Σήμερα η βιβλιοθήκη μου απέκτησε έναν από τους από τους ωραιότερους θησαυρούς της: "Ιστορίες από την Κολιμά" του Βαρλάμ Σαλάμοφ. Πρόκειται για ένα κόσμημα 2000 σελίδων σε λεπτό χαρτί βίβλου (σαν αυτό που έχουν οι γαλλικές εκδόσεις Pleiade), με άψογη βιβλιοδεσία και με ένα εξώφυλλο (έργο της Evelyn Ortlieb) που δε χορταίνω να βλέπω.
Ο Σαλάμοφ (1907-1982) ολοκλήρωσε τις 145 ιστορίες του από το στρατόπεδο εργασίας της Κολιμά (γκούλαγκ), πριν από 40 περίπου χρόνια. Συνολικά έμεινε στην Κολιμά 17 χρόνια. Έφυγε από κει το 1953, με το θάνατο του Στάλιν. Τον συνέλαβαν για πρώτη φορά στα 1922, στο πανεπιστήμιο, με την κατηγορία ότι διακινούσε τη "Διαθήκη του Λένιν", που περιείχε επικριτικά σχόλια για τον Στάλιν. Εξορίζεται στη Βισερά, ένα από τα πρώτα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Αποφυλακίζεται το 1932 και ξανασυλλαμβάνεται το 1937 με τη κατηγορία της αντεπαναστατικής τροτσκιστικής δράσης και στέλνεται στα χρυσωρυχεία της Κολιμά. Επιστρέφει στη Μόσχα το 1956 χωρίς όμως ποτέ να καταφέρει να "ξαναγυρίσει" σε μια φυσιολογική ζωή. Η κατεστραμμένη υγεία του επιδεινώνεται συνεχώς και το 1979 νοσηλεύεται σε σανατόριο αναπήρων. Πεθαίνει το 1982 σε ψυχιατρείο, όπου τον είχαν κλείσει χωρίς τη θέλησή του.
"Συμμετείχα κι εγώ σε μια χαμένη μάχη για πραγματική ανανέωση της ζωής"
"Οι ιστορίες από την Κολιμά" είναι ένα συγκλονιστικό ντοκουμέντο και ταυτόχρονα μια από τις λογοτεχνικές κορυφές του εικοστού αιώνα. Οι ζοφερές του ιστορίες είναι γραμμένες με ένα ύφος μοναδικό καθώς συνδυάζουν τη μαρτυρία με το δοκίμιο και την ποίηση. Ο ίδιος αναρωτιόταν: "Θα χρειαστεί άραγε σε κανέναν αυτή η θλιβερή αφήγηση; Μια αφήγηση που δεν είναι για το νικηφόρο πνεύμα αλλά για το πνεύμα που ποδοπατήθηκε;"
"Τα γραπτά μου αφορούν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης όσο αυτά του Εξυπερύ στον ουρανό ή του Μέλβιλ στη θάλασσα. Βασικά οι ιστορίες μου συνιστούν οδηγίες για το πώς να δρα κανείς μέσα στο πλήθος. Να είναι απλώς αριστερότερα απ' τ' αριστερά, μα ακόμα περισσότερο αληθινός από την αλήθεια την ίδια. Για το αίμα που είναι αληθές κι ανώνυμο".Τελειώνοντας αυτή την παρουσίαση θα ήθελα να συγχαρώ τον εκδότη της Ινδίκτου για την τόλμη του να εκδώσει, σε καιρούς χαλεπούς,ένα βιβλίο σαν αυτό. Δε φτάνει μόνο το μεράκι χρειάζεται και λίγη τρέλα... Αξίζουν βέβαια συγχαρητήρια και στη μεταφράστρια Ελένη Μπακοπούλου.
Με το έργο του Σαλάμοφ κλείνει ένα μεγάλο κενό στην ελληνική βιβλιογραφία της ρώσικης λογοτεχνίας. Εύχομαι να δούμε στο μέλλον στη γλώσσα μας το σπουδαίο έργο τού Vasily Grossman (1915-1964): "Ζωή και πεπρωμένο", τα μεγάλα έργα του Andrei Platonov (1899-1951): "Τσεβενγκούρ" και "Κοτλοβάν" και βέβαια ένα από τα αριστουργήματα του εικοστού αιώνα, την "Πετρούπολη" του Andrei Bely (1880-1934).
Σημειώσεις: Στην δεύτερη εικόνα φωτογραφία του Σαλάμοφ (από νοσοκομείο που νοσηλευόταν). Στην επόμενη ένα φύλλο από το σημειωματάριο της Ευφροζίνια Κερσνόφσκαγια, που υπήρξε τρόφιμος σε γκούλαγκ για 12 χρόνια. Η γνωριμία μου με το έργο του Σαλάμοφ έγινε το 1990 στο Παρίσι. Ένα άρθρο στο Magazine Litteraire μού είχε ανοίξει την όρεξη. Επί μία ολόκληρη μέρα έψαχνα στα παλαιοβιβλιοπωλεία τις ιστορίες του από τις εκδόσεις Fayard, που είχαν εξαντληθεί. Ωστόσο ήμουν αποφασισμένος να βρω και αυτές και τα ημερολόγια του Κίρκεγκωρ που ήταν επίσης εξαντλημένα. Τις βρήκα τελικά ξεχασμένες σε ένα ιατρικό βιβλιοπωλείο! Ένας άχαρος, ογκώδης τόμος με γυαλιστερό εξώφυλλο. Μερικά χρόνια αργότερα βγήκε η πλήρης έκδοσή τους από τις εκδόσεις Verdier. Σημειωτέον, ότι απ' όσο γνωρίζω, πλήρης έκδοσή τους σε μετάφραση κυκλοφορεί μόνο στα γαλλικά και τώρα και στα ελληνικά!
ΥΓ: Το βιβλίο του Αντρέι Πλατόνοφ: Τσεβενγκούρ, είχε εκδοθεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Λιβάνη, το 1996, με τίτλο: Ταξίδι με ανοικτή καρδιά, σε μετάφραση Πάνου Σταθόγιαννη. Δυστυχώς δεν το είχα πάρει είδηση. Τώρα πια είναι εξαντλημένο.
