Καταπάτηση

 

"Η Iστορία είναι ένας εφιάλτης από τον οποίο προσπαθώ να ξυπνήσω" (Τζέημς Τζόυς)

Ο χρόνος που καλύπτει η Καταπάτηση αρχίζει περίπου από κει που τελειώνει η Μεγάλη Πλατεία και τελειώνει κάπου στα μέσα της δεκαετίας του '80. Εδώ, συμπλέκονται αριστοτεχνικά τρία επίπεδα αφήγησης:

Α. Η κεντρική τριτοπρόσωπη, που χωρίζεται σε δέκα διακριτά κεφάλαια. Μας αφηγείται μέρες από τη ζωή του κεντρικού ήρωα, του δημοσιογράφου Δημήτρη. Αφήγηση ελλειπτική, συνειρμική, που ανατρέπει τη χρονική αλληλουχία των γεγονότων και η οποία, αν και τριτοπρόσωπη, είναι στη ουσία ένας εσωτερικός μονόλογος.

Β. Σε αυτά τα 10 κεφάλαια, με πλάγια στοιχεία, παρεμβάλλονται στιγμιότυπα μας ατέρμονης δίκης για ένα χωράφι του Δημήτρη, που του έχει καταπατήσει ένας παλιός αντάρτης.

Γ. Εννέα κεφάλαια, που κάθε φορά διαδέχονται εκείνα της κεντρικής αφήγησης με τίτλο, "Οι νεότεροι κλώνοι". Πρωτοπρόσωπη, παραδοσιακή, όπου και αναφέρονται τα περιστατικά που σχετίζονται με την αυτοκτονία της αδελφής του, Αντιγόνης, στα 1951.

Ο Μπακόλας, μετά την αριστουργηματική Μεγάλη Πλατεία, γράφει ένα γοητευτικό, ωραίο μυθιστόρημα χρησιμοποιώντας για μια ακόμη φορά νέους τρόπους αφήγησης. Κι εδώ, η κληρονομιά του παρελθόντος συντρίβει τους ήρωες. Το βάρος της ιστορίας, ακόμη κι όταν αυτή έχει φύγει από το προσκήνιο, είναι ασήκωτο. Τα τραγικά γεγονότα του παρελθόντος: οι πόλεμοι, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, στοιχειώνουν τους ήρωες και έχουν καταπατήσει το παρόν τους προδικάζοντας ακόμη και το μέλλον τους. Όλες οι προσπάθειες του Δημήτρη να διεκδικήσει την τωρινή ζωή του από το παρελθόν της, αποβαίνουν μάταιες, όπως μάταιες και οι συνεχείς δίκες για το χωράφι που του έχουν καταπατήσει.

Μυθολογία

 

Μυθολογία (12 αλληλένδετα αφηγήματα) του Νίκου Μπακόλα.

Η Μυθολογία είναι ένα διαμάντι της ελληνικής πεζογραφίας, που μάλλον δεν έχει λάβει την προσοχή που του αξίζει από τους αναγνώστες. Τα αλληλένδετα αφηγήματα συνθέτουν μια οικογενειακή saga: H ιστορία του Νικόλα, που φτάνει στη τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη το 1880 και προσπαθεί να βρει την τύχη του. Κάνει εμπόριο, δημιουργεί μια αξιοσημείωτη περιουσία για τον εαυτό του και την οικογένειά του, για να ακολουθήσει η αναπόφευκτη συντριβή... Η αφήγηση σταματά κάπου στα 1920.

Η γραφή του Μπακόλα εδώ, σε σχέση με εκείνη του Κήπου των πριγκίπων, γίνεται πιο παραδοσιακή και ο ρυθμός της πρόζας του συναρπαστικός. Οι φράσεις, η στίξη, η σύνδεση των προτάσεών του, δημιουργούν έναν μουσικό ρυθμό και κάνουν αυτό το βιβλιαράκι των 80 σελίδων κάτι το μοναδικό. Διάβασα και ξαναδιάβασα το μυθιστόρημα απαγγέλοντάς το για να το απολαύσω περισσότερο.

Στη Μυθολογία συμπλέκεται και πάλι η ατομική μοίρα με την ανθρώπινη. Η ιστορία του τόπου με την ιστορία των ηρώων της. Η προσωπική περιπέτεια με τα ιστορικά γεγονότα που βαραίνουν πάνω της. Όλα αυτά όμως έντεχνα ενορχηστρωμένα.

Το βιβλίο που διάβασα είναι η πρώτη έκδοση του 1977 (Εξάντας) και δεν θα έλεγα ότι είναι αντάξια ενός τέτοιου μυθιστορήματος. Η επόμενη έκδοση είναι του 1986, από Παρατηρητή, που πιθανόν να είναι και αυτή εξαντλημένη. Αναρωτιέμαι πώς είναι δυνατόν ένα τόσο έξοχο λογοτεχνικό έργο να έχει διαφύγει την προσοχή των εκδοτών...

