Μπερλίν Αλεξάντερπλατς - 3

Άλφρεντ Ντέμπλιν, εκδ. Οδυσσέας, μτφ. Μηνάς Παράσχης.

Alfred Döblin, εκδ. S. Fischer, 2004.

Alfred Döblin, εκδ. Gallimard, μτφ. Olivier Le Lay, 2009. 

 

Τι είναι αυτό που κάνει το "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς" ένα από τα αριστουργήματα του εικοστού αιώνα; Μήπως η ιστορία του κεντρικού χαρακτήρα, του Φραντς Μπίμπερκοπφ; Από τις πιο κοινότοπες που έχω διαβάσει.  Όσο γι' αυτό που αποκαλούμε συνέπεια στην εξέλιξη ή αληθοφάνεια, ας το αφήσουμε καλύτερα...

Ο Φραντς βγαίνοντας από τη φυλακή δίνει όρκο να μείνει τίμιος και να εφαρμόζει τους νόμους της κοινωνίας. Όντας από φυσικού του καλός και αφελής αλλά επιρρεπής στη βία και στο αλκοόλ, δέχεται το ένα μετά το άλλο τα χτυπήματα της μοίρας και καταρρέει. Αμέσως μετά την αποφυλάκισή του βρίσκεται στο έλεος ενός ακαταμάχητου εχθρού, του Βερολίνου. Ένα χαοτικό, παράλογο και ύπουλο Βερολίνο, που τον υποδέχεται ως ένα ακόμα πεδίο μάχης. Ο ψυχολογικά και ιδεολογικά ασταθής ήρωας του Ντέμπλιν δε θα αντέξει για πολύ. "Οι λέξεις τρέχουν καταπάνω σου, πρέπει να προσέξεις μη σε παρασύρουν, όπως τα λεωφορεία, αλλιώς θα σε στείλουν στον άλλο κόσμο".  Μικρές ιστορίες διαδέχονται η μία την άλλη καθώς ο Φραντς προσπαθεί να παραμείνει όρθιος στο Βερολίνο του 1927.

 

"Προσέξτε, όταν πέφτουν οβίδες βρωμίζει ο τόπος, εμπρός, ψηλά το πόδι, μη δίνεις στόχο, πρέπει να ξεφύγω, να την κοπανήσω, εμπρός, το πολύ πολύ να μου τσακίσουν τα κόκαλα, ντουμντρουμντουμ, εμπρός μαρς, εν δύο, εν δυο, δεξί αριστερό, δεξί αριστερό, δεξί αριστερό.

Ο Φραντς Μπίμπερκοπφ βαδίζει μες στους δρόμους με βήμα σταθερό, δεξί αριστερό, δεξί αριστερό, μην κάνεις τον κουρασμένο, ούτε καπηλειό ούτε πιοτό, για να δούμε, μια σφαίρα ήρθε απ' τον ουρανό, για να δούμε θα τη φάω, θα πέσω, δεξί αριστερό, δεξί αριστερό, ήχος τυμπάνων και ταγμάτων μάχης. Επιτέλους, ανάσανε.

Περπατάει στο Βερολίνο. Όταν οι στρατιώτες διασχίζουν την πόλη, άι γιατί, άι επειδή, άι μονάχα για το τσινγκ νταραντά μπουμνταρά, άι μονάχα για το τσινγκνταραντά, νταντά. Τα σπίτια είναι σιωπηλά, ο αέρας φυσάει απ' όπου θέλει. Άι γιατί, άι επειδή, άι μονάχα για το τσίνγκνταρανταντά".

 

 

 

Ξανά από την αρχή: Τι είναι αυτό που κάνει το "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς" ένα από τα αριστουργήματα του εικοστού αιώνα; Τίποτα παραπάνω απ' αυτό που κάνει αριστουργήματα τα περισσότερα μεγάλα έργα της σύγχρονης παγκόσμιας λογοτεχνίας: Ο τρόπος με τον οποίο ο δημιουργός τους ξετυλίγει μια κοινότοπη ιστορία!  Ο Μπίμπερκοπφ μπορεί να βρίσκεται στο κέντρο του μυθιστορήματος αλλά στην ουσία κολυμπάει προσπαθώντας να επιπλεύσει σε ένα πέλαγος μύθων και κλασικών ή επικαιρικών κειμένων. Ο Ντέμπλιν με τη μέθοδο του μοντάζ έχει ενσωματώσει άρθρα εφημερίδων, αγγελίες, διαφημίσεις, μετεωρολογικά δελτία, πολιτικές ομιλίες, λαϊκά τραγούδια και λογοτεχνικά παραθέματα. Σε πολλά κεφάλαια επανέρχονται, σα μουσικά μοτίβα, μυθολογικά και βιβλικά κείμενα, όπως ο μύθος του Αγαμέμνονα, οι ιστορίες του Ιώβ ή του Ισαάκ και αποσπάσματα  της Αποκάλυψης, είτε για να λειτουργήσουν ως υπαινικτικά σχόλια στα δρώμενα, είτε για να τους δώσουν μια καθολική διάσταση. 

