Σούζαν Σόνταγκ, εκδ. Νεφέλη, μτφ. Νανά Ησαϊα.
"...Γράφοντας ποιήματα χωρίς ήχους και λέξεις".
Μ. Αναγνωστάκης
"...Γράφοντας ποιήματα χωρίς ήχους και λέξεις".
Μ. Αναγνωστάκης
Πριν από αρκετά χρόνια είχα αγοράσει ένα διπλό cd, αφιερωμένο στον σύγχρονο συνθέτη John Cage (1912-1992) με σκοπό να γνωρίσω τη μουσική του. Ένα από τα κομμάτια του, με τίτλο 4' 33'', το ερμήνευε ο Φρανκ Ζάππα στο πιάνο. Μάταια περίμενα ν' ακούσω τον παραμικρό ήχο απ' τον Ζάππα. Προς στιγμή αναρωτήθηκα μήπως ο δίσκος ήταν ελαττωματικός και γι' αυτό αφού τον έβγαλα εκνευρισμένος και τον έλεγξα σχολαστικά τον ξανατοποθέτησα γι' ακρόαση εκ νέου. Αυτή όμως τη φορά, χαμογελώντας, κάθισα κι "απόλαυσα" για τέσσερα λεπτά και τριαντατρία δευτερόλεπτα, το "τίποτα" το "απόλυτο τίποτα".
Η πρεμιέρα του 4' 33" δόθηκε το 1952. Μια μουσική σύνθεση σε τρία μέρη. Ένας πιανίστας, χωρίς ν' αγγίζει καν τα πλήκτρα, κάθεται σιωπηλός διαβάζοντας μια κενή παρτιτούρα για όσο χρόνο υποδεικνύει ο τίτλος του έργου. Μπορεί να φανταστεί κανείς τις αντιδράσεις του κοινού...
Ο Κέιτζ ισχυριζόταν επίμονα ότι "Απόλυτη σιωπή δεν υπάρχει . Πάντοτε συμβαίνει κάτι που δημιουργεί ήχο". Ο Κέιτζ περιέγραψε πως, ακόμα και σ' ένα απομονωμένο από τους ήχους δωμάτιο, ακόμα και τότε άκουγε δύο πράγματα: τον ήχο της καρδιάς του και την πορεία του αίματός του στο κεφάλι του.
Ο Κέιτζ παραδεχόταν την επιρροή του Robert Rauschenberg (1925-2008), που το 1951 παρουσίασε τον "Λευκό πίνακα". Στην ουσία, πρόκειται για το εικαστικό αντίστοιχο του 4' 33'', όπως θα μπορούσε και μια άδεια αίθουσα τέχνης να είναι το αντίστοιχο για γλυπτά ή εικαστικές κατασκευές.
"Παρόμοια δεν υπάρχει ο άδειος χώρος. Από την ώρα που ένα ανθρώπινο μάτι κοιτάζει, πάντα υπάρχει κάτι που μπορεί να δει. Το να κοιτάζεις κάτι που είναι "άδειο" σημαίνει και πάλι το να κοιτάζεις, και πάλι το να βλέπεις κάτι -έστω και μόνο τα φαντάσματα των ίδιων σου των προσδοκιών. Για να συλλάβει κανείς την πληρότητα, πρέπει να διατηρήσει έντονα την αίσθηση του άδειου που τη διαχωρίζει από τα γύρω της, αντίστροφα, για ν' αντιληφθεί κανείς το άδειο, πρέπει να έχει στο νου του άλλες ζώνες του χώρου σαν γεμάτες".
"Στο "Μέσα από τον καθρέφτη" η Αλίκη βρίσκει ένα μαγαζί που έμοιαζε να είναι γεμάτο από κάθε είδους περίεργα πράγματα -αλλά το πιο παράξενο απ' όλα ήταν το ότι όποτε κοίταζε προσεκτικά σε κάποιο ράφι, για να διακρίνει τι ακριβώς είχε πάνω του, το συγκεκριμένο αυτό ράφι ήταν πάντοτε εντελώς άδειο, αν και όλα τα άλλα ράφια γύρω του ήταν υπερβολικά φορτωμένα με οποιουδήποτε είδους αντικείμενο μπορούσαν να συγκρατήσουν".
"Η σιωπή ποτέ δεν παύει να συνεπάγεται το αντίθετό της και να εξαρτάται από την παρουσία του: ακριβώς όπως δεν υπάρχει "πάνω" χωρίς "κάτω" ή "αριστερό" χωρίς "δεξιό", έτσι πρέπει κανείς να παραδεχτεί την ύπαρξη ενός περιβάλλοντος ήχου ή γλώσσας για ν' αναγνωρίσει τη σιωπή. Όχι μόνο η σιωπή υπάρχει σ' έναν κόσμο γεμάτο από ομιλίες και κάθε άλλου είδους ήχους, αλλά κάθε δεδομένη σιωπή έχει τη δική της ταυτότητα σαν ένα διάστημα διάτρητων ήχων".
"Έτσι ένα μεγάλο μέρος της ομορφιάς της σιωπής του Χάρπο Μαρξ οφείλεται στο ότι είναι περιτριγυρισμένος από μανιακούς ομιλητές".
