Η μνήμη του δέρματος - 1

Ένας μικρός μύθος του Κάφκα για τον Νταβίντ Γκρόσμαν...

"Αχ" είπε το ποντίκι, "Ο κόσμος κάθε μέρα και μικραίνει. Στην αρχή ήταν τόσο μεγάλος που τον έτρεμα, έτρεχα πέρα-δώθε κι ήμουν ευτυχισμένο που επιτέλους έβλεπα από μακριά, δεξιά κι αριστερά τους τοίχους, αλλά αυτοί οι μεγάλοι τοίχοι πλησιάζουν τόσο γρήγορα ο ένας τον άλλον, που βρίσκομαι ήδη στο τελευταίο δωμάτιο, κι εκεί μπροστά μου στη γωνιά η φάκα, κι εγώ να τρέχω καταπάνω της".

"Δεν έχεις παρά ν' αλλάξεις κατεύθυνση" είπε η γάτα στο ποντίκι και το έφαγε.

Σημειώσεις: H μετάφραση του "Μικρού μύθου" (Kleine Fabel) του Κάφκα, είναι του Ναυτίλου από τα γερμανικά. Η εικονογράφηση είναι της Elke Rehder. Ο μικρός αυτός μύθος, εκτός των άλλων, αποδεικνύεται και ιδιαίτερα επίκαιρος...

Η αισθητική της σιωπής - 2

Σούζαν Σόνταγκ, εκδ. Νεφέλη, μτφ. Νανά Ησαϊα.






"...Γράφοντας ποιήματα χωρίς ήχους και λέξεις".


Μ. Αναγνωστάκης

Πριν από αρκετά χρόνια είχα αγοράσει ένα διπλό cd, αφιερωμένο στον σύγχρονο συνθέτη John Cage (1912-1992) με σκοπό να γνωρίσω τη μουσική του. Ένα από τα κομμάτια του, με τίτλο 4' 33'', το ερμήνευε ο Φρανκ Ζάππα στο πιάνο. Μάταια περίμενα ν' ακούσω τον παραμικρό ήχο απ' τον Ζάππα. Προς στιγμή αναρωτήθηκα μήπως ο δίσκος ήταν ελαττωματικός και γι' αυτό αφού τον έβγαλα εκνευρισμένος και τον έλεγξα σχολαστικά τον ξανατοποθέτησα γι' ακρόαση εκ νέου. Αυτή όμως τη φορά, χαμογελώντας, κάθισα κι "απόλαυσα" για τέσσερα λεπτά και τριαντατρία δευτερόλεπτα, το "τίποτα" το "απόλυτο τίποτα".

Η πρεμιέρα του 4' 33" δόθηκε το 1952. Μια μουσική σύνθεση σε τρία μέρη. Ένας πιανίστας, χωρίς ν' αγγίζει καν τα πλήκτρα, κάθεται σιωπηλός διαβάζοντας μια κενή παρτιτούρα για όσο χρόνο υποδεικνύει ο τίτλος του έργου. Μπορεί να φανταστεί κανείς τις αντιδράσεις του κοινού...

Ο Κέιτζ ισχυριζόταν επίμονα ότι "Απόλυτη σιωπή δεν υπάρχει . Πάντοτε συμβαίνει κάτι που δημιουργεί ήχο". Ο Κέιτζ περιέγραψε πως, ακόμα και σ' ένα απομονωμένο από τους ήχους δωμάτιο, ακόμα και τότε άκουγε δύο πράγματα: τον ήχο της καρδιάς του και την πορεία του αίματός του στο κεφάλι του.

Ο Κέιτζ παραδεχόταν την επιρροή του Robert Rauschenberg (1925-2008), που το 1951 παρουσίασε τον "Λευκό πίνακα". Στην ουσία, πρόκειται για το εικαστικό αντίστοιχο του 4' 33'', όπως θα μπορούσε και μια άδεια αίθουσα τέχνης να είναι το αντίστοιχο για γλυπτά ή εικαστικές κατασκευές.

"Παρόμοια δεν υπάρχει ο άδειος χώρος. Από την ώρα που ένα ανθρώπινο μάτι κοιτάζει, πάντα υπάρχει κάτι που μπορεί να δει. Το να κοιτάζεις κάτι που είναι "άδειο" σημαίνει και πάλι το να κοιτάζεις, και πάλι το να βλέπεις κάτι -έστω και μόνο τα φαντάσματα των ίδιων σου των προσδοκιών. Για να συλλάβει κανείς την πληρότητα, πρέπει να διατηρήσει έντονα την αίσθηση του άδειου που τη διαχωρίζει από τα γύρω της, αντίστροφα, για ν' αντιληφθεί κανείς το άδειο, πρέπει να έχει στο νου του άλλες ζώνες του χώρου σαν γεμάτες".