Στο παραπάνω απόσπασμα που παραθέτω από το βιβλίο, ο Φραντς βαδίζει στο συνωστισμένο Βερολίνο με στόχο να βρει τον δολοφόνο Ράινχολντ. Μέσα στη σύγχυσή του, τού έρχονται αναμνήσεις από τον Μεγάλο Πόλεμο στον οποίον έλαβε μέρος ενώ η αφήγηση παρασύρεται στο ρυθμό ενός πολεμικού εμβατηρίου, που δείχνει να τον καθησυχάζει. Τα στρατιωτικά τραγούδια, όπως και πολιτικο-πατριωτικοί λόγοι εμφανίζονται συχνά στο κείμενο (ακόμα και σε ερωτικές σκηνές) δίνοντας μια κωμική διάσταση στο έργο. Γενικά θα 'λεγα ότι ο στόχος του Ντέμπλιν με όλα αυτά τα παραθέματα είναι από τη μία η αποδόμηση του ηρωικού τους χαρακτήρα και από την άλλη η παρωδία. Δε διστάζει να χρησιμοποιήσει στα εμβόλιμα μέρη μέχρι και κλασικούς συγγραφείς όπως τον Γκαίτε, τον Σίλλερ και τον αγαπημένο του, Χάινριχ φον Κλάιστ. 

 

 

 

 

Τελειώνοντας την ανάρτηση θα 'θελα να γράψω δυο λόγια για τον πραγματικό πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος: το Βερολίνο. Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι τυχαίος. "Η ιστορία του Φραντς Μπίμπερκοπφ" δεν είναι παρά ο υπότιτλος. Λένε άλλωστε ότι ο συγγραφέας τον πρόσθεσε μετά από απαίτηση του εκδότη του, Φίσερ. Το Βερολίνο δεν είναι αυτό που απλά περιγράφεται σ' αυτό το έργο, αλλά αυτό που κινεί τα νήματα των χαρακτήρων που παρελαύνουν στις σελίδες του. Αυτό μιλάει, αυτό οργανώνει, αυτό δίνει ζωή στους κομμουνιστές και στους εθνικιστές, στους πλούσιους και στους βιοπαλαιστές, στους εγκληματίες και στις πόρνες... Διαβάζοντας βιβλία σαν αυτό, διαπιστώνεις ότι μια "πόλη" δεν είναι απλά ένας χώρος μες στον οποίο ζούμε, αλλά ένας παντοδύναμος οργανισμός που τελικά μας διαμορφώνει. Το Βερολίνο του Μεσοπολέμου είναι ο δημιουργός του "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς" και ο Ντέμπλιν  ο χαρισματικός εντολοδόχος του! 

 

"Βερολίνο, 52 μοίρες και 31 πρώτα βόρειο γεωγραφικό πλάτος, 13 μοίρες και 25 πρώτα ανατολικό γεωγραφικό μήκος, 20 σιδηροδρομικοί σταθμοί υπεραστικών γραμμών, 121 γραμμών προαστίων, 27 περιφερειακών γραμμών, 14 αστικών γραμμών, 7 σταθμοί για αλλαγή κατευθύνσεως, τραμ, εναέριος σιδηρόδρομος, λεωφορεία, υπάρχει μόνο μια αυτοκρατορική πόλη, υπάρχει μόνο η Βιέννη. Η γυναικεία νοσταλγία σε τρεις λέξεις, τρεις λέξεις κλείνουν μέσα τους όλα όσα λαχταρούν οι γυναίκες. Φανταστείτε μια νεοϋρκέζικη φίρμα, ένα νέο καλλυντικό που χαρίζει σε κάθε ωχροκίτρινο αμφιβληστροειδή το φρέσκο εκείνο γαλάζιο χρώμα που θα συναντήσετε μόνο σε νέους ανθρώπους. Τα σωληνάριά μας προσφέρουν τις ωραιότερες κόρες οφθαλμών απ' το βαθύ μπλε ως το βελούδινο καφέ. Ποιος ο λόγος να ξοδεύει κανείς τόσα λεφτά για το καθάρισμα των γουναρικών;" 

