Οδυσσέας - 19

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.

James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).

James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated by Kiberd (1960).

18. Πηνελόπη

Στο κρεβάτι του ζεύγους Μπλουμ πριν το ξημέρωμα.

Ολόκληρο το τελευταίο επεισόδιο του "Οδυσσέα" δεν είναι παρά ένας εσωτερικός μονόλογος της Μόλλυ, που στο κατώφλι του ύπνου ράβει και ξηλώνει το υφαντό της ζωής της. Το πνεύμα και η σάρκα της (εν αρχή ην η σαρξ) κινούνται άναρχα σε τόπους στοιχειωμένους απ' όλους τους άντρες και γυναίκες της ζωής της. Οκτώ προτάσεις χωρίς στίξη, που απλώνονται σε πενήντα σελίδες, αποτελούν τον ποταμό των σκέψεών της. Έναν ποταμό που παρασύρει την ίδια, το δημιουργό της και τέλος τον αναγνώστη. Έχεις την αίσθηση ότι παρακολουθείς τις σκέψεις της εν τω γεννάσθαι και πως ακόμα και ο ίδιος ο συγγραφέας δεν ξέρει πού θα την οδηγήσουν... 

Ιδού πώς χαρακτηρίζει την Πηνελόπη του ο Τζόυς, σε ένα γράμμα του στο φίλο του Φρανκ Μπάτζεν: "πνευματικά υγιές, πλήρες, δίχως ηθική, δεχτικό στη γονιμοποίηση, αναξιόπιστο, ελκυστικό, περιορισμένο, προνοητικό, αδιάφορο Weib (=θηλυκό). Ich bin das Fleisch das stets bejaht! (=είμαι η σάρκα που πάντα λέει ναι)". Ενώ για το μονόλογό της γράφει: "... κυλά αργά, ομοιόμορφα, αν και με παραλλαγές, τσαχπίνικα, αλλά με σιγουριά σαν την τεράστια γαιόσφαιρα που ασταμάτητα περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της". 

Ο Γερμανός κοινωνιολόγος Georg Simmel (1858-1918) έγραφε στις αρχές του εικοστού αιώνα: "Σε γενικές γραμμές μπορούμε να περιγράψουμε την ψυχοσύνθεση του άντρα καλύτερα από την ψυχοσύνθεση της γυναίκας. Εξαιτίας της κοινωνικής κυριαρχίας του άντρα, ολόκληρο το γλωσσικό οικοδόμημα του πολιτισμού μας αντανακλά την αντρική οπτική κατά τη νοητική διεργασία... Το γλωσσικό σύμπαν δεν έχει ακόμη ασχοληθεί με τα εξατομικευμένα χαρακτηριστικά της γυναίκας". Έχοντας αφιερώσει, ο Τζόυς, τόσες πολλές σελίδες στον τρόπο σκέψης του Στήβεν Δαίδαλου και του Λεοπόλδου Μπλουμ επιβεβαιώνει, μέχρι και το 17ο επεισόδιο, τους ισχυρισμούς του Ζίμελ. Στο τελευταίο όμως κεφάλαιο ανατρέπει κάθε γλωσσική και λογοτεχνική σύμβαση. Επιχειρεί να μπει στο πετσί της ηρωίδας του και να ξεπεράσει τους φραγμούς της αυτολογοκρισίας... Βέβαια, με αυτό τον τρόπο η Μόλλυ μπορεί να θεωρηθεί σε κάποιες στιγμές χυδαία, υποκρίτρια, ιδιοτελής, αντιφατική, πρόστυχη ίσως και παλιοθήλυκο αλλά συνολικά δείχνει τόσο αυθεντική που δεν μπορείς παρά να πιστέψεις ότι πρόκειται για πρόσωπο υπαρκτό!

"Υποθέτω ότι μόνον η γιαγιά του διαβόλου γνωρίζει τόσα πολλά για την πραγματική ψυχολογία μιας γυναίκας. Εγώ δεν τα ήξερα", έγραφε σε μια επιστολή του προς τον Τζόυς ο ψυχολόγος Καρλ Γιουνγκ. Αντίθετα η γυναίκα του Τζόυς, η Νόρα, που δεν είχε καμία σχέση με τη λογοτεχνία, είπε όταν διάβασε την "Πηνελόπη": "ο Τζιμ είναι σπουδαίος συγγραφέας αλλά δεν γνωρίζει το παραμικρό για τις γυναίκες". Σημειωτέον, ότι η Νόρα Μπάρνακλ δε διάβασε ποτέ ολόκληρο τον "Οδυσσέα", παρά τις επίμονες παρακλήσεις του Τζόυς. Πολλοί κριτικοί ασχολήθηκαν με το κατά πόσον ο συγγραφέας κατάφερε να διεισδύσει στην ψυχή μιας γυναίκας ξεχνώντας, τελικά, ότι ο μονόλογος της Μόλλυ είναι ένα νοητικό και γλωσσικό κατασκεύασμα και μάλιστα, αντρικό κατασκεύασμα.

Η Μόλλυ που ποθεί η Μόλλυ που χαίρεται να της τον χώνουν η Μόλλυ που αυνανίζεται που κλάνει που ουρεί στο εύθραυστο καθίκι της κι ονειρεύεται το αγαπημένο της Γιβραλτάρ η Μόλλυ που αγαπάει και αγκαλιάζει τη νιότη τα λουλούδια τη μουσική το τραγούδι και το μικρό Νάρκισσο η Μόλλυ που λέει το Ναι στη ζωή στον έρωτα στην ομορφιά... Η Μόλλυ που μονολογεί κι ανυψώνει την καθημερινότητά της στο επίπεδο της ποίησης... 

