Η Ωραία του Κυρίου - 2

Αλμπέρ Κοέν, εκδ. Χατζηνικολή, μτφ. Ιωάννα Χατζηνικολή.

Albert Cohen, εκδ. Pleiade.

"Είναι τελικά απαραίτητο για ένα συγγραφέα να 'χει γράψει πολλά βιβλία; Ο Τολστόι δεν έγραψε παρά τρία μεγάλα βιβλία και ο Θερβάντες ένα και μοναδικό". 

"Η Ωραία του Κυρίου" (1968) ανήκει στη χορεία των μεγάλων μυθιστορημάτων που καταφέρνουν μέσα στις σελίδες τους να περικλείσουν έναν ολόκληρο κόσμο ή για να είμαι πιο ακριβής, ολόκληρο τον κόσμο... Μέσα στις 1000 σελίδες του ξετυλίγεται η ερωτική ιστορία του Σολάλ και της Αριάν τη δεκαετία του '30: Τετρακόσιες σελίδες για να κατακτήσει ο Σολάλ, ως άλλος Δον Ζουάν, την παντρεμένη με έναν μικροαστό υπάλληλο, Αριάν. Άλλες διακόσιες ενός ευτυχισμένου έρωτα σε ντελίριο, για να παρακολουθήσουμε, στις τελευταίες τετρακόσιες σελίδες, συγκλονισμένοι, την αργή, βασανιστική αλλά αναπόφευκτη παρακμή αυτού του έρωτα, που θα καταλήξει στο θάνατο μέσα σε ένα σκηνικό βγαλμένο από την κόλαση. Ο Κοέν "εκτελεί", ως δήμιος, τον μύθο του ερωτικού πάθους. Ο Σολάλ και η Αριάν κρίνονται ένοχοι εξαπάτησης: Θέλησαν να ζήσουν έναν διαρκή έρωτα "χημικά καθαρό", δηλαδή απαλλαγμένο απ' ο,τιδήποτε δεν είχε σχέση με το αίσθημά τους. Αυτό όμως που έζησαν, στην πραγματικότητα, δεν ήταν παρά μια παρωδία του έρωτα... Πάσχισαν να διατηρήσουν, πάση θυσία, αναλλοίωτο το πάθος τους και διαπίστωσαν ότι αυτό ήταν ανέφικτο. Ο έρωτας πρέπει σταδιακά να μετουσιωθεί σε αγάπη, ο πόθος σε τρυφερότητα, η ερωτική έλξη σε  αλληλοεκτίμηση... ο έρωτας για να διαρκέσει χρειάζεται υποχωρήσεις, συμβιβασμούς, μεταμορφώσεις. Πόσο θα μπορούσε να διατηρηθεί ένας έρωτας γεννημένος μέσα στο πάθος και στη δίνη των αισθήσεων, απόλυτα εξαρτημένος από την ομορφιά και τη νεότητα;

"Η Ωραία του Κυρίου" είναι ένα ιδιόμορφο μυθιστόρημα. Υμνεί τον έρωτα ενώ ταυτόχρονα τον χλευάζει για να αφήσει τελικά τον έκπληκτο αναγνώστη να κοιτάζει έναν απογυμνωμένο σκελετό, εκεί που κάποτε υπήρξε η ενσάρκωση της ομορφιάς! Ο Κοέν μπορεί να σαρκάζει το πλέον πολυπαινεμένο από όλα τα αισθήματα αλλά κατά βάθος νιώθει τρυφερότητα και συμπόνοια για τον άνθρωπο που πασχίζει να ζήσει μέσα στη λάμψη της ματαιοδοξίας του, ενώ στο τέλος όλα θα γκρεμιστούν. Άνθρωποι που φορούν τα "καλά" τους για να βγουν στη σκηνή, να θαμπώσουν και να θαμπωθούν έως τη στιγμή που θα πέσει η αυλαία. Αξιολύπητοι γελωτοποιοί! Ο Εκκλησιαστής και ο εβραϊσμός του Κοέν είναι πανταχού παρόντες.   