 

 

 

 

 

Σημειώσεις: Η πρώτη εικόνα είναι μια καρτ-ποστάλ των αρχών του προηγούμενου αιώνα. Απεικονίζει την πλατεία Αλεξάντερπλατς. Η δεύτερη και η τελευταία είναι έργα της δεκαετίας του '20, του George Grosz. Η τρίτη είναι έργο του Kurt Schwitters, επίσης της ίδιας εποχής.(20/20)

 

Μπερλίν Αλεξάντερπλατς - 2

Άλφρεντ Ντέμπλιν, εκδ. Οδυσσέας, μτφ. Μηνάς Παράσχης.

Alfred Döblin, εκδ. S. Fischer, 2004.

Alfred Döblin, εκδ. Gallimard, μτφ. Olivier Le Lay, 2009. 

"Από τη σκοπιά του επικού, η ύπαρξη είναι ένας ωκεανός. Τίποτα πιο επικό από τη θάλασσα. Φυσικά η στάση του καθενός μας απέναντι στη θάλασσα ποικίλλει. Μπορείς να είσαι ξαπλωμένος στην ακρογιαλιά, να αφουγκράζεσαι τα κύματα και να μαζεύεις τα κοχύλια που αυτά  αποθέτουν στην ακτή. Αυτό κάνει ο επικός συγγραφέας. Μπορείς όμως και να ταξιδέψεις στη θάλασσα. Για πολλούς, όπως και για κανένα λόγο. Μπορείς να ανοιχτείς στο πέλαγος κι εκεί να πάψεις να βλέπεις στεριά, μόνο θάλασσα κι ουρανό. Αυτό κάνει ο μυθιστοριογράφος. Είναι στην πραγματικότητα μόνος και σιωπηλός. Ο επικός απλά ξεκουράζεται. Στο έπος ο λαός ξαποσταίνει μετά την καθημερινή του δουλειά, αφουγκράζεται, ονειρεύεται και συλλέγει. Ο μυθιστοριογράφος έχει απομονώσει τον εαυτό του από το λαό και τις δραστηριότητές του. Ο χώρος γέννησης του μυθιστορήματος είναι το άτομο στην απομόνωσή του, που δεν μπορεί πια να μιλήσει με τον κατάλληλο τρόπο για τις δικές του έγνοιες, που δεν το συμβουλεύει κανείς και που δεν μπορεί να συμβουλέψει κανέναν. Το να γράψεις μυθιστόρημα σημαίνει να τραβάς στα άκρα ό,τι είναι πιο ξεχωριστό στην παρουσίαση της ανθρώπινης ύπαρξης. Τη διαφορά ανάμεσα στο μυθιστόρημα και το αυθεντικό έπος θα την καταλάβει κανείς αν σκεφτεί τα έργα του Ομήρου και του Δάντη. Η προφορική παράδοση, ο εκλεκτός πλούτος του έπους, έχει διαφορετική υφή από το αντίστοιχο υλικό που χρησιμοποιεί το μυθιστόρημα. Αυτό που διακρίνει το μυθιστόρημα από όλες τις άλλες μορφές πρόζας -παραμύθι, σάγκα, παροιμία, φάρσα- είναι το γεγονός ότι δεν προέρχεται από την προφορική παράδοση ούτε προορίζεται να ενσωματωθεί σ' αυτήν. Αυτό είναι που το διαχωρίζει κυρίως από την αφήγηση, που στην πρόζα απεικονίζει το επικό στοιχείο στην πιο καθαρή μορφή του. Μάλιστα, τίποτε δεν ευνοεί τόσο την επικίνδυνη σιωπή του εσωτερικού ανθρώπου, τίποτε δεν θανατώνει το πνεύμα της αφήγησης τόσο ολοκληρωτικά, όσο η εξωφρενική επέκταση του χώρου που καταλαμβάνει στη ζωή μας το διάβασμα των μυθιστορημάτων. Είναι λοιπόν η φωνή του γεννημένου αφηγητή, αυτή που ακούγεται εδώ να αντιτίθεται στον μυθιστοριογράφο. "Δεν θα 'θελα να αναφέρω πως θεωρώ ότι η χειραφέτηση του έπους από το βιβλίο ... είναι επωφελής -επωφελής πάνω απ' όλα για τη γλώσσα. Το βιβλίο είναι ο θάνατος της πραγματικής γλώσσας. Οι πιο σημαντικές δημιουργικές δυνάμεις της γλώσσας διαφεύγουν του επικού συγγραφέα, που μόνον γράφει." Αυτό δε θα μπορούσε ποτέ να το 'χει πει ο Φλωμπέρ. Αυτή η θέση είναι του Ντέμπλιν". 

