Η εποχή του Κεφαλαίου (1848-1875)

Έρικ Χόμπσμπάουμ, εκδ. ΜΙΕΤ, μτφ. Δημοσθένης Κούρτοβικ.

"Η Ιστορία είναι ένας εφιάλτης απ' όπου προσπαθώ να ξυπνήσω"

Τζέημς Τζόυς

Για μια ακόμα φορά θα επανέλθω στον αγαπημένο μου Χόμπσμπάουμ. Ο δεύτερος τόμος της περίφημης τετραλογίας του είναι ένα από τα συγκλονιστικότερα βιβλία ιστορίας που έχω ποτέ διαβάσει! Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο απαράμιλλο ύφος αφήγησης, χαρακτηριστικό της χομπσμπαουμικής γραφής, αλλά στο ότι η παγκοσμιοποίηση, τα δεινά της οποίας βιώνουμε σήμερα, ξεκίνησε ακριβώς εκείνη την εποχή 1848-1875. Σύμφωνα με τον συγγραφέα το καθήκον του ιστορικού δεν είναι μόνο να αποκαλύψει το παρελθόν αλλά να το εξηγήσει και στη συνέχεια να το συνδέσει με το παρόν. Η ιστορία είναι ένα συσσωρευτικό, συλλογικό εγχείρημα που στόχος του είναι να φέρει στο φως τους τρόπους και τους μηχανισμούς με τους οποίους μεταμορφώθηκε ο κόσμος μας. Δυστυχώς τελειώνοντας το βιβλίο ένιωσα έντονα την απογοήτευση του Χέγκελ που στη Φιλοσοφία της Ιστορίας έγραψε: "αυτό που διδάσκει η εμπειρία και η ιστορία είναι ότι οι λαοί και οι κυβερνήσεις δε διδάχτηκαν ποτέ το παραμικρό από την ιστορία και ποτέ δεν έπραξαν σύμφωνα με τα διδάγματα που θα μπορούσαν να έχουν δεχτεί απ' αυτήν".

Από το 1848 έως το 1875 συνέβησαν σχεδόν τα πάντα... επαναστάσεις και εξεγέρσεις, στρατιωτικές επεμβάσεις και πολύνεκροι πόλεμοι, τεχνολογικά θαύματα αλλά το σημαντικότερο όλων είναι ότι τέθηκαν οι βάσεις της παγκοσμιοποίησης με την εξάπλωση της καπιταλιστικής οικονομίας σε ολόκληρο τον κόσμο.

Θα σταθώ επιγραμματικά σε μερικά σημεία του βιβλίου που με εντυπωσίασαν:

1. Η πρώτη παγκόσμια οικονομική κρίση άρχισε το 1857 με την κατάρρευση μιας τράπεζας στην Νέα Υόρκη. Από κει πέρασε στη Βρετανία, από εκεί στη βόρεια Γερμανία, από εκεί στη Σκανδιναβία, για να επιστρέψει στο Αμβούργο αφήνοντας πίσω της ένα κύμα χρεωκοπιών και ανεργίας, που στο μεταξύ αυλάκωνε του ωκεανούς τραβώντας προς τη Νότια Αμερική. Η δεύτερη ύφεση ξεκίνησε το 1873 στη Βιένη, εξαπλώθηκε κατά την αντίθετη φορά και είχε πολύ βαθύτερες και μακροπρόθεσμες συνέπειες.

2. Ο τρόπος με τον οποίο το κύμα των επαναστάσεων του 1848 σάρωσε όλη σχεδόν την Ευρώπη.
"Το 1848 εμφανίζεται ως η μόνη επανάσταση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία που συνδυάζει τις μεγαλύτερες υποσχέσεις, τη μεγαλύτερη εξάπλωση και την αμεσότερη αρχική επιτυχία με την πιο ολοκληρωτική και γρήγορη αποτυχία... Ένα μεγάλο κύμα που σηκώθηκε κι έσπασε, χωρίς να αφήσει πίσω του πολλά πράγματα έξω από μύθους και υποσχέσεις".