"Στο "Μέσα από τον καθρέφτη" η Αλίκη βρίσκει ένα μαγαζί που έμοιαζε να είναι γεμάτο από κάθε είδους περίεργα πράγματα -αλλά το πιο παράξενο απ' όλα ήταν το ότι όποτε κοίταζε προσεκτικά σε κάποιο ράφι, για να διακρίνει τι ακριβώς είχε πάνω του, το συγκεκριμένο αυτό ράφι ήταν πάντοτε εντελώς άδειο, αν και όλα τα άλλα ράφια γύρω του ήταν υπερβολικά φορτωμένα με οποιουδήποτε είδους αντικείμενο μπορούσαν να συγκρατήσουν".

"Η σιωπή ποτέ δεν παύει να συνεπάγεται το αντίθετό της και να εξαρτάται από την παρουσία του: ακριβώς όπως δεν υπάρχει "πάνω" χωρίς "κάτω" ή "αριστερό" χωρίς "δεξιό", έτσι πρέπει κανείς να παραδεχτεί την ύπαρξη ενός περιβάλλοντος ήχου ή γλώσσας για ν' αναγνωρίσει τη σιωπή. Όχι μόνο η σιωπή υπάρχει σ' έναν κόσμο γεμάτο από ομιλίες και κάθε άλλου είδους ήχους, αλλά κάθε δεδομένη σιωπή έχει τη δική της ταυτότητα σαν ένα διάστημα διάτρητων ήχων".

"Έτσι ένα μεγάλο μέρος της ομορφιάς της σιωπής του Χάρπο Μαρξ οφείλεται στο ότι είναι περιτριγυρισμένος από μανιακούς ομιλητές".

Σ' αυτό το σύντομο αλλά περιεκτικό δοκίμιο η Σούζαν Σόνταγκ προσπαθεί να εξαντλήσει όλες τις περιπτώσεις, που η σιωπή επιλέγεται ως συνειδητός τρόπος έκφρασης. Από τον Ρεμπώ στον Μπέκετ κι απ' τον Βιτγκενστάιν στον Ντυσάν, η Σόνταγκ διατρέχει όλους τους χώρους της Τέχνης και της φιλοσοφίας προκειμένου να περιγράψει όλες τις εκφάνσεις της "καλλιτεχνικής" σιωπής. Τι είναι τελικά η "σιωπή" στην Τέχνη; Μία πρόκληση ή ένα αύταρκες έργο άξιο να "ψυχαγωγεί"; Αλήθεια, ξανάκουσα ποτέ μου το 4' 33''; Κι ωστόσο... πόσες φορές δεν το ανακάλεσα στη μνήμη μου και πόσες φορές δεν υπήρξε έναυσμα για ένα σωρό σκέψεις; Είναι, λοιπόν η "σιωπή" έναυσμα για έναν προβληματισμό πάνω στην Τέχνη ή μήπως μια απόπειρα διαμαρτυρίας; Ας μην ξεχνάμε την "εκρηκτική σιωπή" του Μανόλη Αναγνωστάκη αλλά και τη ρήση του Τέοντορ Αντόρνο "Το να συνεχίζεις να γράφεις ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βάρβαρο" (1945).

Η Σόνταγκ οικοδομεί την "Αισθητική της σιωπής" χωρίς ποτέ να ξεφεύγει από τη βασική της θέση, που επηρέασε όλη τη σκέψη της κι αναπτύχθηκε στα πρώτα της δοκίμια, σύμφωνα με την οποία το ύφος ενός έργου τέχνης είναι και το περιεχόμενό του -περιεχόμενο όχι αναγκαστικά θεωρημένο σα νόημα- κι ότι, κατά συνέπεια, η μορφή ενός έργου, από την οποία και εξαρτάται το ύφος του, είναι αυτό που πρέπει να μας απασχολεί. Αυτή της η θέση οδήγησε σε μια πολεμική εναντίον των ατελείωτων ερμηνειών των έργων από τους κριτικούς που προσπαθούν να προσδιορίσουν την αξία ένός έργου ξεκινώντας απ' το τι λέει κι όχι από το πώς λέει αυτό που έχει να πει. (Ν. Ησαϊα)

Σε ένα πολύ ωραίο απόσπασμα , στο παρόν δοκίμιο, γράφει με το απαράμιλλο ύφος της:

"Ο θεατής έτσι πρέπει να πλησιάσει την τέχνη όπως πλησιάζει κανείς ένα τοπίο. Ένα τοπίο δεν απαιτεί από το θεατή την "κατανόησή" του, την απόδοσή μιας σημασίας, τις ανησυχίες του και τις συμπάθειές του. Απαιτεί, μάλλον, την απουσία του, ζητάει απ' αυτόν να μην του προσθέσει τίποτα. Η οραματική θέαση των πραγμάτων, για να μιλήσει κανείς επακριβώς, συνεπάγεται την ικανότητα εκ μέρους του θεατή να ξεχνάει τον εαυτό του: ένα αντικείμενο άξιο να κοιταχτεί μ' αυτό τον τρόπο είναι ένα αντικείμενο που, στην πραγματικότητα, εκμηδενίζει αυτόν που το συλλαμβάνει".

---------------------------------------------------

"Οι σειρήνες τώρα έχουν ένα όπλο πιο τρομαχτικό απ' το τραγούδι τους: τη σιωπή τους. Και παρόλο που δε συνέβη ποτέ, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί κάποιον να γλιτώνει απ' το τραγούδι τους, από τη σιωπή τους όμως, αναμφίβολα, ποτέ".