(Βάλτερ Μπένγιαμιν, απόσπασμα από την "Κρίση του μυθιστορήματος", δοκίμιο γραμμένο για το Μπερλίν Αλεξάντερπλατς του Ντέμπλιν)

Μεταφραστικά σχόλια

Η μετάφραση του Μηνά Παράσχη είναι άνιση.  Ξεκινώντας το βιβλίο εκνευρίστηκα με την επιπολαιότητά του. Πολλά λάθη στη μετάφραση, παραλείψεις φράσεων ακόμα και προτάσεων. Πράγμα παράξενο, γιατί αυτά που παραλείπονται δεν εμφανίζουν μεταφραστικές δυσκολίες. Σε κάποια σημεία, σημαντικά για την κατανόηση του κειμένου, η "8η Απριλίου" γίνεται "11η Απριλίου" ή το 9 γίνεται 12 ή το 1928 γίνεται 1929, δημιουργώντας προβλήματα στον προσεκτικό αναγνώστη. Επίσης, συχνά γίνεται λανθασμένος χωρισμός παραγράφων, που μπορεί να ακούγεται υπερβολικό σε μια κριτική, αλλά ο χωρισμός των παραγράφων, όπως και η στίξη, παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στο βιβλίο. Άλλωστε δεν καταλαβαίνω γιατί να μην τον τηρήσει. Η επιμέλεια της έγκριτης μεταφράστριας γερμανικών, Τούλας Σιέτη, δεν μπόρεσε να απαλείψει αυτά τα λάθη; Ποιος ξέρει όμως, αν έγινε επιμέλεια! Ωστόσο, πρέπει να αναφέρω ότι σε δύσκολα σημεία του κειμένου ο Παράσχης κατάφερε να αντεπεξέλθει με αξιοθαύμαστο τρόπο, ενώ σε πολλά κεφάλαια δεν χρειάστηκε να σημειώσω το παραμικρό! Γι' αυτό και χαρακτηρίζω τη μετάφραση άνιση.

Δυστυχώς δεν μπορώ να υποστηρίξω το ίδιο για το επίμετρο, στο οποίο βρίσκεται το αριστουργηματικό δοκίμιο του Μπένγιαμιν, που έγραψε το 1930 για το μυθιστόρημα. Ο μεταφραστής το κατακρεούργησε! Προφανώς δεν τα πάει καλά με το δοκιμιακό λόγο. Ψάχνοντας μάλιστα το αρχείο μου, ανακάλυψα ένα βιβλιαράκι με τρία δοκίμια του Μπένγιαμιν, εκδ. Ουτοπία 1983, σε μετάφραση Μηνά Παράσχη, όπως και ένα του Καντίνσκι "Για το πνευματικό στην Τέχνη", εκδ. Νεφέλη! Δυστυχία μου... Στο δοκίμιο του επίμετρου φτάνει στο σημείο να μεταφράσει τον τίτλο του γνωστού μυθιστορήματος του Ζιντ: "Το Ημερολόγιο των Κιβδηλοποιών" (Tagebuch des Falschmünzer) ως "Ημερολόγιο των Αλεξιπτωτιστών"(Fallschirmjäger)! Στο παραπάνω απόσπασμα μεταφράζει το "Romancier" ως "ρομαντικός" αντί για "μυθιστοριογράφος"! Τη μετάφραση της πρώτης παραγράφου του σπουδαίου αυτού δοκιμίου (χαρακτηριστικού του ύφους του Μπένγιαμιν) την έκανα από τα γερμανικά (Gesammelte Schriften: Band III). (Διορθώσεις, πάντα ευπρόσδεκτες...)

