Για το κόμμα νέου τύπου

Κάποια πράγματα μοιάζουν χιλιοειπωμένα, αλλά δεν χάνουν το ενδιαφέρον τους. Αρκεί να τα αναλύουμε ουσιαστικά, χωρίς να τα επαναλαμβάνουμε μονότονα, μέχρι να γίνουν κλισέ. Κι ένα από αυτά είναι ο αναντικατάστατος ρόλος της πρωτοπορίας και του κόμματος.

Δώστε μου μια οργάνωση επαναστατών και θα κινήσω τη ρωσία, έλεγε ο λένιν σύμφωνα με ένα πρόσφατο αφιέρωμα του ριζοσπάστη. Μια φράση που θυμίζει τα λόγια του αρχιμήδη για τον μοχλό. Ο μοχλός βέβαια δεν είναι παρά ένα μέσο που διαμεσολαβεί για την επίτευξη του σκοπού, χωρίς να γίνεται το ίδιο αυτοσκοπός. Αν και σε μια διαλεκτική σχέση ο ένας πόλος μπορεί να μετατραπεί στο αντίθετό του. Το κόμμα μπορεί να γίνει από μέσο αυτοσκοπός. Κι ο σοσιαλισμός το μέσο που να αιτιολογεί κάθε κίνηση ή επιλογή της οργανωμένης πρωτοπορίας. Όπως έγινε εν μέρει στη σοβιετία.

Κάποιοι άλλοι πήραν τον τελικό σκοπό (που λέγεται και τέλος στα αρχαία ελληνικά), τον συνέδεσαν με το μέσο του κόμματος κι έφτασαν (δια)λεκτικά στο τέλος του κόμματος και της πολιτικής πρωτοπορίας, ως επαναστατικό υποκείμενο. Αν μείνεις χωρίς μοχλό όμως, κουνάς απλώς παλινδρομικά τη χούφτα σου, και περιμένεις τη γη να κινηθεί μεταφυσικά από μόνη της, χωρίς μοχλό, ακολουθώντας τις επαναστατικές ονειρώξεις σου και τον ιδεολογικό σου αυνανισμό. Ακολουθείς δηλ την πεπατημένη της άρνησης που δεν νοείται διαλεκτικά ως υπέρβαση και καταλήγει να είναι στείρα και αντιδραστική. Μια άρνηση της βιωμένης γραφειοκρατικής στρέβλωσης, που πετάει το μωρό μαζί με τα νερά, όπως ένα λυγισμένο κλαδί, που το στραβώνουμε από την ανάποδη, προσπαθώντας να το ισιώσουμε.

Έχουμε συνεπώς, αφενός κάτι μονολιθικό, που δε μπορεί να είναι πάντα αρκούντως διαλεκτικό, και αν έπαυε να είναι μονολιθικό, θα διαβρωνόταν εκ των έσω και θα κατέληγε δια της μετάλλαξης, μεταμοντέρνο ψηφιδωτό. Κι αφετέρου μικρές πετρούλες που απαρνούνται κάθε έννοια οργάνωσης, βάζουν εισαγωγικά στο πρώτο κάπα του κουκουέ (που δε το θεωρούν κομμουνιστικό), αλλά όπως είχε πει παλιότερα ο αποφθεγματικός σπαρίλας, σε αυτούς θα έπρεπε να μπαίνει σε εισαγωγικά το δεύτερο ‘κάπα’, διότι είναι εντελώς αμφίβολο αν αποτελούν κόμμα. Υπάρχουν βέβαια και μετωπικά σχήματα που επιχειρούν να ενώσουν δια-λεκτικά τα ασυμμάζευτα, εσωτερικεύουν στις γραμμές τους την πάλη και ενότητα των αντιθέτων, και παύουν να υφίστανται ως κάτι ενιαίο.

Έτσι παραμένει απολύτως υπαρκτή κι ουσιαστική εκείνη η «μικροδιαφορά», η οργανωτική και φαινομενικά δευτερεύουσα αντίθεση μεταξύ του λένιν και των τότε συντρόφων του, που οδήγησε στη διάσπαση του 1903 σε μπολσεβίκους και μενσεβίκους. Η  χαλαρή οργανωτική σχέση με όποιον είναι απεργός, φίλος, ή γενικά μες στα κινήματα, καθιστά νομοτελειακά έναν χώρο ουρά του κινήματος, χωρίς αυτοτελή παρέμβαση, αφού δεν έχει καν αυτοτελή ύπαρξη επί της ουσίας, και ακυρώνει αυτομάτως το ρόλο του ως πρωτοπορία.