Μεταφραστικά σχόλια

Το 1936 ο Παπατζώνης, στην πρώτη μεταφραστική απόπειρα έργου τού Τζόυς στα ελληνικά, μεταφράζει, στο περιοδικό: "το 3ο μάτι", τις πρώτες σελίδες του μονολόγου. Παρά την ηλικία της μετάφρασης και τα σφάλματά της, ο μονόλογος αποδίδεται με ιδιαίτερη ζωντάνια. Αποσπάσματα μεταφρασμένα βρήκα και στο εξαιρετικό βιβλίο της Αραβαντινού: "Τζαίημς Τζόυς: Ζωή και έργο" (εκδ. Θεμέλιο 1983). Τα μεταφράσματά της από την "Πηνελόπη" τα χαρακτηρίζει η φυσικότητα και ο αυθορμητισμός, παρόλο που κι εδώ υπάρχουν σημαντικά λάθη. Ο Καψάσκης, όμως, στη δική του απόδοση στραγγίζει το μονόλογο της Μόλλυ απ' όλη του την ζωντάνια και τον αυθορμητισμό. Κρίμα που η κορύφωση του "Οδυσσέα" δεν έχει καμία σχέση με την ελληνική του απόδοση. Επιπλέον, τα λάθη είναι τόσα πολλά και σοβαρά, που σε αρκετά σημεία διαστρεβλώνεται εντελώς το νόημα του πρωτοτύπου. Πίσω από τον άναρχο, φαινομενικά, μονόλογο της Μόλλυ κρύβεται η τέλεια δομή του κρυστάλλου. Αν κάποιος θέλει να εμβαθύνει, θα πρέπει να τον χωρίσει σε νοηματικές περιόδους και να βρει τα σημεία αναφοράς του ανατρέχοντας και στο βιογραφικό των ηρώων του, όπως αυτό έχει ξεδιπλωθεί στα προηγούμενα δεκαεπτά κεφάλαια. Μόνον έτσι θα μπορέσει να μεταφράσει σωστά.

Για παράδειγμα στη σελ. 770, στην τέταρτη σειρά, η Μόλλυ λέει για τον Μπλουμ (σύμφωνα με τον μεταφραστή): "...δεν γνώριζε καλά το Δουβλίνο με ρωτούσε σε ποιο μέρος βρισκότανε αυτό και για τα άλλα μνημεία..." ("...a stranger in Dublin what place was it and so on about the monuments..."). Ο ξένος όμως στο Δουβλίνο δεν ήταν ο Μπλουμ αλλά η Μόλλυ, που ήρθε από το Γιβραλτάρ και ο Μπλουμ ήθελε να της δείξει την πόλη και τα μνημεία της. Σε κάποια σημεία της μετάφρασης τα γένη αλλάζουν δημιουργώντας σύγχυση στους προσεκτικούς αναγνώστες. Άλλοτε, εξαφανίζονται λέξεις, φράσεις ή και προτάσεις ενώ εμφανίζονται, χωρίς λόγο, άλλες, που συχνά τραβούν πάνω τους την προσοχή του αναγνώστη (π.χ. η λέξη "ουρήθρα" στη σελ. 771). Ενίοτε, μεταφράζει κατά λέξη χωρίς να λογαριάζει αν το αποτέλεσμα στα ελληνικά έχει νόημα, όπως στη σελ. 771: "...στα τυφλά χάμω" ("with the blinds down"), όπου βέβαια πρόκειται για κατεβασμένα πατζούρια.

Η Μόλλυ, μεγαλωμένη στο Γιβραλτάρ, χρησιμοποιεί μερικές φορές ισπανικές λέξεις και ο Καψάσκης είτε τις αφήνει αμετάφραστες (σωστά κατά τη γνώμη μου), είτε τις επεξηγεί προσθέτοντας στο κείμενο μια ακόμη πρόταση, που δε θα μπορούσε ποτέ να υπάρχει σε εσωτερικό μονόλογο (π.χ. στη σελ. 789 "αχ χορκουίλα έτσι λένε ισπανικά τη φουρκέτα"!!!), είτε τις μεταφράζει. Μόνο που στην τελευταία περίπτωση κάνει και λάθη, όπως στη σελ. 782: "κάποτε μου έδωσε ένα μεγάλο φιλοδώρημα" ("he gave me a great mirada"), αλλά το mirada είναι ματιά-βλέμμα κι όχι φιλοδώρημα! Επίσης, η Μόλλυ δυσκολεύεται να προφέρει λέξεις, που της φαίνονται πολύπλοκες και τις παραμορφώνει με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Ο Καψάσκης είτε δε δίνει σημασία και τις μεταφράζει κανονικά, είτε τις παραμορφώνει κι αυτός, μόνον που και σ' αυτήν την περίπτωση δεν μένει σταθερός στη μεταφραστική επιλογή του. Την περιβόητη οργάνωση Sin Fein, που η Μόλλυ την ονομάζει Sinner (=αμαρτωλός-εγκληματίας) Fein, στη σελ. 778 τη μεταφράζει "Σιν Φέιν" ενώ στη σελ. 804, "Σιν Φρέινερ". 

Θα σταματήσω εδώ γιατί η λίστα δεν έχει τελειωμό. Σε κάθε σελίδα υπάρχουν από 5-10 λάθη και το αντίτυπό μου, στην κυριολεξία, μαύρισε! 

Μετά από δέκα περίπου μήνες ολοκλήρωσα τον "Οδυσσέα". Η εμπειρία της ανάγνωσής του υπήρξε μοναδική. Είναι από τα έργα που όταν βυθιστείς μέσα τους, ποτέ δεν θα βγεις ο ίδιος! Ο Άρης Μαραγκόπουλος, στον πρόλογο του βιβλίου του, το συγκαταλέγει στα λεγόμενα: μυητικά κείμενα. Ο αναγνώστης, που τα πλησιάζει, μυείται στο δικό τους λεξιλόγιο, στη δική τους γραφή, στη δική τους ανάγνωση του κόσμου.  Ο αναγνώστης μεταμορφώνεται σε μαθητευόμενο μύστη. "Αυτές οι επισημάνσεις που αφορούν τον αναγνώστη, ισχύουν σε υπερθετικό βαθμό ως προς τον μεταφραστή. Αν ο αναγνώστης είναι πράγματι μαθητευόμενος μύστης, τότε ο μεταφραστής είναι ήδη ιεροφάντης, ερμηνευτής της γραφής, ομολογητής της πίστης στο κείμενο". Στην προκειμένη περίπτωση, θα άξιζε να μάθει κανείς αγγλικά για να το απολαύσει. Τη βραβευμένη και πολυπαινεμένη μετάφραση του Καψάσκη, συνολικά, θα τη χαρακτήριζα μέτρια. Τρία-τέσσερα καλομεταφρασμένα επεισόδια δεν αρκούν, για να την αξιολογήσω ούτε καν ως άνιση. Ο "Οδυσσέας" θα συνεχίσει να ψάχνει το μεταφραστή του στη γλώσσα μας. 

Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι οι εξής:i) έργο της Αμερικανίδας Dora Wheeler (1856-1940),  μεταξένια κλωστή σε μετάξι, με τίτλο: "Η Πηνελόπη καθώς ξηλώνει τη νύχτα το υφαντό της", ii) έργο του Χρόνη Μπότσογλου, iii) έργο της Κατερίνας Βαβλίτου, iv) σχέδιο του Robert Motherwell για την εικονογράφηση της "Πηνελόπης" στην έκδοση Arion Press. Το απόσπασμα του Ζίμελ το μετέφρασα από τα αγγλικά και αναφέρεται από τον Kiberd. Αναρωτιόμουν τελευταία αν βρέθηκε, την εποχή που πρωτοεκδόθηκε η μετάφραση, κάποιος που να την κατακρίνει. Τελικά βρήκα στη βιβλιοθήκη μου σε ένα βιβλίο του Άρη Μπερλή με τίτλο "Κριτικά δοκίμια" (εκδ. Ύψιλον) ένα άρθρο του με τίτλο: "Η πρόσληψη του Τζόυς στην Ελλάδα" (1997), όπου μιλώντας για τις μεταφράσεις του "Οδυσσέα", γράφει (εξαιρώντας τα μεταφρασμένα αποσπάσματα του Μαραγκόπουλου) ότι "οι αδυναμίες τους είναι δομικές, έτσι ώστε ενδεχόμενη αναθεώρησή τους να μην έχει νόημα". Απ' αυτό το άρθρο πήρα και το παραπάνω απόσπασμα περί μεταφραστή-ιεροφάντη. (20/20)

Οδυσσέας - 18

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.

James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).

James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated by Kiberd (1960).

17. Ιθάκη

Στο σπίτι του Λεοπόλδου Μπλουμ στις δύο μετά τα μεσάνυχτα.

Τι έκανε ο Μπλουμ όταν έφτασαν στον προορισμό τους;

Στα σκαλοπάτια του 4ου από τους ισοδιάφορους μονούς αριθμούς, στον αριθμό 7 της οδού Εκκλς, έβαλε μηχανικά το χέρι του στην πίσω τσέπη του παντελονιού του για να πάρει το κλειδί του.

Ήταν εκεί;

Ήταν στην αντίστοιχη τσέπη του παντελονιού που φορούσε την προπροηγούμενη.

Γιατί ήταν διπλά εκνευρισμένος;

Επειδή είχε ξεχάσει κι επειδή θυμόταν πως είχε θυμίσει δυο φορές στον εαυτό του να μην ξεχάσει.

Ποιες ήταν τότε οι επιλογές για το περίφροντι (κατ' ακολουθίαν) και απρόσεχτο, χωρίς κλειδιά, ζευγάρι;

Να μπει ή να μην μπει. Να χτυπήσει ή να μη χτυπήσει. 

Ο Μπλουμ οδηγεί τον Στήβεν σπίτι του για να του προσφέρει μια κούπα κακάο. Όταν μένει μόνος του, καταρτίζει τον ισολογισμό της μέρας του και πέφτει για ύπνο στο πλάι της Μόλλυ. Όλα τα συμβάντα της συνάντησης των δύο πρωταγωνιστών, οι ομοιότητές τους και οι διαφορές τους, τα περιεχόμενα όχι μόνο του σπιτιού αλλά και του μυαλού του Μπλουμ, περιγράφονται λεπτομερώς με όρους φυσικών φαινομένων. Ακόμα πιο σωστά, δεν περιγράφονται απλώς αλλά αναλύονται και καταλογογραφούνται! Στο αποκορύφωμα του μυθιστορήματος (ουσιαστικά στο τέλος του), που είναι η κατάληξη της Οδύσσειας και η "μνηστηροφονία", ο Τζόυς επιλέγει τον πιο αφυδατωμένο τρόπο αφήγησης. Γραμμένος σε μορφή ερωτοαποκρίσεων κρατάει τον αναγνώστη σε απόσταση και τον βομβαρδίζει με ένα πλήθος εξουθενωτικών πληροφοριών. Θα μάθει μέχρι και για τη διαδρομή του νερού από το υδραγωγείο του Δουβλίνου έως τη βρύση του Μπλουμ. 

"Γράφω την Ιθάκη σε μορφή μαθηματικής κατήχησης. Όλα τα γεγονότα απογυμνώνονται στα κοσμικά, φυσικά, ψυχικά κλπ., ισοδύναμά τους... ούτως ώστε όχι μόνο θα γνωρίζει ο αναγνώστης το κάθε τι και θα το γνωρίζει με τον πιο στεγνό και ψυχρό τρόπο, αλλά έτσι επίσης ο Μπλουμ και ο Στήβεν θα γίνονται επουράνια σώματα, πλανήτες σαν τα αστέρια που ατενίζουν". Αυτά έγραφε ο Τζόυς, σε ένα γράμμα του το 1921, στον φίλο του Φρανκ Μπάτζεν. 

"Ποιο θέαμα αντιμετώπισαν, πρώτα ο οικοδεσπότης, μετά ο καλεσμένος, όταν πρόβαλαν σιωπηλοί, διπλά κατηφείς, μεσ' από το σκοτάδι, από ένα πέρασμα του πίσω μέρους του σπιτιού στο σκιερό ημίφως του κήπου;

Το ουρανόδεντρο των αστεριών αιωρούνταν με υγρά νυχτογάλανα φρούτα."

Όσο κι αν πασχίζει ο Τζόυς να κρατήσει αποστασιοποιημένο τον αναγνώστη, υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ο τελευταίος κυριεύεται από συγκίνηση. Μια συγκίνηση που μόνο η μεγάλη τέχνη μπορεί να προσφέρει. Μοναδικές οι σκηνές της συντροφικής ούρησης κάτω απ' τον έναστρο ουρανό, η απαρίθμηση των ομοιοτήτων ανάμεσα στη σελήνη και στη γυναίκα, η λίστα με τα καταχωνιασμένα ενθυμήματα στο κλειδωμένο συρτάρι του Μπλουμ, η αναίμακτη (δια της σκέψης του και μόνο) εκμηδένιση των μνηστήρων, το λεπτομερέστατο ξετύλιγμα της ονειροφαντασίας του για μια γεμάτη ζωή σε ένα παραδεισένιο αγρόκτημα και τέλος, ο ύπνος σε στάση εμβρύου... πάνω στο μυθικό πουλί Ροκ με τον Σεβάχ τον Θαλασσινό! 

