ελευθερίας του homo eligens, που είναι ο Άλλος ως αντικείμενο δεοντολογικής ευθύνης και ηθικής μέριμνας, είναι μία από τις πιο βαθυστόχαστες αναλύσεις του Μπάουμαν σ' αυτό το έργο του.


Ο γηραιός στοχαστής της ρευστής νεωτερικότητας στο εξαιρετικό του δοκίμιο χρησιμοποιώντας το Λόγο πολλών σύγχρονων κοινωνιολόγων αλλά και παραδοσιακών φιλοσόφων των προηγούμενων αιώνων αναλύει, θέτει ερωτήματα και μας παρακινεί να κάνουμε σκέψεις με... "μήκος μεγαλύτερο από μερικά εκατοστά".

Ωστόσο, για μια ακόμη φορά, τελειώνοντας ένα βιβλίο του Μπάουμαν, ένιωσα μια βαθιά απαισιοδοξία. Το μέλλον της σύγχρονης κοινωνίας διαγράφεται αναμφισβήτητα ζοφερό. Ο συγγραφέας δεν προτείνει λύσεις, απλά αναλύει το παρόν και προδιαγράφει την πορεία του καταδεικνύοντας το αδιέξοδο...

"Τίποτα δεν μας προσδιορίζει περισσότερο, εμάς, τους ανθρώπους του σήμερα, από την αδυναμία μας να μείνουμε νοητικά "ενήμεροι" αναφορικά με την πρόοδο των προϊόντων μας, να ελέγξουμε δηλαδή τον ρυθμό των ίδιων μας των δημιουργημάτων και να ανακτήσουμε στο μέλλον τα όργανα που μας έχουν κυριεύσει... Δεν είναι ολότελα αδύνατο εμείς, που κατασκευάζουμε αυτά τα προϊόντα, να είμαστε έτοιμοι να δημιουργήσουμε έναν κόσμο τον οποίο δεν θα μπορούμε να προλάβουμε και ο οποίος θα υπερβαίνει εντελώς την ικανότητά μας να "κατανοούμε", τη φαντασία και τη συναισθηματική μας αντοχή, όπως και θα κείται πέραν του μέτρου της ευθύνης μας".

Σημειώσεις: Ο πρώτος πίνακας είναι του Άντυ Γουώρχολ με τίτλο "Diamond dust shoes" (1980). Ο δεύτερος του Ben Shahn με τίτλο "Supermarket" (1957). Τα αποσπάσματα με μπορντό χαρακτήρες είναι του Μπάουμαν ενώ αυτά με μπλε του T. H. Eriksen και με πράσινο του Gunther Anders. Όλα είναι απ' το βιβλίο. Homo eligens είναι ο "άνθρωπος επιλογέας". Στο ιστολόγιο του Α. Αρτινού, "λεξήματα", υπάρχει μια εξαιρετική ανάρτηση με τίτλο "Το καταραμένο πλεόνασμα" για το βιβλίο του Μπάουμαν "Ρευστοί καιροί" αλλά και για τη σκέψη του γενικότερα.

Ρευστός φόβος

Ζύγκμουντ Μπάουμαν , εκδ. Πολύτροπον , μτφ. Γ. Καράμπελας .

Θα ήθελα να εκφράσω την ακλόνητη πεποίθησή μου ότι το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος .

Φ. Ν. Ρούζβελτ , 1933

Σε αυτό το εξαιρετικό δοκίμιο ο Πολωνός κοινωνιολόγος Ζύγκμουντ Μπάουμαν κάνει μια απόπειρα να αναλύσει τους φόβους της σύγχρονης εποχής.


" Ο φόβος φθάνει στο αποκορύφωμά του όταν είναι διάχυτος , ασαφής , όταν δεν συνδέεται με κάτι , όταν παραμένει αποσπασμένος από την πραγματικότητα κι αιωρείται ελεύθερα , χωρίς σαφή αναφορά ή αιτία . Όταν μας στοιχειώνει χωρίς ορατό ειρμό ή λόγο , όταν η απειλή που θα έπρεπε να φοβόμαστε μπορεί να αναφανεί φευγαλέα παντού , δεν μπορούμε όμως να την αντικρίσουμε πουθενά ."Φόβος" είναι το όνομα που δίνουμε στην αβεβαιότητά μας : στην άγνοιά μας για την απειλή."