Φραντς Κάφκα (Η σιωπή των Σειρήνων, απόσπασμα)

Σημειώσεις: Το δοκίμιο της Σόνταγκ έχει μεταφραστεί κι από τον Άρη Μπερλή στο περιοδικό "Σπείρα" (1975), που δεν κατόρθωσα να βρω, ενώ από την Νανά Ησαϊα μεταφράστηκε το 1974. Διαβάζοντάς το παράλληλα με το αγγλικό διαπίστωσα, δυστυχώς, ότι η μετάφρασή της είναι άνιση. Η έκδοση της "Νεφέλης" είναι του 1983. Οι δυο πρώτες φωτογραφίες είναι από την παρτιτούρα του John Cage. Το διπλό cd έχει κυκλοφορήσει από την Koch το 1993 (A chance operation: the John Cage tribute). H επόμενη δείχνει τον Ράουσενμπεργκ να ποζάρει δίπλα στον "Λευκό πίνακά" του. Η εικόνα με την Αλίκη στο μαγαζάκι του "Μέσα απ' τον καθρέφτη" είναι από την εικονογράφηση του John Tenniel. Η επόμενη φωτογραφία δείχνει τον "μουγγό" Χάρπο, από τους αδελφούς Μαρξ. Ο πίνακας στο τέλος είναι του Magritte και έχει τίτλο "Τα θαύματα της φύσης" (1953). Ο Αντόρνο προχώρησε στη περίφημη δήλωσή του όταν σταμάτησε να συνθέτει μουσική. Ωστόσο μετά από λίγα χρόνια την ανακάλεσε λέγοντας: "Ο αιώνιος πόνος έχει δικαίωμα να εκφραστεί όπως κι αυτός που βασανίζεται να ουρλιάξει... έτσι θα ήταν σφάλμα να πει κανείς ότι δεν μπορεί να γραφτεί ποίηση μετά το Άουσβιτς". Η μετάφραση του αποσπάσματος του Κάφκα είναι του Ναυτίλου.

Ο Πύργος - 3

Φραντς Κάφκα, εκδ. Ροές, μτφ. Βασίλης Πατέρας.

"Παντού όπου η εξουσία θεοποιείται, παράγει αυτόματα τη δική της θεολογία. Παντού όπου συμπεριφέρεται σα Θεός, εγείρει θρησκευτικά συναισθήματα προς το πρόσωπό της".

Μίλαν Κούντερα

Ο Κ., ένας χωρομέτρης, φτάνει σε ένα χωριό, ύστερα από πρόσκληση του Πύργου, που δεσπόζει, κυριολεκτικά και μεταφορικά, σε όλη την περιοχή. Όλες του οι προσπάθειες να επισημοποιήσει την πρόσληψή του ή να γίνει δεκτός από τον Κόμη αποβαίνουν άκαρπες. Άλλωστε του δηλώνουν ότι δεν χρειάζονται χωρομέτρη... Ενώ η απόπειρά του να φθάσει στον Πύργο καταλήγει σε αποτυχία.

"Με το βλέμμα του καρφωμένο στον Πύργο, ο Κ. κίνησε πάλι...μα ο δρόμος ήταν μακρύς. Ο δρόμος αυτός, ο κεντρικός δρόμος του χωριού, δεν έφτανε στο λόφο του Πύργου αλλά μόνο ως ένα σημείο εκεί κοντά, κι ύστερα, λες και γινόταν σκόπιμα αυτό, έστριβε σ' άλλη κατεύθυνση, και μολονότι δεν σε απομάκρυνε από τον Πύργο, δεν σ' έφερνε και πιο κοντά του. Ο Κ. περίμενε πως από στιγμή σε στιγμή ο δρόμος θα έστριβε προς τον Πύργο και μόνο τούτη η προσδοκία τον έκανε να συνεχίζει την πορεία του, κουρασμένος καθώς ήταν, δίσταζε ν' αφήσει το δρόμο και επιπλέον απορούσε με το μάκρος του χωριού που δεν έλεγε να τελειώσει, ξανά και ξανά μικρά σπιτάκια και παράθυρα σκεπασμένα με πάγο, χιόνι παντού κι ολόγυρα ούτε ψυχή..."

"Το χωριό αρχίζει να αποκτά ρευστό μέγεθος. Όσο και να προχωρεί εξακολουθεί να βρίσκεται μέσα του, να μην μπορεί να βγει όχι γιατί έχασε το δρόμο αλλά γιατί το μέγεθος του χωριού μεταβάλλεται".Ενώ οι κάτοικοι τον αντιμετωπίζουν με εχθρότητα και καχυποψία, ο Κ. αγωνίζεται να γίνει αποδεκτός στη μικρή τους κοινωνία, να προσληφθεί ως δημόσιος υπάλληλος, να κάνει οικογένεια, να ριζώσει... Το κλειδί για την επιτυχία του φαίνεται να είναι ο Κλαμ (=πλάνη στα τσέχικα), ανώτερος υπάλληλος αλλά απρόσιτος σα θεός του Ολύμπου. Ωστόσο ο Κ. θα ερωτευθεί την σερβιτόρα Φρίντα, που ήταν ερωμένη του...