Κάποιοι βιάστηκαν να ταυτίσουν την χρεοκοπία των μεταλλαγμένων, αναθεωρητικών κκ της δυτικής ευρώπης με την χρεοκοπία του κόμματος νέου τύπου κι ένιωσαν την ανάγκη να μιλήσουν για «κάτι διαφορετικό», που να αντιστοιχεί στην εποχή μας. Αν ο λενινισμός ήταν ο μαρξισμός της εποχής του ιμπεριαλισμού, «η δική μας εποχή είναι διαφορετική κι απαιτεί άλλου τύπου μαρξισμό και κατά συνέπεια νέου τύπου οργάνωση». Με άλλα λόγια, να διατηρήσουμε το πνεύμα αλλάζοντας το γράμμα.

Όλα αυτά μπορεί να θυμίζουν κάπως στους ποδοσφαιρόφιλους την ιστορία με το άρθρο 44 και τον νέο-νέο πανιώνιο, όπου προσθέτουμε κάθε φορά ένα «νέο», για να παραγράψουμε τα χρέη και τα αμαρτήματα του παρελθόντος. Επί της ουσίας όμως, η σύγχρονη φάση κοινωνικής εξέλιξης εξακολουθεί να είναι ο ιμπεριαλισμός, δηλ ο καπιταλισμός στο μονοπωλιακό του στάδιο. Παραμένουν τα κύρια χαρακτηριστικά όπως τα περιέγραψε ο βλαδίμηρος, ενώ υπάρχουν άλλα που εξελίσσονται κι επικαιροποιούνται. Από αυτή την άποψη δεν έχει «παλιώσει» η λενινιστική ανάλυση για το κόμμα νέου τύπου.

Κάποιες άλλες ερμηνείες έχουν στο επίκεντρό τους τη δομή ενός κόμματος και θεωρούν ότι αλλάζοντάς την, πχ επί το δημοκρατικότερον, θα μπορέσουν να λύσουν τα προβλήματα λειτουργίας του. Αντίληψη που μπορούμε να τη βρούμε και σε κλίμακα κοινωνίας κι οδηγεί σε τελική ανάλυση στην αγκαλιά της αμεσοδημοκρατίας.

Η δομή όμως υπάγεται στον σκοπό τον οποίο υπηρετεί. Συνδέεται διαλεκτικά με τη λειτουργία, αλλά έχει θέση μορφής, όχι περιεχομένου. Γι’ αυτό και δεν πρέπει να φετιχοποιείται, από τη μία ή την άλλη πλευρά. Μπορεί πχ ένα μεταλλαγμένο κκ να διατηρεί εξωτερικά μερικά χαρακτηριστικά του κόμματος νέου τύπου (πχ υποταγή της μειοψηφίας στην πλειοψηφία) αλλά να μην επικυρώνει με τη δράση του αυτόν τον τίτλο. Μόνο στη διαλεκτική τους σύνδεση με τον τρόπο λειτουργίας, αποκτούν πραγματική σημασία τα επιμέρους δομικά χαρακτηριστικά.

Αυτό δε σημαίνει ότι το κομμουνιστικό κόμμα δεν πρέπει να επιλέξει την πλέον κατάλληλη δομή που να υπηρετεί τον σκοπό του. Εφόσον έχουν περιγραφεί και κατακτηθεί οι βασικές αρχές λειτουργίας που θα το διέπουν, μπορούμε να πειραματιστούμε με το καλούπι ή και με το διαλεκτικό δίπολο δημοκρατίας-συγκεντρωτισμού, όπως έκαναν στον καιρό τους και οι μπολσεβίκοι, παίρνοντας υπόψη τους τις εκάστοτε αντικειμενικές συνθήκες.

Κλείνω το κείμενο, επισημαίνοντας μια βασική αντίφαση που χαρακτηριζει ένα οποιοδήποτε κομμουνιστικό κόμμα. Ενώ η δομή του αντανακλά διάφορες σύγχρονες κοινωνικές τάσεις και τον καταμερισμό εργασίας μεταξύ διευθυντικής κι εκτελεστικής εργασίας, το ίδιο (οφείλει να) είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας του μέλλοντος και να ενσαρκώνει κομμουνιστικές αρχές λειτουργίας. Συντροφικότητα, αυταπάρνηση, ουσιαστική συμμετοχή της βάσης στις αποφάσεις, συλλογικότητα, ίσα δικαιώματα με αυξημένες ευθύνες για τα πιο συνειδητοποιημένα στελέχη, ηθικά κίνητρα, υπερκάλυψη πλάνων.