Η "Ιθάκη" σηματοδοτεί το τέλος της περιπλάνησης του Μπλουμ στη καθημερινότητα. Νόστος στην Ιθάκη σημαίνει επιστροφή στο σπίτι, επιστροφή στους αγαπημένους (ζώντες και νεκρούς), επιστροφή στα πολύτιμα πραγματάκια του καθενός: στα αμέτρητα βιβλία της βιβλιοθήκης μου, στα μικροαντικείμενα που βρίσκονται στα συρτάρια του γραφείου μου, στο εκλεκτό κρασί που θα ανοιχτεί με το κυριακάτικο γεύμα... Ιθάκη είναι η αγκαλιά που θα σε υποδεχτεί, το κρεβάτι που θα ξαπλώσεις για να κοιμηθείς, η εξουδετέρωση κάθε "μνηστήρα" που σε τυραννά και η ουτοπική ονειροφαντασία, που θα σε οδηγήσει ήρεμα και γλυκά στη μήτρα του ύπνου...  

Μεταφραστικά σχόλια

Ο Καψάσκης μετέφρασε εξαιρετικά το 17ο επεισόδιο του "Οδυσσέα". Κατάφερε να διατηρήσει το ιδιαίτερο ύφος του πρωτοτύπου. Σε ένα κεφάλαιο γεμάτο από επιστημονικές πληροφορίες είναι λογικό να μην αποφύγει κάποια λάθη αλλά τα θεωρώ σχετικά ασήμαντα μπροστά στο επίτευγμά του: Διαβάζοντας τη μετάφραση καταλαβαίνεις πως διαβάζεις Τζόυς!

1. σελ. 686, 2η παράγραφος, τρίτη σειρά: Αντί "πορεία" να γραφτεί "πορνεία" ("prostitution"). Πρόκειται βέβαια για τυπογραφικό λάθος αλλά είναι σημαντικό γιατί και η λέξη πορεία ταιριάζει με τα συμφραζόμενα.  

2. σελ. 687, 2η παράγραφος, τρίτη σειρά: "...και της αυτοσυγκράτησης ως ατόμου και ως πολίτη" ("...and civic selfhelp"). Θα το μετέφραζα ως: "και της επίτευξης κοινοτικών στόχων με προσωπικές προσπάθειες".

3. σελ. 688, 3η παράγραφος, τέταρτη σειρά: "... θα ήταν σαν κανένας να μην τον είχε αντιληφθεί" ("... he would be by all as none perceived"). Πρόκειται για μία από τις ωραιότερες παραγράφους του κεφαλαίου. Πιο σωστό θα ήταν: "...αντιληπτός ως κανένας θα γινόταν απ' όλους". Δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να παραθέσω ολόκληρο το απόσπασμα στα τζοϋσικά αγγλικά:

"From inexistence to existence he came to many and was as one received: existence with existence he was with any as any with any: from existence to nonexistence gone he would be by all as none perceived".

4. σελ. 704, 4η παράγραφος πρώτη σειρά. Το "δεν" να διαγραφεί.

5. σελ. 726, 1η παρ., τέταρτη σειρά από το τέλος της: "το ευερέθιστον του φωτισμού της" ("the stimulation of her light"). Αναφέρεται στις ομοιότητες ανάμεσα στη σελήνη και στη γυναίκα. Πιο σωστό θα ήταν: "η διέγερση από το φως της".

6. σελ. 730, 2η παρ. 5η σειρά: "...κοντά στη σφιχτά τυλιγμένη εθνική σημαία" ("... near the compactly furled Union Jack"). Union Jack είναι η βρεττανική σημαία.

7. σελ. 749, 4η σειρά από το τέλος: "... μίαν υπηρέτριαν, την Γερτρούδη" ("...a maid, Gertrude..."). Πρόκειται για τη δεκαεπτάχρονη Γκέρτυ του επεισοδίου της "Ναυσικάς", που βέβαια δεν ήταν υπηρέτρια. Το σωστό (αντί υπηρέτρια) είναι "μία κοπέλα, την Γερτρούδη".

8. σελ. 757, 6η σειρά: "(Σίρα Σίριμ)". Αφού μεταφράζει και τα υπόλοιπα της παραγράφου, καλό θα ήταν να μετέφραζε κι αυτό: "(Άσμα ασμάτων)".

9. σελ. 758, 2η σειρά από το τέλος. "Μπιμπελό χρώματος πορτοκαλί" ("Orangekeyed ware"). Πρόκειται για το δοχείο νυκτός (καθίκι) που πρωτοαναφέρεται στη σελ. 91, στην "Καλυψώ", ως orangekeyed chamberpot. Αυτό, απ' ό,τι φαίνεται, ήταν διακοσμημένο με το χαρακτηριστικό μαίανδρο της γεωμετρικής εποχής σε χρώμα πορτοκαλί. Ο Τζόυς επινοεί ένα ομηρικού τύπου επίθετο, κάτι σαν το "ροδοδάχτυλη"... Βέβαια, αυτό είναι δύσκολο να μεταφραστεί με ακρίβεια. Ωστόσο, δεν ταιριάζει το "μπιμπελό". Θα μπορούσαμε να πούμε: "δοχείο με πορτοκαλί μοτίβα".  

10. σελ. 766, τελευταία παράγραφο του κεφαλαίου: "Πηγαίνοντας προς το σκοτεινό κρεβάτι υπήρχε εκεί το αυγό του Σεβάχ του Θαλασσινού από το παραμυθένιο βορινό πουλί μέσα στη νύχτα του κρεβατιού όλων των βορινών παραμυθένιων πουλιών του Σκοτεινοβάχ του Ημεροκαθαρινού". ("Going to a dark bed there was a square round Sinbad the Sailor roc's auk's egg in the night of the bed of all the auks of the rocs of Darkinbad the Brightdayler"). Το Ροκ (roc) είναι το μυθικό πουλί της αραβικής μυθολογίας και το auk (βλ. 8η παρατήρηση στη "Σκύλλα και Χάρυβδη") είναι το πουλί άλκα, που είχε ήδη, από την εποχή του Τζόυς, εξαφανιστεί και ήταν γνωστό για το σπάνιο και πανέμορφο αυγό του. Θα πρότεινα την ακόλουθη μετάφραση: "Πηγαίνοντας στο σκοτεινό κρεβάτι υπήρχε το τετράγωνο στρογγυλό αυγό του ροκ της άλκας του Σεβάχ του Θαλασσινού μέσα στη νύχτα του κρεβατιού όλων των αλκών των ροκ του Σκοτεινοβάχ του Ημερολαμπρινού". Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο αφηγητής στο τέλος του κεφαλαίου, ουσιαστικά, ταυτίζεται με τον Μπλουμ, που εξαντλημένος αποκοιμιέται μουρμουρίζοντας κάποια ακατάληπτα λόγια περί Σεβάχ και αυγών. Άλλωστε, η επόμενη ερώτηση μένει αναπάντητη καθώς ο Μπλουμ έχει ήδη κοιμηθεί. Η Μόλλυ, όπως φαίνεται στο επόμενο κεφάλαιο, τον ακούει να μουρμουρίζει τις λέξεις αυγό και κρεβάτι και νομίζει ότι της ζήτησε πρωινό με αυγά στο κρεβάτι! 

Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι οι ακόλουθες: i) φωτογραφία εποχής (προπολεμική) της οδού Eccles με τα σχεδόν όμοια σπίτια. ii) η πόρτα του αριθμού 7 διατηρημένη σε μουσείο καθώς η σειρά των σπιτιών είναι σήμερα κατεδαφισμένη, iii) έργο του Μανώλη Χάρου, iv) σχέδιο του Ματίς για την εικονογράφηση αυτού του κεφαλαίου, v) χαρακτικό του Γερμανού ζωγράφου Lοvis Corinth (1858-1925) για τη μνηστηροφονία, vi) σχέδιο του R. Motherwell για την εικονογράφηση της "Ιθάκης" στην έκδοση του Arion Press. To πρώτο απόσπασμα με τους κόκκινους χαρακτήρες είναι μεταφρασμένο από τον Καψάσκη ενώ στο δεύτερο, η ερώτηση από τον Καψάσκη και η απόκριση από τον Μαραγκόπουλο.

Οδυσσέας - 17

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.

James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).

James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated by Kiberd (1960).

16. Εύμαιος

Στο "Καταφύγιο του Αμαξά" περασμένα μεσάνυχτα.

Μετά τις περιπέτειες στην "Κίρκη", ο αποκαμωμένος Μπλουμ, ως καλός Σαμαρείτης, οδηγεί τον ζαλισμένο κι εξαντλημένο Στήβεν σε ένα κιόσκι αμαξάδων για μια ανάπαυλα. Εκεί, ανάμεσα σε απόκληρους του Δουβλίνου γίνεται η αναπάντεχη "αναγνώρισή" τους. Ο νηφάλιος, γήινος και πρακτικός Μπλουμ καταφέρνει να βρει σημεία επαφής με τον εσωστρεφή, είρωνα και διανοούμενο Στήβεν. Ο Οδυσσέας φεύγει μαζί με τον Τηλέμαχο από το καλύβι του Εύμαιου με κατεύθυνση την Ιθάκη.

"Παρόλο που δεν έβλεπαν τα πάντα με το ίδιο μάτι, οπωσδήποτε υπήρχε μια κάποια αναλογία, σαν, κατά κάποιο τρόπο, το μυαλό και των δυο τους να ταξίδευε στο ίδιο τραίνο σκέψης".

Η μεταμεσονύχτια γραφή του Τζόυς σχεδόν υπνοβατεί. Η κόπωση των ηρώων του "Εύμαιου" παρασύρει  και το ύφος του 16ου επεισοδίου. Οι φράσεις κομπιάζουν, σκοντάφτουν και χάνονται μες στα λαβυρινθώδη αδιέξοδα της σκέψης των κουρασμένων και ξενυχτισμένων οδοιπόρων. Μακρόσυρτες προτάσεις που μένουν ανολοκλήρωτες, άναρχη σύνταξη και αφθονία στερεοτύπων δημιουργούν μια νυσταλέα ατμόσφαιρα, που απλώνεται ως τον αναγνώστη για να τον υποβάλλει στη δοκιμασία της παραίτησης και της υπνηλίας. Αν μάλιστα έχει την ατυχία να διαβάζει τον Εύμαιο μεταμεσονύχτια, αναμφίβολα, θα καταλήξει στην αγκαλιά του "Μέρφυ"! 

Ο "Εύμαιος" είναι ένα από τα πιο αριστοτεχνικά δομημένα κεφάλαια του "Οδυσσέα". Ο τρόπος με τον οποίον "σβήνει" είναι αριστουργηματικός. Ο αόρατος αφηγητής του θα μπορούσε να είναι ο ίδιος ο Μπλουμ (ως επίδοξος συγγραφέας) σε μια προσπάθειά του να αφηγηθεί λογοτεχνικά τις εμπειρίες του από το Καταφύγιο των αμαξάδων. Αν και η πρόζα είναι, τις περισσότερες φορές, μπλουμική, πλήθος στοιχείων συνηγορούν για το αντίθετο, προκαλώντας για μια ακόμη φορά τους μελετητές του Τζόυς!    

Μεταφραστικά σχόλια

Για μια ακόμη φορά ο Καψάσκης δεν κατάφερε να αποδώσει σε ικανοποιητικό βαθμό το ύφος του επεισοδίου. Η μεταφραστική του ατολμία και αστοχία προδίδουν το κείμενο. Επιπλέον, σ' αυτό το αλλόκοτο κεφάλαιο, πολύ συχνά, προσπαθεί να εξομαλύνει την ιδιόρρυθμη σύνταξη του πρωτοτύπου αλλοιώνοντας τη γραφή του Τζόυς.

Χαρακτηριστικά θα αναφέρω ένα απόσπασμα, από την πρώτη παράγραφο του κεφαλαίου, που το μεταφράζει και ο Μαραγκόπουλος, μένοντας όμως πιστός στην ασυνταξία του αγγλικού κειμένου:

(Καψάσκης) "Στη συνέχεια, ύστερα απ' αυτά τα προεισαγωγικά και παρά το γεγονός ότι δεν θυμόταν να σήκωσε από το έδαφος το αρκούντως σαπουνισμένο μαντήλι του, μετά τις εξαιρετικές υπηρεσίες, που αυτό του είχε προσφέρει κατά το ξύρισμα, συνεχίζοντας το ξεσκόνισμα, προχώρησαν μαζί κατά μήκος της οδού Μπήβερ..."

"Accordingly, after a few such preliminaries, as, in spite of his having forgotten to take up his rather soapsuddy handkerchief after it had done yeoman service in the shaving line, brushing, they both walked together along Beaver street..."

(Μαραγκόπουλος) "Στη συνέχεια, ύστερα από κάτι τέτοια προκαταρκτικά, όπως, παρόλο που είχε ξεχάσει να σηκώσει το γεμάτο σαπουνάδες μαντήλι του αφού έκανε γενναία θητεία στην επιχείρηση ροκανίδια, το ξεσκόνισμα, περπάτησαν αμφότεροι στην οδό Μπήβερ..."