Εδώ σταματώ να αφηγούμαι την ιστορία του βιβλίου καθώς τίποτα απ' ό,τι έγραψα πιο πάνω δεν είναι βέβαιο ότι ισχύει. Δεν είναι μόνο το μέγεθος του χωριού ρευστό... αλλά και σχεδόν ο,τιδήποτε συμβαίνει σ' αυτό το μυθιστόρημα.

Έχεις την αίσθηση ότι η πραγματικότητα που μας περιγράφει αποτελείται από στρώσεις που η καθεμία τους αντί να διαφωτίζει την προηγούμενη, την αναιρεί ή την συσκοτίζει. Τα αινίγματα πληθαίνουν και όλα είναι τελικά υπό αμφισβήτηση. Ο αναγνώστης ως άλλος Κ. αγωνίζεται κι αυτός να προσεγγίσει (ξεκλειδώσει) τον "Πύργο" (Schloss=πύργος, κλειδαριά), όχι του χωριού αλλά του συγγραφέα.

"Κύριε χωρομέτρη... σας λέω ότι έχετε τρομερή άγνοια σχετικά με τις συνθήκες που επικρατούν εδώ, μου 'ρχεται τρέλα όταν σας ακούω και συγκρίνω τις ιδέες σας και τα λεγόμενά σας με την πραγματικότητα. Κι αυτή την άγνοια δεν μπορείτε να την υπερβείτε απ' τη μια στιγμή στην άλλη κι ίσως να μην την υπερβείτε ποτέ..."

Ο Κ. μπορεί να είναι ο πρωταγωνιστής αλλά σίγουρα δεν είναι ο ήρωας του "Πύργου". Ο Κ. σταδιακά αποδέχεται το καθεστώς του Πύργου κι ο στόχος του περιορίζεται στο πώς θα γίνει μέρος του. Μόνο η Αμαλία, που ζει στο περιθώριο της κοινωνίας του χωριού γιατί περιφρόνησε έναν ανώτερο υπάλληλο σχίζοντας ένα άσεμνο γράμμα του, ηρωικά εναντιώθηκε κι έστρεψε την πλάτη της σ' αυτό το καθεστώς. Η τιμωρία , που πλήττει κι ολόκληρη την οικογένειά της, δεν έρχεται από τον Πύργο αλλά από τους συγχωριανούς τους που τους απομονώνουν.

"Όλοι μας ξέραμε ότι δε μας περίμενε κάποια συγκεκριμένη τιμωρία. Απλώς οι άνθρωποι άρχισαν να αποτραβιούνται από κοντά μας. Τόσο οι άνθρωποι του χωριού όσο και ο Πύργος. Ενώ όμως βλέπαμε τους συγχωριανούς μας να απομακρύνονται, απ' τον Πύργο δε βλέπαμε το παραμικρό... Κι αυτή η σιωπή ήταν το χειρότερο".

Λένε πως όταν ο Κάφκα διάβαζε στους φίλους του κάποια κεφάλαια από τα μυθιστορήματά του, γελούσαν όλοι, μαζί κι ο ίδιος. Ενώ ο Φίλιπ Ροθ φαντάζεται ότι γυρίζεται μια ταινία με όσα γίνονται στον "Πύργο". Ο Γκράουτσο Μαρξ στο ρόλο του Κ., με τον Τσίκο και τον Χάρπο στους ρόλους των δίδυμων βοηθών του. Κι αναμφίβολα έχει δίκιο. Είναι αμέτρητες οι κωμικές σκηνές στο βιβλίο. Αλήθεια όμως, πόσοι στην εποχή μας γελάνε μ' αυτές;

"Ο χωρομέτρης βρίσκεται κλεισμένος μέσα στη φάρσα της ίδιας του της ζωής όπως ένα ψάρι στο ενυδρείο. Δεν βρίσκει πού είναι το αστείο. Πράγματι, μια φάρσα δεν είναι αστείο παρά γι' αυτούς που βρίσκονται μπροστά στο ενυδρείο. Το καφκικό αντίθετα μας εισάγει στο εσωτερικό, στα έγκατα μιας φάρσας, στη φρικαλεότητα του κωμικού".

