Loomings από τον Μόμπι-Ντικ

"Οι μεγάλες κλεισιάδες του κόσμου των θαυμάτων άνοιξαν και, μες στις τρελές φαντασιώσεις που με παράσυραν στο σκοπό μου, δυο-δυο έπλεαν στα κατάβαθα της ψυχής μου, ατέλειωτες πομπές της φάλαινας και,καταμεσής ολωνών τους,ένα επιβλητικό κουκουλωμένο φάντασμα, σα λόφος από χιόνι στον αέρα."

"Δες τη νησιώτικη πόλη σου, την πόλη των Μανχατιανών, που 'ναι ζωσμένη ολόγυρα με αποβάθρες, όπως τα νησάκια των Ινδιάνων με ύφαλους κοραλένιους -το εμπόριο την κυκλώνει με τον αφρό της κυματωγής του. Δεξιά κι αριστερά, οι δρόμοι σε βγάζουν στο νερό...

Κάνε το γύρο της πόλης ένα ονειρικό κυριακάτικο απόγεμα. Πήγαινε από το Κόρλιρ-Χουκ στο Σέντις-Σλιπ κι από κει, περνώντας τη Χουάιτχολ, βόρεια. Τι βλέπεις; Στυλωμένοι σα σιωπηλοί φρουροί ολόγυρα στην πόλη, στέκουν χιλιάδες άνθρωποι θνητοί, δοσμένοι σε ωκεάνειους ρεμβασμούς. Άλλοι ακουμπώντας στους πασσάλους, άλλοι καθισμένοι στα κεφαλόσκαλα, άλλοι κοιτάζοντας τα παραπέτα των πλοίων από την Κίνα, άλλοι ανεβασμένοι ψηλά στα ξάρτια, σα να προσπαθούν να έχουν μιαν ακόμα καλύτερη θέα της θάλασσας. Αυτοί όμως είναι όλοι στεριανοί, τις καθημερινές είναι κλεισμένοι σε σουβάδες, δέσμιοι σε τεζάκια, καθηλωμένοι σε πάγκους, καρφωμένοι σε γραφεία. Τι συμβαίνει λοιπόν; Χάθηκαν τα πράσινα λιβάδια; Τι γυρεύουν εδώ;"

Σημειώσεις: Τα δύο αποσπάσματα προέρχονται από το θρυλικό Μόμπι-Ντικ, εκδ. Gutenberg σε μετάφραση Α.Κ. Χριστοδούλου. Εδώ κι ένα μήνα περίπου έχω αρχίσει να το διαβάζω αργά και μεθοδικά παράλληλα με το πρωτότυπο. Loomings είναι ο τίτλος του πρώτου κεφαλαίου που μεταφράζεται ως "Αμυδρές γραμμές στο θαλασσινό ορίζοντα"! Η εικονογραφία είναι του μεταφραστή και τη βρήκα στο ιστολόγιο που δημιούργησε πρόσφατα: www.athchrist.blogspot.com.

Απ' το σεντούκι του Ναυτίλου

Α. Νέοι θησαυροί

Τα εικονιζόμενα βιβλία έχουν τους εξής αναλυτικούς τίτλους:

1. "Αριάδνη". Μια εξαντλητική ανάγνωση ενός ερωτικού ποιήματος του Γ. Σεφέρη.

2. "Το Ραμαζάνι". Κείμενο & μετάφραση του κεφαλαίου XVII από τον "Μόμπι-Ντικ" του Μέλβιλ με επίμετρο τη μελέτη: Η "αληθινή θρησκεία" του Κουίκουεγκ.

3. "Ο ημίθεος Τάτζι". Μια σχολαστική έρευνα σε ένα επεισόδιο από το "Μάρντι" του Μέλβιλ.

Και τα τρία βιβλία είναι φτιαγμένα στο χέρι με πολύ μεράκι από τον Α. Κ. Χριστοδούλου στο ερασιτεχνικό τυπογραφείο & βιβλιοδετείο του: "Σύρτις", στο Βόλο. Ο ίδιος έχει σχεδιάσει και κατασκευάσει όλα τα τυπογραφικά στοιχεία και κοσμήματα. Κυκλοφορούν εκτός εμπορίου σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Τα συγκεκριμένα είχαν τον αριθμό 7. Δυστυχώς η παραπάνω εικόνα δεν μπορεί να αποδώσει ούτε στο ελάχιστο την αισθητική απόλαυση που ένιωσα όταν τα ξεφύλλιζα κι ακόμη περισσότερο όταν άρχισα να διαβάζω το δεύτερο απ' αυτά.