Σύμφωνα με τον Μαραγκόπουλο, η εκτενής δευτερεύουσα εναντιωματική πρόταση ("παρόλο που είχε ξεχάσει" έως "ροκανίδια") μένει ασυμπλήρωτη, ενώ το προηγούμενο "όπως" ολοκληρώνεται μετά στη φράση "το ξεσκόνισμα". Ο Καψάσκης αφαιρεί το "όπως" ("as") εξομαλύνοντας τη σύνταξη. Επίσης μεταφράζει το shaving ως ξύρισμα ενώ πρόκειται, σύμφωνα με τα συμφραζόμενα, για ροκανίδια. Άλλωστε λίγες σειρές παραπάνω το είχε μεταφράσει σωστά.

1. σελ. 633, 13η & 24η σειρά. Αντί για "λατζέρισσα" ("washkitchen"), πιο σωστό θα ήταν το "πλύστρα" (Gifford). Το αστείο εδώ γίνεται εντονότερο γιατί οι πλύστρες (ρούχων) βρίσκονται στην κατώτερη βαθμίδα του υπηρετικού προσωπικού καθώς δεν έχουν καμία επαφή με τους ένοικους του αρχοντικού.

2. σελ. 637, 10η σειρά. Πέρα πάλι από την αλλοίωση της σύνταξης, λείπουν μετά τη λέξη "Μάλλιγκαν" τα ακόλουθα: "ως καθοδηγητή, φιλόσοφο και φίλο". Το "εννοώ" δεν χρειάζεται.

3. σελ. 638, λίγο μετά τη μέση: "Το πλήθος των αμαξάδων..." ("The hoi polloi of jarvies..."). Εδώ ο Τζόυς χρησιμοποιεί το ελληνικό: "οι πολλοί". Ο Καψάσκης όχι μόνο δεν το διατηρεί στη μετάφραση αλλά δεν χρησιμοποιεί και πλάγια γραφή για να δείξει ότι βρίσκεται με αυτή τη μορφή στο πρωτότυπο.

4. σελ. 651, λίγο πάνω από τη μέση και μετά τη φράση: "έχει αποδειχθεί οριστικά..." λείπει το εξής: "από μερικά από τα πιο γνωστά εδάφια της Αγίας Γραφής, πέρα από συμπαρομαρτούντα στοιχεία".

5. σελ. 655, 14η σειρά: "Είχε περάσει αναρίθμητες φορές από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος...". Στο πρωτότυπο αναφέρει μόνο "Ακρωτήριο" χωρίς όνομα και, σύμφωνα με τον Gifford, εννοεί μάλλον το Χορν. Τώρα γιατί ο Καψάσκης παίρνει την πρωτοβουλία να βάλει όνομα στο Ακρωτήρι, δεν μπορώ να καταλάβω. Είναι πάντως μια τακτική που τη συνηθίζει.

6. σελ. 663, 12η σειρά από το τέλος: "όταν απογινόταν" ("when rotto"). Εννοεί: όταν κοκκίνιζε από το πολύ ποτό. Rotten with drink (Kiberd).

7. σελ. 671, 5η σειρά από το τέλος: "Εν τούτοις, η νεότης του Ιερέως..." ("It does though, St Joseph's sovereign..."). Πρόκειται για ένα σκοτεινό σημείο, που ο Gabler, στη διορθωμένη και αμφισβητούμενη έκδοσή του, συμπλήρωσε με κάποιες γαλλικές υβριστικές λέξεις ("thievery alors. Bandez! Figne toi trop"). Πάντως, ως έχει, θα μπορούσαμε να το μεταφράσουμε: "Εν τούτοις, η κυριαρχία του Αγ. Ιωσήφ...". Πρόκειται μάλλον για μια καλυμμένη βλασφημία καθώς γίνεται αναφορά στην κυριαρχία του Ιωσήφ, έναντι του Θεού, όσον αφορά στην πατρότητα του Χριστού επί γης (Gifford).

8. σελ. 674, 13η σειρά: "...από τον απαραίτητο Τζόουνς" ("...from the usual boy Jones..."). Boy Jones είναι ο ρουφιάνος στην ιρλανδική αργκό (Gifford). Συνεπώς θα το μετέφραζα: "... από τον συνήθη ρουφιάνο..." 

Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι: i) φωτογραφία εποχής όπου διακρίνεται το "Καταφύγιο του αμαξά", ii) έργο του Τάσου Δήμα, iii) έργο του Σαγκάλ με τίτλο "Εύμαιος", iv) φωτογραφία εποχής από το εσωτερικό του καταφύγιου. Στην ουσία πρόκειται για ένα είδος καντίνας, που συνήθως έμενε ανοιχτή όλη νύχτα, v) σχέδιο του R. Motherwell για την εικονογράφηση του κεφαλαίου στην έκδοση του Αρίωνα. Το μικρό απόσπασμα με τους κόκκινους χαρακτήρες είναι σε μετάφραση Μαραγκόπουλου από τον Οδηγό Ανάγνωσης του Οδυσσέα.

Οδυσσέας - 16

Τζέημς Τζόυς, εκδ. Κέδρος, μτφ. Σωκράτης Καψάσκης.

James Joyce: Ulysses. Folio Society, 2004 (1926).

James Joyce: Ulysses. Penguin 1992, annotated by Kiberd (1960).

15. Κίρκη

Στη Νυχτόπολη (Nighttown) του Δουβλίνου στις 11 το βράδυ.

"(Η είσοδος της Νυχτόπολης από την οδό Μάμποτ, που εμπρός της απλώνεται ένα αμαξοστάσιο των τραμ ξελιθόστρωτο, σπαρμένο με σκελετούς βαγονιών, πράσινους και κόκκινους σηματοδότες και σήματα κινδύνου. Σειρές χάρτινα σπίτια με πόρτες που χάσκουν. Αραιές λάμπες γκαζιού με ξεψυχισμένο φως. Γύρω από τη σταματημένη παγωτογόνδολα του Ραμπαγιότι, ραχητικοί άντρες και γυναίκες τραβολογιούνται. Αρπάζουν βάφλες με σφηνωμένα ανάμεσά τους σβωλαράκια από καρβουνιασμένο και χάλκινο χιόνι. Βυζαίνοντας, σιγά-σιγά σκορπίζουν. Παιδιά. Το κυκνοχτένι της γόνδολας, υψώνεται στητό, σχίζει αργά τη σκοτεινιά, λευκό και γαλάζιο κάτω από ένα φάρο. Σφυρίγματα που καλούν κι αποκρίνονται)."