Σημειώσεις: Ο πίνακας είναι του Τζιόρτζιο ντε Κίρικο (ο Πύργος). Τα αποσπάσματα με τους μπλε χαρακτήρες είναι του Μίλαν Κούντερα, από το βιβλίο του "Η τέχνη του μυθιστορήματος" (εκδ. Εστία). Το απόσπασμα με τους πράσινους χαρακτήρες είναι από σχόλιο που έκανε η Πόλυ Χατζημανωλάκη για το βιβλίο, στην προηγούμενη ανάρτηση μου. Αξιόλογη παρουσίαση του βιβλίου υπάρχει στο ιστολόγιο "ανάγνωση", από την Χ. Παπαγγελή.Στις φωτογραφίες: ο Κάφκα στην Πράγα και ο Κάφκα με μια από τις αδελφές του. (20/20)

Ο Πύργος - 2

Franz Kafka, Fischer Verlag, 1981, herausgegeben von M. Pasley
Φραντς Κάφκα, εκδ. Ροές, μτφ. Βασίλης Πατέρας
Φραντς Κάφκα, εκδ. Ηριδανός, μτφ. Τέα Ανεμογιάννη
Φραντς Κάφκα, εκδ. Κέδρος, μτφ. Αλέξανδρος Κοτζιάς

Η ελληνική περιπέτεια του Πύργου

"Ο Πύργος έστεκε σιωπηλός όπως πάντα, το περίγραμμά του είχε αρχίσει να σβήνει, ποτέ ως τώρα δεν είχε δει ο Κ. κάποια ένδειξη ζωής εκεί πάνω, ίσως και να 'ταν αδύνατο να διακρίνει κάτι από τόσο μακριά, όμως τα μάτια του λαχταρούσαν να δουν και δε συμβιβάζονταν με τούτη την ακινησία. Όταν ο Κ. κοίταζε τον Πύργο, είχε συχνά την εντύπωση ότι παρατηρούσε κάποιον που καθόταν εκεί πάνω ήρεμος και ατένιζε μπροστά του, όχι βυθισμένος σε σκέψεις και απομονωμένος απ' όλα γύρω του, αλλά ελεύθερος και ατάραχος, σα να ήταν ολομόναχος και να μην τον κοίταζε κανένας, κι όμως, θα πρέπει οπωσδήποτε να ένιωθε ότι τον παρακολουθούν, ωστόσο τίποτα δεν τάραζε τη γαλήνη του, και πράγματι - δεν ήξερες αν αυτό ήταν η αιτία ή το αποτέλεσμα- το βλέμμα του παρατηρητή δεν μπορούσε να μείνει καρφωμένο επάνω του, αλλά γλιστρούσε μακριά".


Στα ελληνικά "ο Πύργος" έχει μεταφραστεί τουλάχιστον 5 φορές. Η πρώτη πρέπει να ήταν η μετάφραση του Αλέξανδρου Κοτζιά το 1964 από τις εκδόσεις Γαλαξίας, που τώρα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος σε 6η επανέκδοση(2008). Δεν υπάρχει καμία πληροφόρηση στο βιβλίο ότι η μετάφραση έχει γίνει από τα αγγλικά. Ως τίτλος πρωτοτύπου μάλιστα αναφέρεται ο γερμανικός τίτλος "Das Schloss". Δυστυχώς, σπάνια οι Έλληνες εκδότες δείχνουν τέτοιες ευαισθησίες. Ο Κοτζιάς, εξαίρετος μεταφραστής από τα αγγλικά, εδώ δεν μπορεί να κάνει πολλά. Η μετάφρασή του έχει πολλά σφάλματα: παραλείπονται φράσεις, εμφανίζονται άλλες που δεν υπάρχουν στο πρωτότυπο, κάποιες φορές διαστρεβλώνεται το νόημα ενώ σε άλλες πάλι, μπερδεύονται τα πρόσωπα που παίρνουν το λόγο...

Ο Κοτζιάς μεταφράζει από την αγγλική μετάφραση των Edwin & Willa Muir (1930,'41,'54), δουλειά που θεωρήθηκε εξαιρετική αλλά όχι πιστή στο πρωτότυπο, δηλαδή πρόκειται για μια "ωραία άπιστη", κατά τον Mounin, που στα χέρια του Κοτζιά παραμένει "ωραία" αλλά τώρα, δυο φορές άπιστη! Και λέω "ωραία" γιατί ο έλληνας μεταφραστής παρά τα σφάλματά του μας δίνει κάποιες εξαιρετικές σελίδες δείχνοντας έτσι τη λογοτεχνική του δεινότητα.

Ωστόσο μια θεώρηση της μετάφρασης θα διόρθωνε πολλά από τα κακώς κείμενα. Αλλά για ποιο λόγο να γίνει όταν διάφοροι κριτικοί την εκθειάζουν χωρίς να έχουν, υποψιάζομαι, κάνει τον κόπο να την αντιπαραβάλουν με το γερμανικό πρωτότυπο; Ο Α. Βιστωνίτης πλέκει το εγκώμιό της στο "Αφιέρωμα στον Αλ. Κοτζιά" (εκδ.Κέδρος-1994) αναπτύσσοντας μάλιστα ολόκληρη θεωρία (επιστρατεύοντας Steiner και Chomsky) για τον τρόπο που μεταφράζει, μέσω "καθρέφτη", τον Κάφκα. Ενώ ο Η. Μαγκλίνης (Ελευθεροτυπία 26/5/2002) παρουσιάζοντας μια σύγχρονη μετάφραση ενός άλλου έργου του Κάφκα μας προτρέπει:"καλό είναι να ανατρέχουμε στις κλασικές της Τέας Ανεμογιάννη ή του Αλέξανδρου Κοτζιά...". Είναι εντυπωσιακό το πόσο αβασάνιστα κάποιοι κριτικοί επαινούν ή επικρίνουν μια μετάφραση. Και βέβαια κανείς τους δεν πρέπει να έλαβε υπόψη του ότι το κείμενο του Κάφκα αποκαταστάθηκε πλήρως το 1981 από τον M. Pasley με βάση τα χειρόγραφα του συγγραφέα.