Ωστόσο, το 1848 σημάδεψε το τέλος της παραδοσιακής πολιτικής, των "ελέω Θεού" μοναρχιών. Επίσης στο εξής οι υπέρμαχοι της κοινωνικής ευταξίας έπρεπε να μάθουν πώς να πολιτεύονται στο όνομα του λαού και ότι χρειάζονταν μέσα ικανά να επηρεάζουν την κοινή γνώμη. O Όττο φον Βίσμαρκ (1815-1898) ήταν ο ηγέτης που εφάρμοσε με τον ευφυέστερο τρόπο τα διδάγματα αυτά στην πολιτική σκηνή.

3. Το πώς ο σιδηρόδρομος, ο τηλέγραφος και το ατμόπλοιο επηρέασαν την πορεία του κόσμου μας. Στο κεφάλαιο: "Η ενοποίηση του κόσμου" διάβαζα σχεδόν με κομμένη ανάσα την εξάπλωση αυτών των εφευρέσεων σε όλες τις ηπείρους. Το 1848 ο Φιλέας Φογκ, σύμφωνα με ακριβείς υπολογισμούς, θα χρειαζόταν έντεκα μήνες για το γύρο του κόσμου ενώ το 1872 ογδόντα ημέρες θα ήταν υπεραρκετές!

4. Ο τρόπος με τον οποίο ανοίχτηκαν οι αγορές της ερμητικά κλειστής Ιαπωνίας στη Δύση για να γίνουν στη συνέχεια οι Ιάπωνες "βασιλικότεροι του βασιλέως". Η αρχή βέβαια έγινε, ως συνήθως, με στρατιωτική επέμβαση. Το 1862 οι Βρετανοί πρώτοι και αργότερα οι ενωμένες δυτικές δυνάμεις τούς βομβάρδισαν με τη συνηθισμένη ελαφρότητα και ατιμωρησία: η πόλη της Καγκοσίμα δέχτηκε επίθεση ως αντίποινα για το φόνο ενός μόνον Άγγλου... Ο Χόμπσμπάουμ αναλύει με εξαίρετο τρόπο αυτό, που μερικές δεκαετίες αργότερα αποτέλεσε το λεγόμενο ιαπωνικό θαύμα.

5. Η μεγαλύτερη επανάσταση της περιόδου που εξετάζεται, άγνωστη στους περισσότερους, είναι η επανάσταση των Ταϊπίνγκ στην Κίνα (1850-1866). Περίπου 20 εκατομμύρια Κινέζοι έχασαν τη ζωή τους στη διάρκειά της. Οι Ταϊπίνγκ, που τους στήριζαν οι λαϊκές μάζες και εμφορούνταν από ταοϊκές, βουδιστικές και χριστιανικές ιδέες για ισότητα, κατάργησαν την ατομική ιδιοκτησία (η γη μοιραζόταν μόνο για χρήση κι όχι για κυριότητα), καθιέρωσαν την ισότητα των δύο φύλων, απαγόρευσαν τον καπνό, το όπιο και το οινόπνευμα και μείωσαν τους φόρους. Μια επανάσταση που τελικά πνίγηκε στο αίμα.

6. Στην Ευρώπη, λίγα χρόνια αργότερα, είχαμε την παρισινή Κομούνα του 1871. Ήταν σημαντική περισσότερο ως σύμβολο παρά ως γεγονός. Υπήρξε εντυπωσιακή, ηρωική και τραγική, αλλά, σύμφωνα με τη γυμνή γλώσσα των γεγονότων, ήταν μια βραχύβια, θνησιγενής κυβέρνηση εργατών σε μία μόνο πόλη. Το κύριο επίτευγμά της ήταν ότι μπόρεσε όντως να γίνει κυβέρνηση, έστω κι αν κράτησε λιγότερο από δύο μήνες. Αν δεν απείλησε σοβαρά το αστικό καθεστώς, η ύπαρξή της και μόνο το έκανε να αλαφιάσει.

5. Αναμφίβολα το πιο ωραίο κεφάλαιο του βιβλίο είναι "Ο κόσμος του Αστού". Ο συγγραφέας αναλύει με γλαφυρότητα την αστική κοινωνία που έφτασε στο απόγειο της ακμής της στο τρίτο τέταρτο του 19ου αιώνα. Αρχίζει την ανάλυσή του από τα ρούχα που φορούσαν τα μέλη της και τους εσωτερικούς χώρους όπου ζούσαν για να φτάσει στην υποκρισία του τρόπου ζωής τους, η οποία προερχόταν από το δυϊσμό ύλης και πνεύματος που τον χαρακτήριζε. Υποκρισία, που γινόταν ολοφάνερη στο θέμα του σεξ.