Όλα αυτά λειτουργούν διαπαιδαγωγητικά προετοιμάζοντας κάθε σύντροφο ακριβώς για την κοινωνία του μέλλοντος, με την οποία και είναι δεμένα. Αλλιώς ισχύει ο συνήθης αφορισμός. Αν δε μπορείς να εξασφαλίσεις την εσωκομματική δημοκρατία, για παράδειγμα, πώς θα μπορέσεις να το κάνεις αργότερα στην κλίμακα μιας ολόκληρης κοινωνίας..;

Επιστροφή στο Λένιν

Όλα ξεκίνησαν με την ιστορική στροφή (του δαλιανίδη) και τη μεταστροφή που έφερε την καταστροφή. Και μια ζωτική ανάγκη για επιστροφή στο ιστορικό προσκήνιο. Όχι γιατί όλα περιστρέφονται γύρω μας, ή από κάποια διαστροφική νοσταλγία για τα παλιά –που τόση αποστροφή προκαλούν σε κάποιους απ’ τους ανανήψαντες- αλλά γιατί το απαιτούν οι καιροί.

Το χαϊδευτικό του λένιν στα ρώσικα ήταν βαλόντια. Έτσι μπορεί να τον φώναζε η νάντια κρούπσκαγια, στις προσωπικές τους στιγμές, ή όταν έβαλε τα κλάματα από τον σκαιό τρόπο του στάλιν και κατέφυγε στο λένιν για παρηγοριά και προστασία. Κι ίσως από το βαλόντια να βγαίνει στα ρώσικα ως παράγωγο κι ο βολονταρισμός, που σημαίνει βουλησιαρχία. Αν η μενσεβίκικη ανάγνωση του μαρξισμού ήταν στην ουσία της μηχανιστικός υλισμός, αυτή του λένιν έστεκε στον αντίποδα ως ένα είδος επιστημονικής βουλησιαρχίας.

Διαφορά που αποτυπώθηκε ανάγλυφα στη πράξη και τη θεωρία της ρωσικής επανάστασης. Ο πλεχάνοφ –που τηρουμένων των αναλογιών, είναι κάτι σαν ρώσος μπιτσάκης, όπως λέει κι ο μπουκχάντερ, από το γλόμπινγκ- τον καιρό που ήταν ακόμα μαρξιστής –λατρεμένο κλισέ που έχασε την αξία του, ύστερα από τη μαζική χρεοκοπία ολόκληρων κομμάτων και στελεχών που κοιμήθηκαν το βράδυ κομμουνιστές για να ξυπνήσουν το άλλο πρωί λάτρεις της αστικής δημοκρατίας...

Ο πλεχάνοφ λοιπόν, στο κλασικό έργο του για το ρόλο της προσωπικότητας, έλεγε ότι η ιστορία αναζητά τα πρόσωπα που θα εκφράσουν την εποχή τους και τις ανάγκες της. Κι αν κάποιο από αυτά εξέλειπε για κάποιο λόγο, θα έβρισκε ένα άλλο να το αντικαταστήσει. Όπως στο κλασικό παράδειγμα του ένγκελς με το ναπολέοντα. Αν δεν υπήρχε ναπολέων, θα ‘ταν στη θέση του κάποιος άλλος αξιωματικός με παρόμοια χαρακτηριστικά να ενσαρκώσει το πνεύμα και την κοινωνική αναγκαιότητα της εποχής του.
Ουδείς βοναπάρτης αναντικατάστατος. Κι αντιστρόφως. Κανείς επίδοξος βοναπάρτης δεν μπορεί να αλλάξει βουλησιαρχικά τον ρου της ιστορίας.

Οι θεωρητικές ιδέες βρίσκουν την αντανάκλασή τους στην πολιτική πράξη. Ο πλεχάνοφ προσχώρησε στους μενσεβίκους, ο μηχανιστικός μαρξισμός των οποίων απολυτοποίησε τη σημασία των αντικειμενικών συνθηκών και το 17' προέταξε ως στόχο την ωρίμανσή τους και τον αστικό εκσυγχρονισμό αντί για το επαναστατικό πάρσιμο της εξουσίας. Γι’ αυτούς ο οκτώβρης ήταν τυχοδιωκτικό πραξικόπημα, ένας βιασμός της ιστορίας. Που πήρε την εκδίκησή της εβδομήντα χρόνια μετά, με το τέλος της. Με τους ιδεολογικούς απογόνους των μενσεβίκων να είναι μεταξύ όσων πανηγύριζαν για την πτώση του τείχους και του υπαρκτού.