Το "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς" απαιτεί έναν χαρισματικό μεταφραστή. Όπως είχα υποστηρίξει, πριν από λίγο καιρό, για την αποτυχημένη μετάφραση του "Οδυσσέα" από τον Καψάσκη, τέτοια βιβλία χρειάζονται απαραιτήτως μεταφραστή που να 'ναι και λογοτέχνης. Ο ρυθμός της αφήγησης του Ντέμπλιν είναι μοναδικός: Αλλού τρέχει, αλλού κόβεται απότομα, τρεκλίζει, ζαλίζεται, σκοντάφτει και πέφτει, αλλού κινείται στο ρυθμό των τραμ του Βερολίνου... Ο προφορικός λόγος του λούμπεν Μπίμπερκοπφ ανακατεύεται με παραθέματα από τη Βίβλο, με τραγούδια του καμπαρέ, με επιστημονικές πραμάτειες, με διαφημίσεις, με άρθρα εφημερίδων ή με αποσπάσματα λογοτεχνικών έργων. Πόσοι μεταφραστές θα μπορούσαν να τα καταφέρουν; Είμαι βέβαιος ότι υπάρχουν στη χώρα μας. Ποιος όμως θα τους το ανέθετε και ποιος θα τους πλήρωνε;

 Ένα θέμα που θα 'πρεπε, κυρίως, να έχει απασχολήσει το μεταφραστή του μυθιστορήματος είναι η "λαϊκή" γλώσσα που χρησιμοποιούν στο προφορικό τους λόγο ο Φραντς και το σινάφι του, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την τριτοπρόσωπη αφήγηση και με κάποια αποσπάσματα σε λόγιο ύφος. Ο Παράσχης δεν φαίνεται να προβληματίστηκε ιδιαίτερα. Ισοπέδωσε τον προφορικό λόγο αλλά τουλάχιστον απόδωσε εξαιρετικά τα αποσπάσματα σε ύφος επιστημονικό ή λόγιο. Ο ιδανικός μεταφραστής θα 'πρεπε ίσως να είναι γνώστης του τρόπου έκφρασης των δικών μας περιθωριακών και μικροεγκληματιών. Ο Γάλλος μεταφραστής πάντως (της δεύτερης γαλλικής μετάφρασης του 2009), φαίνεται να τα κατάφερε περίφημα και κυρίως μπόρεσε να αποδώσει τον ρυθμό του γερμανικού πρωτοτύπου.

Σημειώσεις: Στην πρώτη εικόνα, η φωτογραφία της πρώτης έκδοσης του μυθιστορήματος το 1929 με το υπέροχο εξώφυλλο του Γκέοργκ Ζάλτερ.To 2004 επανεκδόθηκε με το ίδιο εξώφυλλο, για να εξαντληθεί σε ελάχιστο χρόνο. Στη δεύτερη, ο Φασμπίντερ με τον Γκύντερ Λάμπρεχτ από τα γυρίσματα της ομώνυμης τηλεταινίας (1980). Στην επόμενη, η αφίσα της πρώτης ταινίας του 1931, του Φιλ Γιούτσι με τον Χάινριχ Γκεόργκε και τον Μινέτι (αγαπημένο του Τόμας Μπέρνχαρντ) στο ρόλο του Ράινχολντ. Στην τελευταία εικόνα, η γαλλική έκδοση (που επίσης συμβουλεύτηκα κατά την ανάγνωσή μου) με μια φωτογραφία του Άουγκουστ Ζάντερ στο εξώφυλλο (και επίμετρο του Φασμπίντερ με τίτλο: "Οι πόλεις του ανθρώπου και η ψυχή του -Μερικές σκόρπιες σκέψεις για το μυθιστόρημα του Ντέμπλιν"). 

Μπερλίν Αλεξάντερπλατς - 1

Άλφρεντ Ντέμπλιν, εκδ. Οδυσσέας, μτφ. Μηνάς Παράσχης.

Alfred Döblin, εκδ. S. Fischer.

Alfred Döblin, εκδ. Gallimard, μτφ. Olivier Le Lay. 