"Η οικογενειακή εστία ήταν για τον αστό η πεμπτουσία του κόσμου του, γιατί εκεί, και μόνον εκεί, τα προβλήματα και οι αντιθέσεις της κοινωνίας του μπορούσαν να ξεχαστούν ή να καταργηθούν τεχνητά. Εκεί, και μόνον εκεί, η αστική και ακόμα περισσότερο η μικροαστική οικογένεια μπορούσαν να διατηρήσουν την ψευδαίσθηση μιας αρμονικής, ιεραρχικά οργανωμένης, ευτυχισμένης ζωής, περιτριγυριμένες από τα αντικείμενα που την εγγυώνταν και την εξεικόνιζαν. Μιας ονειρεμένης ζωής, με υπέρτατη έκφρασή της το οικογενειακό τελετουργικό που καλλιεργήθηκε συστηματικά γι' αυτόν ακριβώς το σκοπό: τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Το χριστουγεννιάτικο δείπνο (που εξυμνήθηκε από τον Ντίκενς), το χριστουγεννιάτικο δέντρο (που επινοήθηκε στη Γερμανία αλλά εγκλιματίστηκε γρήγορα στην Αγγλία χάρη στη βασιλική προστασία), τα χριστουγεννιάτικα άσματα -με γνωστότερο το γερμανικό "Άγια Νύχτα"- που συμβόλιζαν ταυτόχρονα την ψυχρότητα του έξω κόσμου, τη θαλπωρή του οικογενειακού κύκλου και την αντίθεση ανάμεσα σ' αυτά τα δύο".

Συνεχίζοντας την ανάλυσή του φτάνει μεταξύ άλλων και σε ένα από τα κύρια γνωρίσματα της αστικής τάξης που μέχρι και στις μέρες μας καλά κρατεί...

"Το κύριο γνώρισμα ως τάξης ήταν ότι αποτελούσε ένα σώμα ατόμων με δύναμη και επιρροή, ανεξάρτητη από τη δύναμη και την επιρροή που εξασφάλιζαν η καταγωγή και η νομική θέση. Για να ανήκει κάποιος σ' αυτήν έπρεπε να είναι ένας άνθρωπος που μετρούσε ως άτομο, χάρη στα πλούτη, την ικανότητά του να διαφεντεύει άλλους ή να τους επηρεάζει με άλλον τρόπο... Η κλασική διέξοδος για τον αστό που είχε σκοτούρες ή παράπονα ήταν να ασκεί ή να επιζητεί προσωπική επιρροή: να λέει δυο λόγια στον δήμαρχο, στον βουλευτή, στον υπουργό, στον παλιό συμμαθητή ή συμφοιτητή του, στον συγγενή ή στην επαγγελματική του γνωριμία. Η αστική Ευρώπη ήταν γεμάτη ή γέμισε από λίγο πολύ άτυπα συστήματα προστασίας ή αμοιβαίας προώθησης, δίκτυα προσωπικών σχέσεων ή κλίκες ("φίλοι των φίλων")..."

"Η Εποχή του Κεφαλαίου" παρά τις διάσπαρτες σκοτεινές σελίδες της αποπνέει μια αισιοδοξία για την πορεία της ανθρωπότητας. Μια αισιοδοξία που στα όψιμα έργα τού υπέργηρου ιστορικού μετατράπηκε, δυστυχώς, σε απαισιοδοξία...
















Σημειώσεις: Οι εικόνες με τη σειρά είναι: έργο του Alphonse de Neuville με θέμα τον Γαλλοπρωσικό πόλεμο, γελοιογραφία εποχής που δείχνει τον Πρώσσο ηγέτη Βίσμαρκ να ισορροπεί στην τραμπάλα της ευρωπαϊκής πολιτικής, εικόνα του Μεγάλου Ανατολικού (Great Eastern) του μεγαλύτερου πλοίου του κόσμου, που κατάφερε, το 1865, να εγκαταστήσει τηλεγραφικό καλώδιο στον βόρειο Ατλαντικό. Στη συνέχεια, πίνακας του Maximilien Luce για την παρισινή Κομούνα, πιο κάτω έργο του Eastman Johnson: Family Brown (1869). Το μότο του Τζόυς είναι από το δεύτερο κεφάλαιο του "Οδυσσέα", που διαβάζω μεθοδικά εδώ και ένα μήνα.

Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και Τρομοκρατία

Έρικ Χομπσμπάουμ, εκδ. Θεμέλιο, μτφ. Νίκος Κούρκουλος.

Ημερολόγιο ανάγνωσης

Δευτέρα 4 Απριλίου

Ένα ακόμα βιβλίο του αιωνόβιου Χομπσμπάουμ από το Θεμέλιο. Αν εξαιρέσει κανείς τους τρεις πρώτους τόμους της φημισμένης τετραλογίας του, όλα τα υπόλοιπα έχουν εκδοθεί από τον ίδιο εκδοτικό οίκο. Δυστυχώς για μια ακόμη φορά ο εκδότης επιλέγει τη λατινική γραφή του ονόματός του, πιθανόν λόγω της αβεβαιότητας για το πώς προφέρεται στα ελληνικά. Η εμφάνιση του βιβλίου μέτρια... Αφιέρωση του συγγραφέα στο Κολέγιο Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, όπου δίδαξε μέχρι τη συνταξιοδότησή του... Πρόκειται για μια συλλογή δέκα δοκιμίων που είτε έχουν παρουσιαστεί σε διαλέξεις είτε έχουν γραφτεί ως άρθρα σε έντυπα... Όσλο 2001, Δελχί 2004, Χάρβαρντ 2005, Θεσσαλονίκη 2004, Φρανκφούρτη 2004...

"Ο 20ός αιώνας στάθηκε η εκπληκτικότερη εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας, καθώς συνδύασε ασύγκριτες ανθρώπινες καταστροφές, σημαντική υλική βελτίωση και μια πρωτοφανή αύξηση της ικανότητάς μας να αλλάξουμε, και ίσως να καταστρέψουμε, την όψη του πλανήτη μας -ακόμα και να βγούμε έξω..."

Τρίτη 5 Απριλίου

Με εντυπωσιάζει η διαύγεια και η σαφήνεια της γραφής του. Προσπαθεί να προσεγγίσει τα σημερινά προβλήματα μέσα από την προοπτική του παρελθόντος. Και το μέλλον; Αυτό το αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό. Μιλάει μόνο για κάποιες πιθανές εξελίξεις δηλώνοντας με αφοπλιστική ειλικρίνεια: "Δεν ξέρουμε πού πηγαίνουμε"...

Είναι αυτός τελικά ο ρόλος του ιστορικού; Να προβλέπει το μέλλον; Και κατά πόσο είναι κάτι τέτοιο δυνατόν; Μήπως οι προσωπικές επιθυμίες τους ή οι ελπίδες για μια πορεία της ανθρωπότητας προς ένα ευτυχές μέλλον επηρεάζουν τους ιστορικούς;

Τετάρτη 6 Απριλίου

"Αλλά το πραγματικό ερώτημα είναι εάν το δίχως ιστορικό προηγούμενο σχέδιο της πλανητικής κυριαρχίας από ένα μόνο κράτος είναι εφικτό, και εάν η ομολογουμένως συντριπτική στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ είναι πρόσφορη για να τη θεμελιώσει και, στη συνέχεια, να τη διατηρήσει. Η απάντηση και στις δύο ερωτήσεις είναι αρνητική. Τα όπλα έχουν θεμελιώσει συχνά αυτοκρατορίες, χρειάζεται όμως κάτι περισσότερο από τα όπλα για να τις συντηρήσει, όπως το λέει και η παλιά ρήση, από τον καιρό του Ναπολέοντα: "Μπορείς να κάνεις τα πάντα με τις ξιφολόγχες, εκτός απ' το να καθίσεις πάνω τους" -ιδιαίτερα σήμερα, όπου ακόμα και η συντριπτική υπεροχή δεν γεννάει πια, από μόνη της, τη σιωπηρή συναίνεση. Στην πραγματικότητα, οι περισσότερες ιστορικές αυτοκρατορίες διοικήθηκαν έμμεσα, μέσα από ντόπιες ελίτ που ενεργούσαν συχνά με τοπικούς θεσμούς".