Ο γκράμσι –που ήταν τριτοδιεθνιστής, αλλά με τη μετάλλαξη του ιταλικού κκ τον οικειοποιήθηκαν οι σύγχρονοι μενσεβίκοι- αποκαλούσε την οκτωβριανή, επανάσταση ενάντια στο Κεφάλαιο. Ενάντια στις αντικειμενικές συνθήκες της ημιφεουδαρχικής ρωσίας κι όσα προέβλεπε ο μαρξ στην εποχή του για την χώρα που θα ξεσπούσε πρώτα η επανάσταση.
Ο λένιν δεν έμεινε σε μια στεγνή, παθητική ερμηνεία της θεωρίας του μαρξ. Την ανέπτυξε δημιουργικά με την ανάλυσή του για τον ιμπεριαλισμό και τον αδύναμο κρίκο της αλυσίδας του. Κι οργάνωσε τον υποκειμενικό παράγοντα σε ένα γερό, πειθαρχημένο κόμμα νέου τύπου, που οδήγησε το μαζικό κίνημα στο νικηφόρο οκτώβρη.

Η πολιτική του πράξη έδειξε ότι στις κρίσιμες καμπές της ιστορίας, οι μεγάλες προσωπικότητες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Κάτι που ισχύει πιο εμφατικά στην περίοδο περάσματος στο σοσιαλισμό, που έχει ως προϋπόθεση τη συνειδητή δράση του επαναστατικού υποκειμένου και της πρωτοπορίας του.

Η σύγχρονη ιστορία δε θα ήταν ίδια χωρίς τους μπολσεβίκους του λένιν. Κι αν έλειπε ο βλαδίμηρος απ’ το εξελικτικό της προτσές, δε θα έβρισκε εύκολα κάποιον να τον αντικαταστήσει, όπως με το ναπολέοντα. Όπως δεν τον βρήκε στη δεκαετία με τις βάτες. Που η εποχή απαιτούσε έναν λένιν, όπως έγραψε κι ο γκοσβάιλερ. Κι αντ’ αυτού μας προέκυψε το καραφλό ζονκ με το σημάδι στο κούτελο.

Ο επόμενος ιλίτς στην αλυσίδα της σοβιετικής ηγεσίας ήταν ο μπρέζνιεφ, που μας βούτηξε στο ρεβιζιονισμό και τη στασιμότητα –σα νηνεμία πριν την αντεπαναστατική καταιγίδα. Και ο επόμενος γενικώς μετά τον λένιν ήταν ο σύντροφος με το μουστάκι. Που ο τρότσκι έλεγε ότι έσπασε την ιστορική συνέχεια των μπολσεβίκων, σαν βοναπάρτης ιωσήφ με το σταλινικό θερμιδώρ και τις γκιλοτίνες. Κι ας ήταν ο ίδιος ο τρότσκι που έτρεμαν όλοι για το βοναπαρτισμό του. Ήταν και το μικρό του όνομα που παρέπεμπε ευθέως στο ναπολέοντα...

Κι όταν ο βλαδίμηρος είπε στη διαθήκη του να βρουν για γραμματέα έναν σύντροφο σαν το στάλιν αλλά λιγότερο ευέξαπτο, δε βρήκαν κανένα και ξαναβγήκε ο στάλιν. Αν ήταν εύκολο να βρουν κάποιον αντικαταστάτη με παρόμοια χαρακτηριστικά, θα έβρισκαν κάποιον να τα έχει όλα σαν το λένιν, αλλά να ζήσει περισσότερα χρόνια.

Σήμερα που προβάλλει ως ζητούμενο ένα κόμμα σαν τους μπολσεβίκους και μια επανάσταση σαν τον οκτώβρη, πολλοί είναι αυτοί που μιλάνε για επιστροφή στο λένιν. Ακόμα και μαρξιστές σαν το ζίζεκ, που στην ανάλυσή του για τη βασική αντίθεση της σύγχρονης κοινωνίας μένει στην επισήμανση της αδικίας και τις οικολογικές ανησυχίες, χωρίς να βλέπει τάξεις και κεφάλαιο.

Ο λένιν είναι ξανά της μόδας. Αλλά το λένιν πολλοί αγάπησαν, το λενινισμό ελάχιστοι. Κι αν ο –ισμός παραπέμπει σε ένα κλειστό σύστημα, ή τη γνωστή «επάρατη» παυλίτσα, μπορούμε να το πούμε αλλιώς.
Το βλαδίμηρο πολλοί αγάπησαν, τις ιδέες του όμως…;

Τι περιεχόμενο μπορεί να έχει σήμερα όμως μια επιστροφή στο λένιν; Δε μιλάμε για μια επιστροφή σε τσιτάτα κι εικονίσματα, στις πατροπαράδοτες γραφές και τα ιερά κείμενα του κινήματος. Αλλά σε ιδέες που είναι ζωτικά επίκαιρες στην παρούσα συγκυρία. Κι ας τις θεωρούν κάποιοι γνωστές και χιλιοειπωμένες, ή σιδερένιες νομοτέλειες που κατέρρευσαν.