 

 

 

 

 

Η αδυναμία μου για τη γερμανόφωνη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα είναι φαντάζομαι γνωστή. Μετά από δεκαετίες γαλλόφωνης και αγγλόφωνης κυριαρχίας, χαίρομαι που βλέπω τα τελευταία χρόνια να μεταφράζονται, έστω και καθυστερημένα, έργα-σταθμοί στην παγκόσμια λογοτεχνία. Καθώς λατρεύω τις λίστες, δεν θα αντισταθώ στον πειρασμό να σας παραθέσω μία με αγαπημένους "Γερμανούς": Τόμας Μαν, Φραντς Κάφκα, Ρόμπερτ Βάλζερ, Χέρμαν Μπροχ, Ρόμπερτ Μούζιλ, Γιόζεφ Ροτ, Χανς Γιένι Γιαν, Ούβε Γιόνζον, Βόλφγκανγκ Κέπεν, Ζίγκφριντ Λεντς, Μαξ Φρις, Αϊμίτο φον Ντόντερερ, Άρνο Σμιτ, Χάινριχ Μπελ, Τόμας Μπέρνχαρντ, Γκίντερ Γκρας, Πέτερ Χάντκε, Ελφρίντε Γέλινεκ, Μαξ Ζέμπαλντ και... Άλφρεντ Ντέμπλιν. Ο Ντέμπλιν βέβαια δεν ανακαλύφτηκε πρόσφατα από τους εκδότες. Τα πρώτα του (αλλά δυστυχώς και τα τελευταία του) βιβλία που εκδόθηκαν, είναι από τη δεκαετία του '80:

 

 

Το λογοτεχνικό έργο του Ντέμπλιν στην Ελλάδα

(ακόμα μια λίστα)

 

 

1. Το 1982 το "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς", από τις εκδόσεις Οδυσσέα σε ένα πυκνογραμμένο τομίδιο με το γνωστό φτηνό χαρτί, ήδη κιτρινισμένο, αλλά με ένα υπέροχο βερολινέζικο κολάζ στο εξώφυλλο (θυμίζει αυτό της γερμανικής έκδοσης dtv του 1980). Με λιτές σημειώσεις, επίμετρο του ίδιου του Ντέμπλιν και του Μπένγιαμιν και με φωτογραφίες εποχής. Μεταφρασμένο από τον Μηνά Παράσχη, που μου είναι άγνωστος και με επιμέλεια (κατά τη γνώμη μου ανύπαρκτη) της Τούλας Σιέτη. Το βιβλίο ξανακυκλοφόρησε το 2004 σε μια στιβαρή και δεμένη έκδοση (φτιαγμένη για να διαρκέσει) χωρίς όμως τις φωτογραφίες εποχής στις τελευταίες σελίδες. Επίσης, σ' αυτή την έκδοση έχει απαλειφθεί στο εσώφυλλο (πράγμα απαράδεκτο) ο υπότιτλος του έργου: "Η ιστορία του Φραντς Μπίμπερκοπφ".

 

 

2. Μία συλλογή διηγημάτων με τον έξοχο τίτλο: "Η δολοφονία μιας ανεμώνας" (αν και πρόκειται μάλλον για νεραγκούλα), το 1983 από τις εκδόσεις Γράμματα σε μετάφραση Κ. Σκαλίδη. Στη Γερμανία εκδόθηκε το 1912 και ήταν από τα πρώτα του έργα. 

 

3. Το 1988 το μυθιστόρημα: "Δεν υπάρχει συγγνώμη", από τις σπουδαίες αλλά ξεχασμένες πια εκδόσεις Άγρωστις. Μια υποδειγματική έκδοση με την απαράμιλλη καλλιτεχνική επιμέλεια του Αλέξανδρου Ίσαρη, που υπογράφει και την διαφωτιστικότατη εισαγωγή. Ο Ίσαρης το θεωρεί ως το αριστούργημα του Ντέμπλιν. Η μετάφραση είναι της Μαρίας Αγγελίδου. Το μυθιστόρημα το έγραψε εξόριστος στο Παρίσι και πρωτοκυκλοφόρησε το 1935 στο Άμστερνταμ. 

 

 

 

Λίγα βιογραφικά

 

 

  

 

Ο Άλφρεντ Ντέμπλιν ήταν Εβραίος γεννημένος το 1878 στο γερμανικό λιμάνι Στετίν (σήμερα πολωνικό). Μετά από δέκα χρόνια ο πατέρας εγκατέλειψε την οικογένεια του με τα πέντε παιδιά και φεύγει με την ερωμένη του για Αμερική. Η μητέρα μετακομίζει στο Βερολίνο, στις αδελφές της. Ο Άλφρεντ θα σπουδάσει Νευρολογία και Ψυχιατρική. Το 1911 ανοίγει ιατρείο, που θα το διατηρήσει έως το 1933, οπότε και καταφεύγει στην Ελβετία και στη συνέχεια στο Παρίσι. Το 1936 παίρνει τη γαλλική υπηκοότητα αλλά το 1940 εγκαταλείπει τη Γαλλία και με το πλοίο "Νέα Ελλάς" φεύγει για Νέα Υόρκη. Το 1941, στο Χόλιγουντ, βαφτίζεται καθολικός και το 1945 επιστρέφει στην κατεστραμμένη πατρίδα του. Απογοητευμένος θα επιστρέψει στο Παρίσι το 1953 για να ξαναεπιστρέψει στο Βερολίνο το 1956. Το 1957 πεθαίνει σε ηλικία 79 ετών. Λίγους μήνες μετά η γυναίκα του Έρνα θα αυτοκτονήσει στο Παρίσι.