Ο Χριστοδούλου είναι για μένα, άδικα θα έλεγα, ταυτισμένος με τον Χέρμαν Μέλβιλ. Και λέω άδικα γιατί εκτός από μανιώδης μεταφραστής και μελετητής του Αμερικανού συγγραφέα έχει γράψει θαυμάσιες νουβέλες, ποιήματα αλλά και μελέτες για το έργο του Σεφέρη. Πρόσφατα μάλιστα κυκλοφόρησε μια συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του από τις εκδόσεις "Τυπωθήτω". Από τα "αυτιά" αυτής της έκδοσης πληροφορήθηκα την ύπαρξη των βιβλίων της "Σύρτεως" και καθώς αναγραφόταν και το e-mail του συγγραφέα είχα τη χαρά όχι μόνο να επικοινωνήσω μαζί του αλλά και να τον γνωρίσω από κοντά στο Βόλο.

Ως τώρα "κυκλοφορούν" από τις εκδόσεις του τα παρακάτω βιβλία:

1. Ιστορίαι Ηροδότου (ποιήματα) 2. Το Δέντρο (ποιήματα) 3. Δίπτυχο (ποιήματα) 4. Βίοι παράλληλοι (ποιήματα) 5. Παραλλαγές (ποιήματα) 6. Φαίδρος (ποίημα) 7. Ο ημίθεος Τάτζι 8. Αριάδνη 9. Το Ραμαζάνι 10. Διοσημίες (ποιήματα) 11. Ο Πηγάδης (νουβέλα) 12. Ιστορία μιας Σφραγίδας (νουβέλα) 13. Αζόρ ο Σκύλος (νουβέλα) 14. Εικονογραφίες στον Μόμπι Ντίκ, Α 15. Πρότυπο Φυτοκομείο (διηγήματα) 16. Διομήδης Οντόπουλος ή Οντός (νουβέλα).

Θα κλείσω την ανάρτηση με ένα απόσπασμα από τον πρόλογο του στην editio major του Μόμπι-Ντικ, όπου περιγράφει πολύ παραστατικά το πάθος του για μια εκφραστική τυπογραφία και την προσπάθειά του να την κατακτήσει:

"Πριν αρχίσω να γράφω το βιβλίο ετούτο, ήξερα πολύ καλά πως η παραδοσιακή τυπογραφία δεν μπορούσε να ανταποκριθεί στις τυπογραφικές ανάγκες του βιβλίου και στο ιδιόμορφο γούστο που καλλιεργούσα, μαστορεύοντας σελίδες, κοσμήματα, βινιέτες και εξώφυλλα, εδώ και πολλά χρόνια. Η μόνη λύση ήταν ο πειραματισμός με τη νέα τεχνολογία -την ηλεκτρονική τυπογραφία. Άρχισα από το μηδέν. Έμαθα να κατασκευάζω πολυτονικές γραμματοσειρές, που ήταν ανύπαρκτες στην ελληνική αγορά και επινόησα έναν τρόπο να κατασκευάζω κοσμήματα, βινιέτες και ειδικά σύμβολα. Έναν ολόκληρο χρόνο διέθεσα για να "αναστήσω" όλες σχεδόν τις πολυτονικές γραμματοσειρές της μονοτυπίας, από μια δική μου οπτική ωστόσο -τρεις παραλλαγές των "απλών", δύο παραλλαγές των "λιψίας", τα πελασγικά, τα παλαιοελζεβίρ κ.ά. Το βιβλίο ετούτο λοιπόν έχει σχεδιαστεί, έχει στοιχειοθετηθεί με τις γραμματοσειρές μου και έχει σελιδοποιηθεί στον προσωπικό μου υπολογιστή, που χειρίστηκα ωστόσο όπως χειρίζονταν οι παλιοί τυπογράφοι το "μάρμαρο"."