"Ατελείωτες συζητήσεις, ανακωχές φιλίας που την καθησύχαζαν και της απεδείκνυαν ότι ο δεσμός τους ήταν της ψυχής και όχι μοναχά του σώματος, αιωνίως καινούρια απόλαυση να μιλάνε για τον εαυτό τους, να λάμπουν, να είναι έξυπνοι και ωραίοι και ευγενείς και τέλειοι. Δύο ηθοποιοί, απασχολημένοι να αρέσουν ο ένας στον άλλον, υποκριτές σε παράτα, σκεφτόταν αυτός για μια ακόμα φορά, αλλά δεν τον ενδιέφερε, ήταν εξαίσιο, και όλα της τον μάγευαν..."

Πέρα από ένα βιβλίο για τον έρωτα (ή κατά του έρωτα) "Η Ωραία του Κυρίου" είναι ένα μυθιστόρημα όπου ξεδιπλώνεται όλη η α-νόητη γραφειοκρατία της Κοινωνίας των Εθνών και η ανικανότητά της να βοηθήσει χώρες του Τρίτου Κόσμου ή να αντιδράσει στην απειλή του ναζισμού. Ένα κωμικό μυθιστόρημα όπου περιγράφονται, με ιδιαίτερο χιούμορ και πικρόχολη ειρωνεία, οι κοινωνικές σχέσεις που στηρίζονται στο χρήμα και την επιρροή και όπου σατιρίζονται οι μικροαστικές νοοτροπίες των ανερχόμενων τάξεων. Όπως είπα και πιο πάνω, ολόκληρος κόσμος βρίσκεται μέσα σ' αυτές τις 1000 σελίδες...

Δεν γνωρίζω αν έχει γραφτεί ποτέ κάτι παρόμοιο με το μυθιστόρημα αυτό. Η μοναδική τέχνη του Κοέν έγκειται στην ικανότητά του να γράφει συγχρόνως για την ευτυχία αλλά και τον τρόμο που μπορεί να προκαλέσει ο σαρκικός πόθος. Η γραφή του να γίνεται άλλοτε αισθησιακή κι άλλοτε κυνική. Να συνυπάρχει ο Τζόυς με τον Σταντάλ! Σελίδες βγαλμένες από την γαλλική λογοτεχνική παράδοση του 19ου αιώνα που φτάνει έως τον Προυστ, μαζί με εσωτερικούς μονολόγους... Και πίσω από όλα αυτά να κρύβεται ένας δαιμόνιος Εβραίος που διασκεδάζει γράφοντας με τόλμη εξαίρετες κωμικές σκηνές, πατώντας με το ένα πόδι σε μια λογοτεχνία πολύ πίσω από την εποχή του και με το άλλο σε μια λογοτεχνία, ποιος ξέρει;... κοενική!

"Πόσο όμορφη ήταν... Αφήστε με να σας κοιτάζω, του είπε, και έκανε προς τα πίσω για να τον δει ολόκληρο, τον ανέλυσε, του χαμογέλασε, ω τέλεια δόντια της νιότης. Θα πρέπει να ζυγίζει εξήντα κιλά, και από αυτά, τα σαράντα είναι νερό, σκέφτηκε αυτός. Είμαι ερωτευμένος με σαράντα κιλά νερό, σκέφτηκε. Τι σκέφτεστε; τον ρώτησε αυτή. Τη γάτα μου, της είπε..."      