 

 

 

 

 

 

Παράκληση-προτροπή προς φιλόδοξους εκδότες

 

Μην πτοείστε που η τηλεοπτική ταινία του Φασμπίντερ (14 ωρών) του 1980, "Μπερλίν Αλεξάντερπλατς", με τον Γκύντερ Λάμπρεχτ στον ρόλο του Μπίμπερκοπφ, την Μπάρμπαρα Σούκοβα (αχ αυτή η Μίτσε!), την Χάνα Συγκούλα και τον Γκότφριντ Γιον, έχει σχεδόν πια ξεχαστεί. Μην πτοείστε που το αριστούργημα του Ντέμπλιν έριξε στη σκιά το υπόλοιπο έργο του και κάποιοι πιστεύουν ότι δεν αξίζει να εκδοθεί (κατά Αμερική μεριά). Πάρτε για παράδειγμα του Γάλλους εκδότες που τελευταία χρόνια κάνουν αγώνα (εκδόσεις Agone Μασσαλίας) για να μεταφράσουν όλα του τα έργα. Ξεκινήστε με "Τα τρία πηδήματα του Βανγκ-Λουν" (1915), το κατεξοχήν εξπρεσιονιστικό του μυθιστόρημα. Για τη συνέχεια θα σας πρότεινα την τετραλογία "Νοέμβριος 1918" για την γερμανική επανάσταση, το δίτομο "Βαλενστάιν" για τον τριακονταετή πόλεμο (το μόνο βιβλίο του που δεν έκαψαν οι ναζιστές), και τη "Βαβυλωνιακή περιπλάνηση", όλα τους αδιαμφισβήτητα μπεστ-σέλερ! Με τα έσοδα από τις αλλεπάλληλες εκδόσεις τους, θα μπορέσετε να γράψετε ιστορία στα εκδοτικά χρονικά  κυκλοφορώντας τη δυστοπία: "Όρη, Πελάγη και Γίγαντες" και την τριλογία "Αμαζόνες" (περί αποικιοκρατίας), έργα που ούτε οι Γάλλοι δεν έχουν ακόμα τολμήσει να εκδώσουν! Θα ολοκληρώσετε το μυθιστορηματικό του έργο με το τελευταίο του βιβλίο: "Άμλετ ή Η μεγάλη νύχτα τελειώνει" (τίτλος πιασάρικος!). Τέλος, για επιδόρπιο, μια μικρή καλλιτεχνική έκδοση (θα συνοδεύεται οπωσδήποτε από φωτογραφίες εποχής) με τίτλο: "Το μοιραίο ταξίδι". Ένα έργο ιδιαίτερης σημασίας για μας τους Έλληνες αφού ο Ντέμπλιν περιγράφει σ' αυτό την περιπέτεια της οικογενειακής φυγής του από την Ευρώπη, ταξιδεύοντας με ελληνικό πλοίο από τη Λισσαβώνα στην Αμερική. 

 

 

Ένα μικρό ντεμπλινικό δείγμα

 

"Και τότε πήρε φόρα και βρέθηκε στο τραμ. Ανάμεσα στους ανθρώπους. Φύγαμε... Το τραμ έστριψε δέντρα μπήκαν ανάμεσα στα σπίτια. Δρόμοι γεμάτοι κίνηση αναδύθηκαν, η Ζέεστρασε, κόσμος ανέβαινε και κατέβαινε. Μέσα του ένα τρομακτικό ουρλιαχτό: Πρόσεξε, πρόσεξε, τώρα αρχίζει. Η άκρη της μύτης του πάγωσε, ο αέρας του έγδαρε το μάγουλο... Κατέβηκε πάλι απαρατήρητος απ' το τραμ, βρέθηκε ανάμεσα σε κόσμο. Τι 'ταν αυτό; Τίποτα. Κουράγιο ψοφίμι, βάλε τα δυνατά σου, θα σου σπάσω τα μούτρα. Συνωστισμός, τι συνωστισμός! Τι κίνηση είναι τούτη! Πάει το μυαλό μου δεν παίρνει πια στροφές, θέλει λάδωμα, λίγο ακόμα και θα σκουριάσει τελείως. Για δες πράγματα! Παπουτσάδικα, καπελάδικα, ηλεκτρικές λάμπες, μπαρ. Και βέβαια πρέπει να φορούν παπούτσια οι άνθρωποι αφού τριγυρνούν συνέχεια..."