Πέμπτη 7 Απριλίου

"Η καλύτερη συνηγορία υπέρ της αυτοκρατορίας είναι πάντα η συνηγορία υπέρ της τάξης. Σ' έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο άναρχος και ασταθής, είναι φυσιολογικό να ονειρευόμαστε κάποια εξουσία ικανή να εξασφαλίσει την τάξη και τη σταθερότητα. Το όνειρο αυτό το ονομάζουμε αυτοκρατορία. Πρόκειται για ιστορικό μύθο. Η αμερικανική αυτοκρατορία, με τις ελπίδες της για μια Pax Americana, ανατρέχει σε κάποια υποτιθέμενη Pax Britannica, μια περίοδο παγκοσμιοποίησης και παγκόσμιας ειρήνης που συνδυαζόταν με την υποτιθέμενη ηγεμονία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, οποία με τη σειρά της ανέτρεχε και αντλούσε την ονομασία της από την Pax Romana της αρχαίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Πρόκειται όμως για κούφια ρητορικά σχήματα. Εάν ο όρος "pax" σημαίνει κάτι στα συμφραζόμενα αυτά, αναφέρεται στην αξίωση για εγκαθίδρυση της ειρήνης εντός μιας αυτοκρατορίας, όχι διεθνώς. Οι ιστορικές αυτοκρατορίες σπάνια έπαυαν να διενεργούν στρατιωτικές επιχειρήσεις μέσα στα εδάφη τους, και σίγουρα βρίσκονταν αδιάλειπτα σε πολεμική κατάσταση στα σύνορά τους, μόνο που οι επιχειρήσεις αυτές δεν διατάραζαν συνήθως τη μητροπολιτική ζωή..."

Παρασκευή 8 Απριλίου

Ο Χόμπσμπαουμ θέτει ερωτήματα σκιαγραφώντας συγχρόνως τη ζοφερή σύχρονη πραγματικότητα. Ωστόσο για πρώτη φορά, διαβάζοντας ένα βιβλίο του, ένιωσα τόση απαισιοδοξία. Σε όλα τα έργα του ένιωθα την πίστη του στον άνθρωπο και στο μέλλον... Δεν μου αρκεί η βεβαίωσή του για την παροδικότητα της Pax Americana καθώς "στη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής και μόνο, είδαμε το τέλος των αποικιακών αυτοκρατοριών, το τέλος της αυτοονομαζόμενης "Χιλιόχρονης Αυτοκρατορίας" των Γερμανών (που κράτησε μόνο δώδεκα χρόνια) και το τέλος του σοβιετικού ονείρου για παγκόσμια επανάσταση." Αυτό που τελικά μένει τελειώνοντας το βιβλίο του Βρετανού μαθουσάλα είναι το: "Δεν ξέρουμε πού πηγαίνουμε...."

Σημείωση: Ο Έρικ Χόμπσμπαουμ γεννήθηκε το 1917 στην Αλεξάνδρεια και έζησε κυρίως στην Αυστρία, την Γερμανία και την Αγγλία. Η εξαιρετική αυτοβιογραφία του: "Συναρπαστικά χρόνια" κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

Η Εποχή των Επαναστάσεων (1789-1848)

Έρικ Χόμπσμπαουμ, εκδ. ΜΙΕΤ, μτφ. Μ. Οικονομοπούλου.

"We swim in the past like fish do in water and cannot escape from it"

E. Hobsbawm

Είναι δυνατόν η ανάγνωση ενός δοκιμίου φιλοσοφίας ή ιστορίας να μας προσφέρει απόλαυση εφάμιλλη με αυτήν της λογοτεχνίας; Αναμφίβολα ναι, αν ο συγγραφέας είναι, αυτό που λέμε, μάστορας... Για μένα η λογοτεχνία είναι ένα ευρύτερο πεδίο, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο η ποίηση και η πεζογραφία αλλά και η ιστορία, η φιλοσοφία, η κοινωνιολογία και κάθε δοκίμιο, όπου ο συγγραφέας χρησιμοποιώντας την τέχνη του λόγου αποκρυπτογραφεί τον κόσμο γύρω μας και μάς χαρίζει αναγνωστική απόλαυση. Άλλωστε κι ένα λογοτεχνικό βιβλίο, πολύτιμη υλοποίηση μιας συγκίνησης, πέρα από ένα μέσον απόδρασης, το βλέπω και σαν ένα εργαλείο που μου δίνει τη δυνατότητα να αναγνωρίζω την ομορφιά στην καθημερινότητά μου και να αποκρυπτογραφώ όσα με περιβάλλουν.