Σημειώσεις: Η πρώτη εικόνα είναι διαφημιστική αφίσα της Αναγνωστικής Εταιρείας της Κέρκυρας. Στην Κέρκυρα το 2011 ιδρύθηκε το Σωματείο «Φίλοι του Ιδρύματος Mémoire Albert Cohen» (www.albertcohen.gr). Η δεύτερη και η τέταρτη εικόνα είναι έργα του Αυστριακού ζωγράφου Γκούσταβ Κλιμτ (1862-1918) και η τρίτη της Πολωνέζας Tamara de Lempicka (1898-1980). Το μότο της ανάρτησης με τους μπλε χαρακτήρες είναι από συνέντευξη του Κοέν. Ο Κοέν έγραψε μόνο τέσσερα μυθιστορήματα, δύο αφηγήματα, μία ποιητική συλλογή και ένα τόμο με ημερολογιακές σημειώσεις. Το τελευταίο του μυθιστόρημα ("Οι Γενναίοι") περιλαμβανόταν στην "Ωραία του Κυρίου" αλλά μετά από την σθεναρή αντίδραση του εκδότη Γκαλιμάρ, ο Κοέν το "αποκόλλησε" και το εξέδωσε την επόμενη χρονιά, το 1969. Ο Εκκλησιαστής έχει εκδοθεί από τον Ολκό το 1993 σε έναν απαράμιλλο τόμο και σε μετάφραση Α. Ίσαρη με επίμετρο και σχόλια Κοπιδάκη. "Η Ωραία του Κυρίου" εκδόθηκε το 1968, εποχή ακμής του nouveau roman στη Γαλλία. Τελειώνοντας, να επαναλάβω ότι η μετάφραση της Ι. Χατζηνικολή είναι μετριότατη και αδικεί το μυθιστόρημα. (19/20)

Η Ωραία του Κυρίου - 1

Η Ωραία του Κυρίου, εκδ. Χατζηνικολή, μτφ: Ι. Χατζηνικολή.

Belle du Seigneur, εκδ. Pleiade.

Ο Αλμπέρ Κοέν (1895-1981) γεννήθηκε στην Κέρκυρα από εβραίους γονείς. Ο παππούς του ήταν ραβίνος, πρόεδρος της εβραϊκής κοινότητας και ιδιοκτήτης μιας σαπωνοποιίας του νησιού. Το 1900 οι γονείς αποφασίζουν για κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς λόγους, να μεταναστεύσουν στη Γαλλία. Ο Αλμπέρ θα περάσει τα νεανικά του χρόνια στη Μασσαλία. Το καλοκαίρι του 1908 θα επισκεφτεί τη γενέτειρά του για την τελετουργία του μπαρ-μιτσβά. Η κήρυξη του πολέμου το 1914 θα τον βρει να σπουδάζει νομικά στη Γενεύη. Το 1919 καταφέρνει να αποκτήσει την ελβετική υπηκοότητα. Έως τότε ήταν οθωμανός υπήκοος.

Το 1930 εκδίδεται το πρώτο του μυθιστόρημα, "Σολάλ" και το 1938 το δεύτερο, "Ο Καρφοχάφτης". Το 1939 διορίζεται ως προσωπικός αντιπρόσωπος του σιωνιστή H. Weizmann στο Παρίσι. Ο Weizmann αγωνίζεται για να βρουν πατρίδα οι Εβραίοι στην Παλαιστίνη και να γλιτώσουν τον ναζιστικό διωγμό. Το 1946 διορίζεται υποδιευθυντής του Τμήματος Προστασίας Προσφύγων του Διεθνούς Οργανισμού για τους πρόσφυγες. Συντάσσει ένα επίσημο έγγραφο για τους πρόσφυγες και τους απάτριδες, που έχει την αξία διαβατηρίου («προσωρινό διαβατήριο») και αυτό είναι που τελικά υιοθετείται. Αργότερα θα πει πώς το έγγραφο αυτό ήταν το καλύτερο έργο της ζωής του. Το 1954 εκδίδεται το αφήγημά του: "Το βιβλίο της μητέρας μου". Το 1968 είναι η χρονιά σταθμός στη ζωή του Κοέν: έκδοση της "Belle du Seigneur" (Η ωραία του Κυρίου) και βράβευσή της από την Γαλλική Ακαδημία με το Μεγάλο Βραβείο Μυθιστορήματος. Μετά την έκδοση αυτού του βιβλίου, καταξιώθηκε και βρήκε τη θέση που του άρμοζε στο χάρτη της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Το 1969 κυκλοφορεί και το τελευταίο του μυθιστόρημα: "Οι Γενναίοι", το οποίο αρχικά ήταν μέρος του προηγούμενου βιβλίου του. Τα τελευταία έργα του ήταν το "Ô, vous frères humains" (Ω, σεις άνθρωποι αδέρφια μου, 1972) και το "Carnets 1978" (Ημερολόγια 1978). Ο Albert Cohen πέθανε το 1981 στη Γενεύη, αφού επί χρόνια βασανίστηκε από την υγεία του. Κηδεύτηκε στις 19 Οκτωβρίου στο εβραϊκό νεκροταφείο του Veyrier. Η συγκεντρωτική έκδοση του έργου του θα γίνει στη δεκαετία του ’90 από τη σειρά Pléiade του Gallimard, γεγονός που τον κατατάσσει στους μεγάλους κλασικούς του 20ού αιώνα.