 

 

Ντέμπλιν ο ντεμπλινιστής 

Εβραίος και καθολικός, Γερμανός και Γάλλος, κομμουνιστής και θαυμαστής του Λάο Τσε, μυστικιστής και θετικιστής, αναρχικός και βαθιά θρησκευόμενος... Τι απ' όλα αυτά είναι ο Ντέμπλιν; Μία απάντηση υπάρχει (αν είναι απαραίτητο να υπάρξει απάντηση) κι αυτή βρίσκεται στο έργο του. Ο ίδιος ωστόσο, αν ζούσε, είμαι βέβαιος τι απάντηση θα 'δινε: "Είμαι ντεμπλινιστής!"

Ο Ντέμπλιν αποκαλούσε τη λογοτεχνική του εργασία "ένα ψηλάφισμα σε μορφή μυθιστορήματος". Το έργο του υπήρξε μία συνεχής αναζήτηση και φόρμας και περιεχομένου! Γράφοντας τα μυθιστορήματά του γνώριζε καλύτερα τον κόσμο του και τον εαυτό του. Ο ίδιος υποστήριζε ότι σε κάθε βιβλίο του ριχνόταν σε μια περιπέτεια που δεν ήξερε πού θα τον οδηγήσει. Προσέγγιζε το θέμα του καθώς έγραφε, με αποτέλεσμα να δίνει και στον αναγνώστη την εντύπωση ότι συμμετέχει στη διαδικασία της γραφής μαζί με τον συγγραφέα. Διαβάζοντας την ιστορία του Μπίμπερκοπφ είχα έντονη την αίσθηση ότι κάθε τόσο η ιστορία έπαιρνε μια αναπάντεχη τροπή, μη προκαθορισμένη, που δεν υπάκουγε σε κάποιο είδος ντετερμινισμού.

"Κάθε βιβλίο τελειώνει για μένα με ένα ερωτηματικό. Κάθε βιβλίο δίνει στο τέλος τη σκυτάλη σε ένα άλλο... Το επικό δημιούργημα είναι μια δοκιμή, είναι η συνέχιση, η υλοποίηση, αλλά και η δοκιμασία μιας θέσης που αποτελεί καρπό μιας διανοητικής εργασίας που προηγήθηκε. Τόσο που, κατά κανόνα, στο τέλος του έργου η θέση να έχει ήδη κλονιστεί και ξεπεραστεί. Κάθε έργο μου αρχίζει με μια βεβαιότητα και ολοκληρώνεται με ένα νέο ερώτημα".

 

 

 

 

 

 

Σημειώσεις: Το πορτρέτο του Ντέμπλιν, όπως και ο πίνακας στην πέμπτη εικόνα (η πλατεία Nollendorfplatz στο Βερολίνο), είναι του, Γερμανού ζωγράφου και φίλου του συγγραφέα, Ernst Kirchner (1880-1938). Στην τρίτη εικόνα, ο συγγραφέας με τη γυναίκα του Έρνα και τον γιο του Στέφαν το 1932. Στην επόμενη φωτογραφία πάλι με την Έρνα, λίγο μετά το γάμο τους, το 1912. Τη δεκαετία του '80 είχα δει από την κρατική τηλεόραση τα 14 επεισόδια του έργου του Φασμπίντερ. Τότε ήταν που, εντυπωσιασμένος, έτρεξα να πάρω το βιβλίο. Ωστόσο δοκιμάζοντας να το δω ξανά σε dvd, μετά την ανάγνωση του μυθιστορήματος, δεν κατάφερα να δω όλα τα επεισόδια.Το δημιούργημα του Φασμπίντερ (όσο εξαιρετικό κι αν είναι) ωχριά μπροστά στο αριστούργημα του Ντέμπλιν.