Σ' αυτό το σύντομο αλλά περιεκτικό δοκίμιο η Σούζαν Σόνταγκ προσπαθεί να εξαντλήσει όλες τις περιπτώσεις, που η σιωπή επιλέγεται ως συνειδητός τρόπος έκφρασης. Από τον Ρεμπώ στον Μπέκετ κι απ' τον Βιτγκενστάιν στον Ντυσάν, η Σόνταγκ διατρέχει όλους τους χώρους της Τέχνης και της φιλοσοφίας προκειμένου να περιγράψει όλες τις εκφάνσεις της "καλλιτεχνικής" σιωπής. Τι είναι τελικά η "σιωπή" στην Τέχνη; Μία πρόκληση ή ένα αύταρκες έργο άξιο να "ψυχαγωγεί"; Αλήθεια, ξανάκουσα ποτέ μου το 4' 33''; Κι ωστόσο... πόσες φορές δεν το ανακάλεσα στη μνήμη μου και πόσες φορές δεν υπήρξε έναυσμα για ένα σωρό σκέψεις; Είναι, λοιπόν η "σιωπή" έναυσμα για έναν προβληματισμό πάνω στην Τέχνη ή μήπως μια απόπειρα διαμαρτυρίας; Ας μην ξεχνάμε την "εκρηκτική σιωπή" του Μανόλη Αναγνωστάκη αλλά και τη ρήση του Τέοντορ Αντόρνο "Το να συνεχίζεις να γράφεις ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βάρβαρο" (1945).
Η Σόνταγκ οικοδομεί την "Αισθητική της σιωπής" χωρίς ποτέ να ξεφεύγει από τη βασική της θέση, που επηρέασε όλη τη σκέψη της κι αναπτύχθηκε στα πρώτα της δοκίμια, σύμφωνα με την οποία το ύφος ενός έργου τέχνης είναι και το περιεχόμενό του -περιεχόμενο όχι αναγκαστικά θεωρημένο σα νόημα- κι ότι, κατά συνέπεια, η μορφή ενός έργου, από την οποία και εξαρτάται το ύφος του, είναι αυτό που πρέπει να μας απασχολεί. Αυτή της η θέση οδήγησε σε μια πολεμική εναντίον των ατελείωτων ερμηνειών των έργων από τους κριτικούς που προσπαθούν να προσδιορίσουν την αξία ένός έργου ξεκινώντας απ' το τι λέει κι όχι από το πώς λέει αυτό που έχει να πει. (Ν. Ησαϊα)
Σε ένα πολύ ωραίο απόσπασμα , στο παρόν δοκίμιο, γράφει με το απαράμιλλο ύφος της:
"Ο θεατής έτσι πρέπει να πλησιάσει την τέχνη όπως πλησιάζει κανείς ένα τοπίο. Ένα τοπίο δεν απαιτεί από το θεατή την "κατανόησή" του, την απόδοσή μιας σημασίας, τις ανησυχίες του και τις συμπάθειές του. Απαιτεί, μάλλον, την απουσία του, ζητάει απ' αυτόν να μην του προσθέσει τίποτα. Η οραματική θέαση των πραγμάτων, για να μιλήσει κανείς επακριβώς, συνεπάγεται την ικανότητα εκ μέρους του θεατή να ξεχνάει τον εαυτό του: ένα αντικείμενο άξιο να κοιταχτεί μ' αυτό τον τρόπο είναι ένα αντικείμενο που, στην πραγματικότητα, εκμηδενίζει αυτόν που το συλλαμβάνει".
---------------------------------------------------
"Οι σειρήνες τώρα έχουν ένα όπλο πιο τρομαχτικό απ' το τραγούδι τους: τη σιωπή τους. Και παρόλο που δε συνέβη ποτέ, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί κάποιον να γλιτώνει απ' το τραγούδι τους, από τη σιωπή τους όμως, αναμφίβολα, ποτέ".
Φραντς Κάφκα (Η σιωπή των Σειρήνων, απόσπασμα)
Σημειώσεις: Το δοκίμιο της Σόνταγκ έχει μεταφραστεί κι από τον Άρη Μπερλή στο περιοδικό "Σπείρα" (1975), που δεν κατόρθωσα να βρω, ενώ από την Νανά Ησαϊα μεταφράστηκε το 1974. Διαβάζοντάς το παράλληλα με το αγγλικό διαπίστωσα, δυστυχώς, ότι η μετάφρασή της είναι άνιση. Η έκδοση της "Νεφέλης" είναι του 1983. Οι δυο πρώτες φωτογραφίες είναι από την παρτιτούρα του John Cage. Το διπλό cd έχει κυκλοφορήσει από την Koch το 1993 (A chance operation: the John Cage tribute). H επόμενη δείχνει τον Ράουσενμπεργκ να ποζάρει δίπλα στον "Λευκό πίνακά" του. Η εικόνα με την Αλίκη στο μαγαζάκι του "Μέσα απ' τον καθρέφτη" είναι από την εικονογράφηση του John Tenniel. Η επόμενη φωτογραφία δείχνει τον "μουγγό" Χάρπο, από τους αδελφούς Μαρξ. Ο πίνακας στο τέλος είναι του Magritte και έχει τίτλο "Τα θαύματα της φύσης" (1953). Ο Αντόρνο προχώρησε στη περίφημη δήλωσή του όταν σταμάτησε να συνθέτει μουσική. Ωστόσο μετά από λίγα χρόνια την ανακάλεσε λέγοντας: "Ο αιώνιος πόνος έχει δικαίωμα να εκφραστεί όπως κι αυτός που βασανίζεται να ουρλιάξει... έτσι θα ήταν σφάλμα να πει κανείς ότι δεν μπορεί να γραφτεί ποίηση μετά το Άουσβιτς". Η μετάφραση του αποσπάσματος του Κάφκα είναι του Ναυτίλου.