Αν και δεν το συνηθίζω, κάνω μια μικρή βιογραφική εισαγωγή στο έργο του Κοέν γιατί πιστεύω ότι είναι αδικαιολόγητα αγνοημένος στη χώρα μας. Παρόλο που κυκλοφορούν τρία από τα τέσσερα μυθιστορήματα που έγραψε και ένα αφήγημά του, ελάχιστες αναφορές γίνονται στο έργο του. Αναμφίβολα το μεγάλο του έργο είναι "Η Ωραία του Κυρίου": Ένα αριστουργηματικό μυθιστόρημα 800 πυκνογραμμένων σελίδων, που τον αναδεικνύει σε άξιο συνεχιστή της λογοτεχνικής παράδοσης του Μπαλζάκ, του Σταντάλ και του Προυστ. Πολλοί το χαρακτηρίζουν ως ένα από τα ωραιότερα ερωτικά μυθιστορήματα όλων των εποχών. Προσωπικά το θεωρώ ως ένα κατεξοχήν "αντιερωτικό" μυθιστόρημα! Ένα μυθιστόρημα γραμμένο ενάντια στον έρωτα! Ο ίδιος ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει ως "μια τοιχογραφία της αιώνιας περιπέτειας του άνδρα και της γυναίκας".

Στα ελληνικά έχει μεταφραστεί ο "Σολάλ" (εκδ. Χατζηνικολή) και "Ο Καρφοχάφτης" (εκδ. Ηριδανός), σε μετάφραση της Οντέτ Βαρών και βέβαια, "Η Ωραία του Κυρίου" σε μετάφραση Ιωάννας Χατζηνικολή. Επίσης, από τις εκδόσεις Καστανιώτη έχει κυκλοφορήσει "Το βιβλίο της μητέρας μου" σε μετάφραση Πόλλας Ζαχοπούλου-Βλάχου.

Το βιβλίο το διάβασα παράλληλα με το γαλλικό πρωτότυπο από τη σειρά Pléiade.  Η μετάφραση της Χατζηνικολή είναι σε γενικές γραμμές άνιση. Έχοντας διαβάσει παλαιότερα μέτριες (Ανδριανού απομνημονεύματα) ή κακές (Ο μεγάλος Γκάτσμπυ) μεταφράσεις της, ξεκίνησα το βιβλίο με πολλές επιφυλάξεις, εστιάζοντας κυρίως στα εξαίσια γαλλικά του πρωτοτύπου. Ωστόσο, σε αρκετά κεφάλαια η μετάφραση είναι αξιοπρεπής και κάποια δύσκολα σημεία τα μεταφράζει θαυμάσια αποδίδοντας το ιδιαίτερο ύφος του Κοέν. Σε άλλα πάλι κεφάλαια (δυστυχώς τα περισσότερα) επικρατεί η γνωστή προχειρότητα με την οποία συνηθίζει να μεταφράζει: παραλείψεις φράσεων ή και ολόκληρων προτάσεων, λανθασμένες ή άστοχες επιλογές λέξεων, "ελληνικά" που δεν έχουν θέση σε λογοτεχνικό έργο (π.χ "του δουλακιού", "χαμερπότητα", "άγγιχτη παρθένα") και ανεπίτρεπτοι γαλλισμοί (να χρησιμοποιεί τη λέξη σεξ αντί για φύλο ή αιδοίο). Για μια ακόμα φορά είναι κρίμα που ένα τόσο σπουδαίο έργο δεν βρήκε το μεταφραστή που του άξιζε.