Στην "Κίρκη" ο Μπλουμ ακολουθεί τον μισομεθυσμένο Στήβεν στα "Κόκκινα φανάρια" του Δουβλίνου και στο πορνείο της Μπέλα Κοέν. Εκεί, όλες οι συγκεχυμένες επιθυμίες του (οι δικές του αλλά και του Στήβεν σε μικρότερο βαθμό), συνειδητές και υποσυνείδητες, αποκτούν μορφή και υπόσταση. Ό,τι έχει απωθήσει, ό,τι λαχταρά να κάνει και να δει, ό,τι τον βασανίζει, τον περιμένει μέσα στη Ζώνη της Νυχτόπολης, μέσα στο Σολαριακό γαλαξία της... 

"Άδειασε η κόλαση κι όλοι οι δαίμονες βρίσκονται εδώ" (Σαίξπηρ)

"Το σκηνικό της Νυχτόπολης είναι ο τόπος του Ασυνειδήτου. Του συλλογικού Ασυνειδήτου. Σ' αυτόν τον τόπο περιφέρεται η γνώριμη φιγούρα του κου Μπλουμ, η σκιά της προβάλλεται τερατώδης στους τοίχους. Κίρκη είναι το μυαλό του Μπλουμ το τρισμέγιστο, το σκοτεινό. Ο κ. Μπλουμ κατέχει εδώ τη δύναμη σαμάνου. Ό,τι αντικρύζει το πολυδαίδαλο μυαλό του, ό,τι συλλογίζεται, το μεταμορφώνει, του δίνει άλλη ζωή και διαφορετικό χαρακτήρα. Η τερατώδης σκιά του Μπλουμ, σκιά του παγκόσμιου Καημού, κρύβει ένα εξίσου τερατώδες μυαλό: του μυαλό του Καθένα. Η Νυχτόπολη έτσι, γίνεται η πόλη των συλλογικών δαιμόνων του ανθρώπου. Το κίρκειο σκηνικό μοιάζει με πηγάδι που πάνω του καθρεφτίζεται το φαινομενικά αθώο πρόσωπο του "μασόνου" Μπλουμ. Τα πρόσωπα που δρασκελίζουν το σκηνικό γκρεμίζονται σχεδόν ανυποψίαστα στο πηγάδι και ύστερα αναδύονται με άλλο χρώμα και ύφος και χαρακτήρα."

Μέσα στο 15ο επεισόδιο, γραμμένο ολόκληρο σε θεατρική μορφή, νεκροί ανασταίνονται, άψυχα αντικείμενα μεταμορφώνονται σε πρόσωπα με φωνή ενώ και ο ίδιος ο Μπλουμ, εν μέσω μαζοχιστικών, φετιχιστικών και ομοφιλοφυλικών φαντασιώσεων, γίνεται γυναίκα που υποφέρει στα ανελέητα χέρια της πόρνης Μπέλα, που έχει γίνει πια άντρας (Μπέλο)! 

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή του αναγνώστη που δικαιώνουν τη μανία του να διαβάζει το ένα βιβλίο μετά το άλλο, αναζητώντας μιαν "αλήθεια". Πιστεύω ότι στην "Κίρκη"... δικαιώνομαι. Εδώ, ο Τζόυς έφτασε στην κορυφή! Τι είναι όμως, αυτό που αναζητούμε στα βιβλία; Την μοναδική απόλαυση που μπορούν να σου προσφέρουν οι λέξεις, οι συνδυασμοί τους και η μετουσίωσή τους σε εικόνες; Τα πραγματικά ή φανταστικά ταξίδια σε άλλους τόπους, χρόνους, ακόμη και σε ζωές άλλων; Την απάντηση στα αιώνια και στα επίκαιρα ερωτήματα της ζωής; Έναν τρόπο να βιώνουμε την πεζή μας πραγματικότητα πιο πλούσια, πιο πολυδιάστατα και με οξύτερη κρίση; Ένα μέσο που θα μας οδηγήσει στη βαθύτερη γνώση όχι μόνο του κόσμου που μας περιβάλλει αλλά και του εαυτού μας; Στη "Κίρκη" επιτυγχάνεται, κατά τη γνώμη μου, ακριβώς το τελευταίο. Έχοντας ήδη γνωρίσει, μέσω της τριτοπρόσωπης αφήγησης και του εσωτερικού μονολόγου τον Μπλουμ όπως τον βλέπουν οι άλλοι (super ego) κι όπως βλέπει ο ίδιος τον εαυτό του (ego) αντίστοιχα, τώρα, σ' αυτό το κεφάλαιο, τον γνωρίζουμε όπως πραγματικά είναι (id). Η κατάληξη της Οδύσσειάς του είναι ο ίδιος του ο εαυτός.

Το "φαντασμαγορικό μελόδραμα" της Κίρκης περιέχει πλήθος αξέχαστων σκηνών: μια Νύμφη βγαίνει από τον πίνακα με τους καταρράκτες, που βρίσκεται στη συζυγική κλίνη του Μπλουμ, και ζωντανεύει (αναμφίβολα ξέρει πολλά!) και αυτή και οι καταρράκτες ("πιλαφούλα, πουλαφούκα!") και τα βρύα. Η σκηνή του μακάβριου βαλς μες στο πορνείο με το χοροδιδάσκαλο Μαντσίνι να καθοδηγεί, την πιανόλα, τα βραχιόλια και τις ώρες (!) να αποκτούν ζωή και να συμμετέχουν στο πανηγύρι. Και τέλος, οι πόρνες, μορφές βγαλμένες θάλεγε κανείς από τον παρακάτω πίνακα του Όττο Ντιξ. Μοιάζουν περισσότερο με δικαστές σε δίκη παρά με σαγηνευτικές Σειρήνες. 