Ο κήπος των πριγκίπων

 

Ο Νίκος Μπακόλας στον αστερισμό του Φώκνερ...

Στον Κήπο των πριγκίπων έχουμε την ανάπλαση του μύθου των Ατρειδών, όπου τη θέση του Τρωικού πολέμου έχει πάρει η Μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή. Όλα τα φωκνερικά γνωρίσματα είναι παρόντα σε αυτό το ενδιαφέρον μυθιστόρημα, που για μένα λειτουργεί ως ένα πρώτο στάδιο για την κατάκτηση της κορυφής που βρίσκεται στη Μεγάλη Πλατεία:

Μονόλογοι των ηρώων (που απαρτίζουν και τα κεφάλαια του έργου) σύμφωνα με τη ροή της συνείδησης και τους συνειρμούς της σκέψης, τεχνική της σπασμένης χρονικής ακολουθίας, παραλληλία ανάμεσα σε έναν αρχαίο μύθο και στη σύγχρονη μυθιστορία, ήρωες που φέρουν το βάρος μιας καταδίκης που τους οδηγεί τελικά στην αναπόφευκτη συντριβή.

Να σημειώσω ότι το βιβλίο εκδίδεται το 1966 ενώ τρία χρόνια νωρίτερα, το 1963, ο Μπακόλας έχει μεταφράσει το εμβληματικό έργο του Φώκνερ, "Η βουή και το πάθος".

Η Μεγάλη Πλατεία

 

Η Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα είναι ένα αριστούργημα. Προσπαθώ εδώ και λίγες μέρες να σκεφτώ ποιο άλλο ελληνικό μυθιστόρημα μπορεί να σταθεί πλάι του. Η Αντιποίησις αρχής ή μήπως οι Ακυβέρνητες Πολιτείες;

Ένα πολυσύνθετο δημιούργημα γραμμένο σε μια γλώσσα απαράμιλλη γιατί, όπως πιστεύω, και το ωραιότερο θέμα να έχει ένα βιβλίο, η ομορφιά της γραφής του είναι αυτό που θα το κάνει μεγάλη λογοτεχνία.

Στη Μεγάλη Πλατεία διακρίνονται τρία επίπεδα αφήγησης, όπου συμπλέκονται το μυθιστορηματικό, το ιστορικό και το βιωματικό στοιχείο:

Α. Το κεντρικό επίπεδο όπου εκτυλίσσεται το κύριο νήμα της αφήγησης είναι σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, λαμβάνει χώρα κυρίως στη Θεσσαλονίκη, περίπου από το 1923 έως το 1948, και κάθε κεφάλαιο φέρει το όνομα κάποιου ήρωα του έργου.

Β. Το δεύτερο επίπεδο είναι αυτό των υποσημειώσεων με αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο και αναφορά σε ιστορικά γεγονότα της Θεσσαλονίκης και προσωπικά βιώματα του συγγραφέα.

Γ. Και τέλος, εννέα εμβόλιμα κεφάλαια με τίτλο, "Οι μέσοι χρόνοι", και το οποίο είναι το πιο δύσκολα προσβάσιμο. Εδώ, κατά τη γνώμη μου, έχουμε μια ιδιόμορφη αφήγηση, αντιστικτική προς την κύρια, σε μια Θεσσαλονίκη που βρίσκεται συνεχώς σε επαναστατικό αναβρασμό, είτε πρόκειται για γεγονότα της περίφημης επανάστασης των Ζηλωτών (1342-1349), στην οποία παραπέμπουν πολλά ονόματα, είτε του Μάη του 1936 είτε κατά την Αντίσταση και τον Εμφύλιο.

Στη Μεγάλη Πλατεία βλέπουμε το βάρος της Ιστορίας να πέφτει και να συνθλίβει ή να διαμορφώνει τους ανθρώπους μιας πόλης. Οι προσωπικές ιστορίες των διαφορετικών ηρώων διασταυρώνονται μέσα σε μια πανταχού παρούσα Θεσσαλονίκη συμμετέχοντας, έστω και ακούσια, στα ιστορικά γεγονότα της πόλης: Η πυρκαγιά του 1917, η εισροή των προσφύγων μετά το '22, το κάψιμο της εβραϊκής συνοικίας του Κάμπελ το '31, τα γεγονότα του Μάη του '36, η Γερμανική κατοχή του '41, η εξόντωση των Εβραίων της πόλης το '43 και ο Εμφύλιος. Στον Μπακόλα η λογοτεχνία συμπληρώνει την Ιστορία, γιατί η Ιστορία γενικεύει ενώ η λογοτεχνία εξατομικεύει...