Τα μεταφραστικά - 1

"Άν φανταστούμε τη γλώσσα ενός βιβλίου σαν υδρόγειο, είναι εύκολο να καταλάβουμε και το μεταφραστικό πρόβλημα - που είναι πρόβλημα αναπνοής. Μπορείς να αντιγράψεις την υδρόγειο, τη στεριά, τη θάλασσα, τα βουνά και τις πολιτείες, αποπάνω, αποκάτω ή από τα πλάγια, δεν μπορείς όμως να αντιγράψεις και την ατμόσφαιρα που δε φαίνεται. Δεν ξέρω αν ένας Αμερικάνος σήμερα μπορεί να γεμίσει τα πνευμόνια του με την καθαρή ατμόσφαιρα της γλώσσας του Μόμπι-Ντικ. Πρέπει, κοντολογίς, να καταλάβουμε πως "γλώσσα" είναι ο ζωντανός άνθρωπος. Όταν ο Μέλβιλ μιλάει για το "νερό", εννοεί το δικό του νερό, το νερό που είδε, που μύρισε από την προκυμαία της "νησιώτικης πόλης" του. Εννοεί όλα τα αισθήματα που δίνουν μια ξεχωριστή πατρίδα σε κάθε λέξη του. Ποιος λοιπόν θα μας βεβαιώσει, όταν διαβάζουμε στο πρωτότυπο, την ακρίβεια αυτού του φωτοστέφανου; Όταν μεταφράζουμε αρχαία κείμενα, ξέρουμε πως αντιγράφουμε το γυμνό κουκούτσι ενός καρπού, που τη ζουμερή σάρκα την έφαγε για πάντα το χώμα. Τούτη η σάρκα, αυτό που λέμε "η σκιά μου εδώ στη γη" που είναι και η αληθινή μας ουσία, ταξιδεύει ολομόναχη στα βάθη του καιρού".

"Ακριβής μετάφραση λοιπόν είναι να "δεις" ή να ζωγραφίσεις το τοπίο που είδε ή ζωγράφισε ο συγγραφέας. Η συγκίνηση που ακολουθεί είναι το δικό σου καράβι, που κι αν ακόμα πάρει το δρόμο που πήρε το καράβι του συγγραφέα, θα κάνει το ταξίδι ολομόναχο στο πέλαγος. Έχουμε λοιπόν ανάγκη από μεταφράσεις, δουλεμένες με την αυτοθυσία και το μόχθο που δίνουμε σε ένα πρωτότυπο έργο... Πάσχισα να αντιγράψω σωστά με την έννοια που είπα. Αυτό μόνο. Ο Μέλβιλ ας με συγχωρέσει".

Σημειώσεις: Αυτά τα γράφει ο Α. Κ. Χριστοδούλου, μεταφραστής και μελετητής του Μέλβιλ, στην εισαγωγή της πρώτης μεταφραστικής του απόπειρας στο Μόμπι Ντικ στις εκδόσεις Ζώδιο, 1983 (τρίτη φωτογραφία). Είχαν κυκλοφορήσει τότε, μόνο δύο τόμοι, που περιείχαν 32 κεφάλαια του έργου και στις δύο γλώσσες με εκτενείς σημειώσεις. Για μένα το παραπάνω απόσπασμα αποτελεί τον "ορισμό" του μεταφραστικού ήθους... Ο Α. Κ. Χριστοδούλου ολοκλήρωσε την προσπάθειά του στις εκδόσεις Gutenberg το 1991 (δεύτερη φωτογραφία) χωρίς όμως το πρωτότυπο κείμενο, την εισαγωγή και τις σημειώσεις. Επιθυμία δική του, αλλά φαντάζομαι κι όλων των βιβλιόφιλων, ήταν να επανέλθει με μια πεντάτομη editio major που θα περιελάμβανε όλα αυτά. Δυστυχώς μόνον ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε, το 1997 (η πρώτη φωτογραφία). Πρόκειται για ένα από τα ωραιότερα κοσμήματα της βιβλιοθήκης μου. Η εικόνα στο εξώφυλλο είναι ζωγραφισμένη από τον ίδιο. Απ' ό,τι γνωρίζω συνεχίζει να εργάζεται σύμφωνα με αυτό το σχέδιο. Του εύχομαι ολόψυχα να ευοδωθεί.