Ο Φόβος ως άλλος Πρωτέας αλλάζει μορφές διαφεύγοντας τη "σύλληψή" του για να καταλήξει στη ρευστότητα που τον χαρακτηρίζει στη σύγχρονη εποχή .

Από τον 16ο αιώνα στην Ευρώπη , όπου ίσχυε το "Peur toujours , peur partout" ("φόβος πάντα ,φόβος παντού") , έως την αυγή του 21ου αιώνα , οπότε υποτίθεται ότι οι φόβοι που στοίχειωναν την κοινωνική ζωή κατά το παρελθόν θα μπορούσαν να ξεπεραστούν οριστικά , ο φόβος είναι κυρίαρχος . Ζούμε ξανά σε μια εποχή φόβου , σε μια κατάσταση διαρκούς άγχους αναφορικά με τους κινδύνους που μπορεί να κάνουν την εμφάνισή τους ανά πάσα στιγμή .

Ο Μπάουμαν ανατρέχει στους πρωταρχικούς φόβους του ανθρώπου και παρακολουθεί τη μετάλλαξή τους στην πορεία της εξέλιξής του .

"Ζούμε αναμφίβολα σε ορισμένες από τις πιο ασφαλείς κοινωνίες που υπήρξαν ποτέ ... Όλα τα νοητά αντικειμενικά μέτρα δείχνουν μια φαινομενικά ασταμάτητη αύξηση στην προστασία που απολαμβάνουν οι άνδρες και οι γυναίκες στο "αναπτυγμένο" τμήμα της υφηλίου και στα τρία μέτωπα όπου μαίνονται οι μάχες για την προστασία της ανθρώπινης ζωής : εναντίον των ανώτερων δυνάμεων της φύσης , εναντίον των έμφυτων αδυναμιών των σωμάτων μας και εναντίον των κινδύνων που πηγάζουν από την επιθετικότητα των άλλων ανθρώπων ... Ωστόσο ο εθισμός στο φόβο και η εμμονή με την ασφάλεια έχουν πραγματοποιήσει τις πιο θεαματικές σταδιοδρομίες τα τελευταία χρόνια.Οι άνθρωποι που ζουν στη μεγαλύτερη καταγεγραμμένη άνεση , οι πιο καλομαθημένοι και παραχαϊδεμένοι απ' όλους τους ανθρώπους στην ιστορία , είναι εκείνοι που νιώθουν περισσότερο ανασφαλείς και τρομαγμένοι , πιο επιρρεπείς στον πανικό και πιο φανατικοί για καθετί που σχετίζεται με την ασφάλεια και την προστασία."

Και φυσικά " Η αγορά ευημερεί σε συνθήκες ανασφάλειας , κεφαλαιοποιεί τους ανθρώπινους φόβους και τα αισθήματα δυστυχίας." Για να εξηγήσει , ο συγγραφέας , στη συνέχεια , με ευφυή τρόπο διάφορα φαινόμενα του σύγχρονου καταναλωτισμού όπως την αστραπιαία ταχύτητα αλλαγών της μόδας ή την αύξηση πωλήσεων των SUV (τζιπ) .

Δεν είμαι βέβαιος για το αν ο Μπάουμαν επιτυγχάνει να μας απαλλάξει από τους σύγχρονους φόβους , σίγουρα όμως καταφέρνει να τους εντοπίσει και να αναλύσει τους μηχανισμούς λειτουργίας τους .Άλλωστε , ειδικεύεται στην ανάλυση ρευστών εννοιών , όπως διαπίστωσα πριν αρκετό καιρό διαβάζοντας ένα άλλο δοκίμιό του: "Ρευστή αγάπη" , εκδ. Εστία .

Σημείωση:Ο πίνακας του Rockwell "Freedom from fear" , έγινε poster κατά τη διάρκεια του Β' παγκόσμιου πολέμου στις Η.Π.Α .