Μεταφραστικά σχόλια

Το 15ο κεφάλαιο του Οδυσσέα είναι ένα από τα δυσκολότερα για το μεταφραστή. Επειδή είναι γραμμένο ως θεατρικό έργο με λίγες περιγραφές των σκηνών και πολλούς διαλόγους, απαιτεί από το μεταφραστή μια εξοικείωση στην απόδοση του θεατρικού διαλόγου. Επιπλέον, είναι απαραίτητο να διατηρηθεί ο ονειρικός χαρακτήρας του. Δυστυχώς η απόδοση του Καψάσκη πέρα τις γνωστές παθογένειες που την χαρακτηρίζουν, εδώ υστερεί και σε ζωντάνια. Στα δυο βιβλία του Άρη Μαραγκόπουλου (βλέπε τη βιβλιογραφία στην πρώτη μου ανάρτηση) υπάρχουν αποσπάσματα μεταφρασμένα με έξοχο τρόπο. Χαρακτηριστική είναι και η αρχή της Κίρκης, την οποία παραθέτω παραπάνω στη δική του απόδοση (με ελάχιστες επεμβάσεις). Στη μετάφραση της φράσης: "The swancomb of the gondola..." ο Καψάσκης χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει 8 λέξεις ("Η πλώρη της γόνδολας, όμοια με λαιμό κύκνου") χωρίς να τη μεταφράσει και σωστά, αφού το "χτένι" στο οποίο καταλήγει χαρακτηριστικά η πλώρη της γόνδολας χάθηκε! Ο Μαραγκόπουλος επινοώντας μια, αντίστοιχη με την αγγλική, λέξη: "το κυκνοχτένι της γόνδολας", με 4 μόνο λέξεις το αποδίδει θαυμάσια.

Για μια ακόμη φορά θα αναγκαστώ να αναφερθώ στην, παράξενη για μένα, επιλογή(;) του Καψάσκη να μην καταφεύγει στα βοηθήματα του Gifford (η πιο έγκυρη και την εποχή της μετάφρασης) και του Dent (δυσεύρετο πια). Θα τον είχαν προφυλάξει από πολλά λάθη. Ίσως να είχε υπέρμετρη εμπιστοσύνη στη γαλλική μετάφραση που κοιτούσε παράλληλα. Χρειάστηκαν βέβαια 80 χρόνια για να αντικατασταθεί, η τελευταία, από μια νεότερη. Για παράδειγμα στην έκτη σελίδα του κεφαλαίου (498 σελ. και 12η σειρά πριν το τέλος) ο Μπλουμ νιώθει ενόχληση πιθανόν από κάτι που έφαγε και λέει: "That awful cramp in Lad Lane. Something poisonous I ate. Emblem of luck. Why? Probably lost cattle". O Καψάσκης μεταφράζει τελείως λανθασμένα: "Εκείνο το απαίσιο χαντάκι στην οδό Λαντ. Μπορεί να έφαγα κάτι χαλασμένο. Φέρνει τύχη. Γιατί; Μπορεί πίσω από κάποιο ζώο που χάθηκε". Το cramp όμως είναι κράμπα (μυϊκό σφίξιμο, σπασμός) κι όχι χαντάκι (εδώ δεν είναι καθόλου απαραίτητος ο Gifford). Στη συνέχεια όμως, σύμφωνα με τον τελευταίο, οι κράμπες είναι παραδοσιακό σημάδι κακοτυχίας. Ο Μπλουμ θεωρεί ότι η ενόχληση αυτή ίσως να οφείλεται σε χαλασμένο κρέας που έφαγε. "Lost cattle" (=χαμένο κοπάδι) σημαίνει είτε μοσχάρι που σφαγιάστηκε παράνομα είτε κρέας αλόγου που πήρε τη θέση του μοσχαρίσιου κρέατος. Συνεπώς σωστότερη μετάφραση θα ήταν: "Εκείνη η φρικτή κράμπα στην οδό Λαντ. Κάτι που έφαγα με πείραξε. Σημάδι γρουσουζιάς. Γιατί; Μπορεί από χαλασμένο κρέας". 

Η Κίρκη είναι το εκτενέστερο επεισόδιο του Οδυσσέα. Ξεπερνάει κατά πολύ τις 100 σελίδες και μου είναι αδύνατον να αναφερθώ σε όλα τα σφάλματα της μετάφρασης. Θα χρειαζόμουν ολόκληρο βιβλίο. Το αντίτυπό μου είναι γεμάτο από τα ορνιθοσκαλίσματά μου, σε σημείο που δύσκολα ξεχωρίζει κανείς το τυπωμένο κείμενο. Αν αναρωτηθεί κανείς πόσο απολαυστική μπορεί να είναι μια τέτοια ανάγνωση, θα τον διαβεβαιώσω ότι είναι! Τελείωσα το κεφάλαιο στα τέλη του Ιούλη και πρόσφατα ολοκλήρωσα την ανάγνωση του επόμενου. Χρειάστηκε βέβαια να σταματήσω τον Αύγουστο λόγω διακοπών. Κάνοντας τώρα την ανάρτηση, το ξαναδιάβασα μονορούφι απολαμβάνοντας ωστόσο και τη τελευταία του σταγόνα. 

Σημειώσεις: Οι εικόνες είναι με τη σειρά: i) φωτογραφία εποχής από την κακόφημη συνοικία του Δουβλίνου, ii) & iii) έργα του George Grosz (1893-1959), iv) έργο του Otto Dix (1891-1969), λεπτομέρεια από τον τρίπτυχο πίνακά του: Μητρόπολη (1927), v) Elizabeth Frink, "η Κίρκη", vi) σχέδιο του Robert Motherwell από την εικονογράφηση του συγκεκριμένου επεισοδίου στις εκδ. Arion Press. Το απόσπασμα με μπλε χαρακτήρες προέρχεται από το βιβλίο του Μαραγκόπουλου: "Ulysses, Οδηγός ανάγνωσης", εκδ. Κέδρος ή Τόπος. Έξοχη η ανάλυσή του για το παρόν κεφάλαιο. Η αναφορά μου στη "Ζώνη" και στο "Σολαριακό γαλαξία" της Νυχτόπολης παραπέμπουν βέβαια στις αγαπημένες μου ταινίες του Ταρκόφσκι: Στάλκερ και Σολάρις. Να θυμίσω (ελπίζοντας ότι τις θυμάμαι κι εγώ καλά) ότι στην πρώτη ένας οδηγός, ο Στάλκερ, μεταφέρει τους πρωταγωνιστές σε μια περιοχή (Ζώνη) όπου οι επιθυμίες τους μπορούν να εκπληρωθούν. Τελικά όμως, πρόκειται για τις ασυνείδητες και όχι τις συνειδητές επιθυμίες. Στη δεύτερη, εμπνευσμένη από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Στάνισλαβ Λεμ, στο Γαλαξία του Σολάρις μορφές περασμένων χρόνων (όπως η νεκρή γυναίκα του πρωταγωνιστή), αποκτούν πλήρη υπόσταση και επανέρχονται στο παρόν.