Η Τέα Ανεμογιάννη μεταφράζει από τα γερμανικά. Είναι αρκετά πιστή στο πρωτότυπο και δεν έχει παρά ελάχιστα σφάλματα αλλά η γλώσσα της, που συχνά θυμίζει Καζαντζάκη, είναι παρωχημένη και πολλές φορές ακυρώνει την προσπάθειά της: Οι χωρικοί συντυχαίνουν... ο Κ. αποπλανέθηκε σε κάποιο χωριό... μάλλινο σάλι τυλιγαδιασμένο στο κεφάλι... αγκουσεμένη προσπάθεια... αναπόφυγος κίντυνος... μέρες του Γιούλη (δηλ. Ιουλίου) κ.λπ. Κι όμως κι αυτή η μετάφραση επανεκδίδεται από τον "Ηριδανό" και μάλιστα χωρίς το υπέροχο εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης (1972), επιμελημένο από τον Αλ. Ίσαρη.

Από τις εκδ. Εγνατία (1974) εκδόθηκε η μετάφραση του Κ. Προκοπίου, η οποία τώρα κυκλοφορεί από τις εκδ. Γράμματα. Από τη μετάφραση αυτή είχα την ευκαιρία να ακούσω μόνο το τελευταίο κι εκτενέστερο κεφάλαιο του "Πύργου", χάρη στο ιστολόγιο του "Ανθρώπου χωρίς ιδιότητες", για να διαπιστώσω κι εκεί αρκετά προβλήματα. Κυκλοφορεί επίσης από τον "Εξάντα" και η μετάφραση του Β. Τομανά (1989) για την οποία το μόνο που πληροφορήθηκα είναι ότι κι αυτή στηρίζεται στις προγενέστερες γερμανικές εκδόσεις του Μαξ Μπροντ.

Η πιο πρόσφατη μετάφραση και η μόνη που λαμβάνει υπόψη της την κριτική έκδοση του Pasley είναι του Β. Πατέρα από τις εκδ. Ροές (2005). Αυτό, κυρίως, σημαίνει σωστό χωρισμό των κεφαλαίων, απόδοση των τίτλων τους και κείμενο που σταματάει εκεί ακριβώς που το σταμάτησε ο Κάφκα. Επίσης διατήρηση της ιδιόρρυθμης στίξης του, που ενισχύει την προφορικότητα της αφήγησης και της δίνει ρυθμό. Είναι πιστή στο πρωτότυπο, επιμελημένη από την Τ. Λιάνη και ίσως η μόνη συνεπής μέχρι στιγμής προς το σύγχρονο αναγνώστη.

Σημειώσεις: Η αντιπαραβολή και των τριών μεταφράσεων με το γερμανικό πρωτότυπο έγινε στα περισσότερα από τα 25 κεφάλαια του έργου έτσι ώστε να μπορώ να έχω όσο γίνεται πιο ολοκληρωμένη άποψη. Ο πρώτος πίνακας με τίτλο "Πύργος στα Πυρηναία" (1959) είναι έργο του Μαγκρίτ. Ο δεύτερος έργο του Marc Kaehler.
Η επιλογή του αποσπάσματος του βιβλίου έγινε ειδικά για τον Β. Ιντζίδη (substratum,metissage) και με αφορμή τα σχόλιά του για το βιβλίο του Κάφκα. Επίσης, ευχαριστώ τον Μανώλη Καλογερίδη, μεταλλειολόγο από την Αυστρία, για τη βοήθειά του στον έλεγχο της μετάφρασης κάποιων δύσκολων σημείων του γερμανικού κειμένου.

ΥΓ1:Πληροφορήθηκα στο περ. Διαβάζω (τεύχος 50) και την ύπαρξη μιας ακόμη μετάφρασης, μάλλον της πρώτης στα ελληνικά, από την Αγλαϊα Μητροπούλου (Δίφρος-1963). Ενώ στο διαδίκτυο εμφανίζεται και μια από την Α. Δέσπου, εκδ. deAgostini (;) 2000.

ΥΓ2: Διαβάζοντας τα "Ξένα ακρογιάλια" του Τζον Κούτσι (Νοέμβρη 2010) ανακάλυψα ένα δοκίμιο όπου σχολιάζει εκτενέστατα τη μετάφραση των Μιούερ παραθέτοντας μάλιστα και παραδείγματα. Με λίγα λόγια τη "θάβει"... εκατοντάδες λάθη και παρανοήσεις. Επίσης θεωρεί απαράδεκτο το γεγονός ότι εξακολουθεί να εκδίδεται ακόμη στην Αμερική ενώ στην Αγγλία κυκλοφορεί εδώ και χρόνια η νεότερη μετάφραση του Χάρμαν.