Ο Έρικ Χόμπσμπαουμ, γεννήθηκε το 1917 στην Αλεξάνδρεια από Εβραίους γονείς. Μεγάλωσε και σπούδασε στη Βιέννη και στο Βερολίνο, το οποίο κι εγκατέλειψε με την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού για να εγκατασταθεί στο Λονδίνο, όπου και ξεκίνησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία ως ιστορικός. Με την περίφημη τετραλογία των "Εποχών" του προσπάθησε να ερμηνεύσει ή μάλλον να κατανοήσει τον σύγχρονο κόσμο μέσα από τη διαδικασία μετασχηματισμού του από το 1789 και ύστερα. "Η Εποχή των επαναστάσεων (1789-1848)" είναι ο πρώτος τόμος. Σύμφωνα με τον συγγραφέα τα εξήντα χρόνια ανάμεσα στο 1789, όταν ακόμα βασίλευε ο Λουδοβίκος ΙΣΤ', και το 1848, όταν ό Μαρξ κι ο Ένγκελς δημοσίευσαν το Κομμουνιστικό μανιφέστο, υπήρξαν για την Ευρώπη η εποχή μιας διττής επανάστασης, η οποία προκάλεσε τον μεγαλύτερο κοινωνικό μετασχηματισμό που υπέστη ο κόσμος μετά τους αρχαίους χρόνους: Η αγγλική Βιομηχανική Επανάσταση και η Γαλλική Επανάσταση...

"Απ' αυτό τον ρυπαρό οχετό πηγάζει το μεγαλύτερο ρεύμα ανθρώπινης φιλοπονίας για να γονιμοποιήσει τον κόσμο ολάκερο. Απ' αυτό τον βρωμερό υπόνομο κυλά καθαρό χρυσάφι. Εδώ η ανθρωπότητα φτάνει στην πιο ολοκληρωμένη και στην πιο κτηνώδη της ανάπτυξη, εδώ ο πολιτισμός κάνει τα θαύματά του και ο πολιτισμένος άνθρωπος μεταμορφώνεται σχεδόν σε άγριο."

Αlexis de Tocqueville για το Μάντσεστερ το 1835

Κατά τη Βιομηχανική Επανάσταση η επιστήμη γνώρισε τον μεγαλύτερο θρίαμβό της ενώ πάνω από τέσσερις χιλιάδες εφημερίδες ενημέρωναν τους πολίτες του κόσμου. Η βιομηχανική παραγωγή έφτασε σε αστρονομικά ύψη. Οι σιδηροδρομικές γραμμές στην Μεγάλη Βρετανία είχαν ξεπεράσει τα τρεις χιλιάδες μίλια... "Ήταν μια εποχή υπερθετικών".

"Αναμφιβόλως οι θρίαμβοι αυτοί είχαν τη σκοτεινή τους πλευρά, που δεν ήταν και τόσο εύκολο να περιληφθεί στους στατιστικούς πίνακες. Πώς να βρει κανείς ποσοτική έκφραση για το γεγονός, που λίγοι θα μπορούσαν σήμερα να το αρνηθούν, ότι η Βιομηχανική Επανάσταση δημιούργησε τον ασχημότερο κόσμο στον οποίο έζησε ποτέ άνθρωπος, όπως ήδη μαρτυρούσαν τα σκοτεινά και βρωμερά, γεμάτα ομίχλη σοκάκια στις φτωχογειτονιές του Manchester; Ή ίσως τον δυστυχέστερο κόσμο, με το ξερίζωμα των ανθρώπων σε πρωτοφανείς αριθμούς και τη στέρηση της ασφάλειας και της σιγουριάς τους... Ωστόσο είναι αναντίρρητο το γεγονός ότι η ανθρώπινη ζωή αντιμετώπιζε προοπτική υλικής βελτίωσης, αντίστοιχη με την πρόοδο που είχε σημειώσει ο άνθρωπος στον έλεγχο των δυνάμεων της φύσης."