Θα τελειώσω το πρώτο μέρος της ανάρτησης με μια γεύση από κοέν...

"Ενθουσιασμένος που θα την έβλεπε σύντομα, δεν μπορούσε ωστόσο να μην αισθανθεί τη γελοιότητα αυτών των δύο ταλαίπωρων θνητών, που, την ίδια στιγμή και σε τρία χιλιόμετρα απόσταση ο ένας από τον άλλο, τρίβονταν, μπουγαδιάζονταν σαν πιατικά, ο καθένας για ν' αρέσει στον άλλο, ηθοποιοί που ετοιμάζονται πριν βγουν στη σκηνή..."

Σημειώσεις: Αναζητώντας την αιτία για την οποία οι Κοέν έφυγαν από την Κέρκυρα, ανακάλυψα ένα από τα τελευταία διηγήματα του Παπαδιαμάντη (4ος τόμος των Απάντων του): "Ο αντίκτυπος του νου", στο οποίο γίνεται αναφορά στο πογκρόμ κατά των εβραίων, αρχικά στην Κέρκυρα και στη συνέχεια σε όλα τα Επτάνησα, το 1891, με αφορμή τη βίαιη δολοφονία ενός κοριτσιού της εβραϊκής κοινότητας. Περισσότερες λεπτομέρειες μπορεί να βρει κανείς στο εξαιρετικό βιβλίο του Γιώργου Μαργαρίτη: "Ανεπιθύμητοι συμπατριώτες". Το αιματηρό πογκρόμ ενάντια στους Ρωμανιώτες εβραίους της Κέρκυρας μείωσε τον πληθυσμό τους από 6.000 σε 2.000, καθώς οι περισσότεροι αναγκάστηκαν σταδιακά να εκπατριστούν. Το 1944 από τους 2.000 Εβραίους της Κέρκυρας οι 1.800 κατέληξαν στο Άουσβιτς. Οι υπόλοιποι βρήκαν καταφύγιο σε γείτονές τους. Ο δήμαρχος Κόλλας με τη βοήθεια του μητροπολίτη Μεθοδίου μάζεψε τους εβραίους και τους παρέδωσε στους Γερμανούς. Την προηγουμένη των απελάσεων, είχε βγάλει ανακοίνωση προς τους “Κερκυραίους Πατριώτας”, πως οι Εβραίοι είχαν συλληφθεί και η οικονομία του νησιού θα επέστρεφε στα χέρια των “δικαιωματικών” κατόχων της. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο δήμαρχος αυτός επανεκλέγη και μετά την Απελευθέρωση! Να αναφέρω, για την ιστορία, πως στη Ζάκυνθο  ολόκληρη η μικρή Εβραϊκή κοινότητα γλίτωσε χάρη στην ηρωική στάση του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου και του δημάρχου Καρρέρ: Οι Γερμανοί διέταξαν τον δήμαρχο να τους παραδώσει μια λίστα με τα ονόματα όλων των Εβραίων του νησιού.  Η λίστα που παρέδωσε ο Χρυσόστομος περιείχε μόνο δύο ονόματα: του δημάρχου και του μητροπολίτη!

Αν τώρα αναρωτηθεί κανείς (ευλόγως ίσως) τι σχέση έχουν όλα αυτά με τη λογοτεχνία, θα του απαντήσω ευθέως: Καμίαν απολύτως...