Ο Πύργος - 1

Franz Kafka, Fischer Verlag, 1981, herausgegeben von M. Pasley
Φραντς Κάφκα, εκδ. Ροές, μτφ. Βασίλης Πατέρας
Φραντς Κάφκα, εκδ. Ηριδανός, μτφ. Τέα Ανεμογιάννη
Φραντς Κάφκα, εκδ. Κέδρος, μτφ. Αλέξανδρος Κοτζιάς

Η περιπέτεια του Πύργου

"Ήταν αργά το βράδυ όταν έφθασε ο Κ. Το χωριό ήταν βυθισμένο στο χιόνι. Ο λόφος του Πύργου δε φαινόταν, καταχνιά και σκοτάδι τον τύλιγαν από παντού, κι ούτε ένα αμυδρό φωτάκι δεν έδειχνε ότι εκεί υπήρχε ο μεγάλος Πύργος. Ο Κ. στάθηκε κάμποση ώρα στην ξύλινη γέφυρα, που οδηγεί απ' τη δημοσιά στο χωριό, με το βλέμμα του ψηλά, στο απατηλό κενό".

Ο Φραντς Κάφκα πεθαίνει το 1924, σαράντα χρονών, από φυματίωση ζητώντας από τον επιστήθιο φίλο του Μαξ Μπροντ, με ένα σημείωμα στη διαθήκη του, να καταστρέψει ό,τι υπήρχε "σε ημερολόγια, χειρόγραφα, επιστολές άλλων και δικές μου, σχεδιάσματα και τα λοιπά, να καούν ανελλιπώς και χωρίς να διαβαστούν, καθώς επίσης και όλα όσα έχω γράψει ή σχεδιάσει...". Ο Μπροντ αγνόησε το αίτημα του, χρησιμοποιώντας ως βασικό επιχείρημα, το γεγονός πως όταν του ζητούσε κάτι τέτοιο, γνώριζε κατά βάθος ότι δεν θα μπορούσε να ικανοποιήσει μία τέτοια απαίτηση. Μετά το θάνατο του Κάφκα, ετοίμασε την έκδοση των μυθιστορημάτων "Η Δίκη" (1925), "Ο Πύργος" (1926), και "Ο Αγνοούμενος (Αμερική)" (1927), έργα που θεωρούνται ουσιαστικά ημιτελή. Ο Μπροντ όμως προέβη σε ορισμένες τροποποιήσεις των χειρογράφων του (μεταφορά κεφαλαίων, προσθήκη σημείων στίξης κ.λπ.).


Το 1926 πρωτοκυκλοφόρησε λοιπόν "ο Πύργος" από τον εκδότη Kurt Wolff. Ο Μπροντ εκτός από τις παραπάνω τροποποιήσεις παρέλειψε καθετί που έδινε στο έργο την όψη του ημιτελούς καθώς η εποχή δεν ευνοούσε τα ιδιόρρυθμα κι αποσπασματικά έργα και για να του προσδώσει ένα πιστευτό τέλος, δημοσίευσε το κείμενο μέχρι ένα σημείο παραλείποντας το ένα πέμπτο του έργου. Δεν πουλήθηκαν παραπάνω από 1500 αντίτυπα.

Το 1935 ακολουθεί μια δεύτερη έκδοση, που συμπεριλάβανε και τα υπόλοιπα αποσπάσματα, από το βερολινέζικο εκδοτικό οίκο Schocken. Λίγο αργότερα οι εθνικοσοσιαλιστές κατέταξαν το βιβλίο στη λίστα "των βλαβερών και ανεπιθύμητων βιβλίων" και για τα επόμενα 10 χρόνια παρέμεινε απαγορευμένο στο σύνολο των γερμανόφωνων χωρών. Το 1939 με την είσοδο των ναζιστών στην Πράγα ο Μπροντ προλαβαίνει και φεύγει για το Ισραήλ παίρνοντας μαζί του όλα τα χειρόγραφα σε μια βαλίτσα ενώ οι τρεις αδελφές του Κάφκα, οδηγούνται σε γκέτο ή σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, απ' όπου δε θα επιστρέψουν ποτέ.