"Σύντομα τα φωτισμένα έθνη θα δικάσουν όλους αυτούς που ως τώρα τα κυβερνούσαν. Οι βασιλιάδες θα καταφύγουν στην έρημο, συντροφιά με τα άγρια θηρία που τους μοιάζουν και η Φύση θα ανακτήσει τα δικαιώματά της"

Saint-Just, 1793

Αν η οικονομία του κόσμου, τον 19ο αιώνα, δημιουργήθηκε κατά κύριο λόγο με την επίδραση της βρετανικής Βιομηχανικής Επανάστασης, η πολιτική και η ιδεολογία του διαμορφώθηκαν κυρίως με την επίδραση της Γαλλικής Επανάστασης, οι απόηχοι της οποίας φτάνουν έως και τις μέρες μας.

Ο Έρικ Χόμπσμπαουμ διατρέχει τα 60 αυτά χρόνια αφηγούμενος ιστορικά γεγονότα, παραθέτοντας στατιστικά στοιχεία, αναλύοντας και κυρίως ενώνοντας αυτό το όχι και τόσο μακρινό παρελθόν με την εποχή μας καθώς γνωρίζει πολύ καλά ότι το παρελθόν ανήκει και στο παρόν αλλά και στο μέλλον. Ο Βρετανός ιστορικός γράφει απλά, με σαφήνεια και προπάντων με μια γλαφυρότητα από την οποία δεν απουσιάζει το χιούμορ. Πέρα από την οξυδέρκεια των αναλύσεών του, το ύφος του είναι που κάνει το έργο του μοναδικό. Τα κεφάλαια για την Ιδεολογία της γαλλικής επανάστασης, για τον Εθνικισμό και για τις απαρχές του σιδηροδρόμου είναι εξαιρετικά ενώ αξέχαστη θα μου μείνει η εισαγωγή του:

"Οι λέξεις είναι μάρτυρες που συχνά μιλούν πιο καθαρά από τα ντοκουμέντα. Ας εξετάσουμε μερικές που ουσιαστικά πλάστηκαν ή απέκτησαν τη σύγχρονη έννοιά τους στην περίοδο των εξήντα χρόνων την οποία πραγματεύεται το βιβλίο αυτό. Πρόκειται για λέξεις όπως "βιομηχανία", "βιομήχανος", "εργοστάσιο", "μεσαία τάξη", "εργατική τάξη", "καπιταλισμός" και "σοσιαλισμός", "αριστοκρατία", "σιδηρόδρομος", "φιλελεύθερος" και "συντηρητικός" ως πολιτικοί όροι, "εθνικότητα", "επιστήμονας" και "μηχανικός", "προλεταριάτο" και "οικονομική κρίση".... "δημοσιογραφία" και "ιδεολογία": όλες τους αποτελούν επινοήσεις ή προσαρμογές αυτής της περιόδου. Το ίδιο ισχύει για την "απεργία" και την "απαθλίωση". Αν μπορούσε κανείς να φανταστεί τον σύγχρονο κόσμο δίχως αυτές τις λέξεις, θα διαπίστωνε το μέγεθος και το βάθος της επανάστασης που ξέσπασε ανάμεσα στο 1789 και στο 1848, επανάστασης που προκάλεσε τον μεγαλύτερο μετασχηματισμό στην ιστορία της ανθρωπότητας από την μακρινή εποχή που ο άνθρωπος εφεύρε τη γεωργία και τη μεταλλουργία, τη γραφή, την πόλη και το κράτος. Η επανάσταση αυτή μεταμόρφωσε και εξακολουθεί να μεταμορφώνει ολόκληρο τον κόσμο."

Σημειώσεις: Ο πρώτη εικόνα είναι έργο του Νικόλαου Γύζη με τίτλο: "Ιστορία". Στη συνέχεια ένα χαρακτικό του Edward Goodall, που απεικονίζει το Μάντσεστερ του 1840. Το επόμενο έργο είναι του Jean Duplessi-Bertaux: "Η κατάληψη του Κεραμεικού", 1793. Οι άλλοι τρεις τόμοι της τετραλογίας είναι: Η Εποχή του Κεφαλαίου, η Εποχή των Αυτοκρατοριών και η Εποχή των Άκρων, που φτάνει μέχρι το 1991. Όλοι κυκλοφορούν από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης πλην του τελευταίου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο. Αναρωτιέμαι αν το όνομα του συγγραφέα προφέρεται ως Χόμπσμπαουμ, όπως θα τον φώναζαν στη Γερμανία (άλλωστε το πραγματικό του όνομα ήταν Obstbaum) ή Χόμπσμπομ, όπως ενδεχομένως θα το πρόφεραν οι Βρετανοί...