Μόλις το 1951, όταν κυκλοφόρησε η τρίτη έκδοση του Μπροντ από τις εκδόσεις S. Fischer, άρχισε να γίνεται γνωστός "ο Πύργος" στην πλήρη του μορφή. Οι τρεις ανηψιές του Κάφκα, κόρες των αδελφών του, ήταν οι μόνες που είχαν γλιτώσει από τη ναζιστική λαίλαπα κι ως κληρονόμοι του Κάφκα διεκδικούσαν τα χειρόγραφά του. Το 1956 ο Μπροντ τρομοκρατημένος από την κρίση στο Σουέζ, τα δίνει για φύλαξη σε Θησαυροφυλάκιο της Ελβετίας και το 1961 οι ανηψιές του Κάφκα καταφέρνουν να τ' αποκτήσουν όλα εκτός της "Δίκης", που ο Μπροντ θεωρούσε ως προσωπικό δώρο του. Η Μαριάννα Στάινερ η μόνη ανηψιά που ζούσε στη Δύση, στο Λονδίνο, αναθέτει σε ένα γνωστό της, καθηγητή γερμανικής λογοτεχνίας στην Οξφόρδη, την επιμέλεια των χειρογράφων. Ο Σερ Μάλκολμ Πάσλεϊ έκτοτε και μέχρι το θάνατό του,το 2004, αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στο έργο του Κάφκα. Το 1961 μετά από πολύπλοκες διαπραγματεύσεις παραλαμβάνει τα χειρόγραφα στη Ζυρίχη και με πολύ άγχος τα μεταφέρει οδικώς στην Οξφόρδη, όπου δόθηκαν για φύλαξη στη Bodleian Library. Αμέσως ξεκίνησε, με τη βοήθεια κι άλλων μελετητών, την κριτική έκδοση των έργων του.


Το 1981 εκδόθηκε "ο Πύργος", από τον S. Fischer, σε δύο τόμους: ο πρώτος είχε το κυρίως κείμενο μέχρι εκεί που το εγκατέλειψε ο συγγραφέας, στο εικοστό πέμπτο κεφάλαιο και στη μέση μιας πρότασης ενώ ο δεύτερος είχε στοιχεία για τη δημιουργία του έργου και διάφορες παραλλαγές του κειμένου.

Στο αποκαταστημένο πια κείμενο εκτός από κάποιες μικροδιορθώσεις, είχαν δοθεί τίτλοι σε πολλά κεφάλαια και είχε αλλάξει ο χωρισμός τους. Επίσης υπήρχαν σημαντικές διαφορές στη στίξη του κειμένου. Μια στίξη ασυνήθιστη και καθόλου τυχαία, όπως ίσως πίστευε ο Μπροντ, και που ο Κάφκα χρησιμοποιούσε ως συνειδητό ρητορικό μέσο έκφρασης.





Σημείωση: Στην πρώτη φωτογραφία ο ναός του Αγ. Βίτου, στο Χρατσάνι στην Πράγα ενώ πιο κάτω ο Κάφκα και οι τρεις αδελφές του: Έλλι, Βάλλι και Ότλα. Η Μαριάννα Στάινερ κόρη της Βάλλι διέφυγε τη σύλληψη το 1939 καθώς έφυγε έγκαιρα με το σύζυγό της για το Λονδίνο. Έκανε τα πάντα προκειμένου να διαφυλάξει την κληρονομιά του θείου της και κληροδότησε αφιλοκερδώς το 1/3 των χειρογράφων που της αναλογούσαν στη Bodleian Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης. Το χειρόγραφο της Δίκης πουλήθηκε τελικά το 1988 σε δημοπρασία για 1,1 εκατομμύρια αγγλικές λίρες από την Ίλζε Εσθήρ Χόφφε, γραμματέα και συμβία του Μαξ Μπροντ. Ευτυχώς, ο πλειοδότης ήταν το Γερμανικό κράτος.

Φραντς Κάφκα (1883 - 1924)

20

Λεοπαρδάλεις εισβάλλουν στο ναό, και πίνουνε τον αγιασμό. Ξανά και ξανά και ξανά αυτό. Τόσο που στο τέλος το έχεις κατά νου από πριν, και μέρος της τελετής το κάνεις.

16

Ένα κλουβί βγήκε νά 'βρει ένα πουλί.

24

Καλοτυχία να καταλάβεις ότι το έδαφος όπου πατάς δεν γίνεται μεγαλύτερο να είναι απ' όσο τα δύο πόδια σου καλύπτουν.

43

Στην αυλή ακόμα παίζουν τα λαγωνικά, αλλά η λεία τους δεν θα γλιτώσει, όσο γοργά κι αν τρέχει ήδη μέσα στο δάσος.

47

Τους είπαν να διαλέξουν αν θέλουν να γίνουν βασιλιάδες ή αγγελιαφόροι βασιλιάδων. Όπως τα παιδιά θέλησαν όλοι να γίνουν αγγελιαφόροι. Γι' αυτό υπάρχουν μονάχα αγγελιαφόροι, που τρέχουν ολόγυρα στον κόσμο και, μιας που δεν υπάρχουν διόλου βασιλιάδες, φωνάζουν ο ένας στον άλλον τα ακατανόητα μηνύματά τους. Ευχαρίστως θα έδιναν ένα τέλος στην ελεεινή ζωή τους, αλλά δεν το τολμούν να παραβούν τον όρκο της υποταγής τους.

Σημείωση: Οι παραπάνω αφορισμοί έχουν επιλεγεί από τους ''Αφορισμούς" του Φ. Κάφκα, εκδ. Ερατώ, σε μετάφραση Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη. Ο πίνακας είναι του Αχιλλέα Δρούγκα (Σε αναζήτηση του Διονύσου). Το σκίτσο με την υπογραφή είναι από την ταινία "Kafka" (1991) του Στήβεν Σόντερμπεργκ με τον Τζέρεμυ Άιρονς στον ομώνυμο ρόλο.