Ποιες είναι αυτές;

-Το κόμμα νέου τύπου. Όχι ως ένα και μοναδικό καλούπι που έσπασε το 1903. Αλλά ως ένα κόμμα με βασικές αρχές: δημοκρατία, συντονισμένη δράση, ενιαίο κέντρο και καθοδήγηση, συνειδητή πειθαρχία που να υπηρετεί τον τελικό σκοπό και να βάζει στην άκρη τις ομαδούλες με τα ξεχωριστά συμφέροντα και το μικροαστικό ατομισμό, που νιώθει ότι πνίγεται όταν πρέπει να υπακούσει στο σύνολο.

-Την τακτική ευελιξία, πριν και μετά την επανάσταση, μαζί με αδιάλλακτη, σταθερή στάση σε θέματα αρχών και στρατηγικής. Τακτική που δε φετιχοποιεί μέσα και μορφές, δε μένει σε κούφια καλέσματα για ενότητα –πχ με τα άλλα κόμματα των σοβιέτ- αλλά υπηρετεί το στρατηγικό στόχο, χωρίς να τον υποκαθιστά.

-Τον ιμπεριαλισμό ως καπιταλισμό που σαπίζει και παρασιτεί εις βάρος του κόσμου της εργασίας, στον οποίο φορτώνει τις κρίσεις του. Το κεφάλαιο ως ένα βρικόλακα που ρουφά υπεραξία από την ζωντανή εργασία για να συνεχίσει να αναπαράγεται. Και τον κρατικομονοπωλιακό καπιταλισμό ως το τελευταίο σκαλοπατάκι πριν το σοσιαλισμό. Όπου το αστικό κράτος γίνεται ένα με τα μονοπώλια και στηρίζει την κερδοφορία τους, με επιχορηγήσεις, κρατικά κεφάλαια, ή και μέσω των επιχειρήσεων που ανήκουν στο δημόσιο.

-Τα μεταβατικά αιτήματα των μπολσεβίκων για τη γη και τον πόλεμο, μαζί με το σύνθημα όλη η εξουσία στα σοβιέτ. Και τη θέση του λένιν για το αίτημα του εργατικού ελέγχου, που για να έχει νόημα πρέπει να μπαίνει πάντα μαζί και πάντα πίσω από την εργατική εξουσία.

Αυτά μεταξύ άλλων για να μπορέσουμε να φωνάξουμε, όπως κάποτε η ρόζα ανακουφισμένη, ότι είμαστε επιτέλους με το λένιν. Όχι στο μαυσωλείο της ιστορίας, γιατί ο λένιν παραμένει πιο ζωντανός κι απ’ τους ζωντανούς, όπως λέει ο μαγιακόφσκι. Όχι μια επιστροφή στην κοιλιά της μαμάς πατρίδας, την ασφάλεια του ένδοξου παρελθόντος, όπου χώνουμε τα κεφάλια μας σαν στρουθοκάμηλες για να μη μας τρομάζει το παρόν. Αλλά ένα βήμα πίσω, στις αρχαιολογίες του μέλλοντός μας, για να πάρουμε φόρα προς τα μπρος, για την επιστροφή στο μέλλον. Σαν αυτή που λέει στο βιβλίο του ο πι-πι, αλλά καλύτερη.

Προβληματισμοί πάνω στο δημόσιο διάλογο

Είναι άραγε ο δημόσιος ανοιχτός διάλογος συμβατός με την αρχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού; Ή μήπως συνιστά κατάφωρη παραβίαση των αρχών του και της λειτουργίας του;
Ιδού η απορία.

Επιχειρώντας να συμβάλω σε μια απόπειρα απάντησης παραθέτω συνοπτικά (λέμε τώρα) τα εξής:

Ένα από τα βασικά θεωρητικά έργα του λένιν για το κόμμα νέου τύπου και τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει είναι το ένα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω.
Το βιβλίο φέρει τον υπότιτλο η κρίση μέσα στο κόμμα μας και αναφέρεται στο 2ο συνέδριο του ΣΔΕΚΡ που είχε προηγηθεί ένα χρόνο πριν (1903) και κατά το οποίο ουσιαστικά άρχισε η περίφημη διάσπαση ανάμεσα στους μπολσεβίκους και τους μενσεβίκους.

Αν το δούμε σχολαστικά το θέμα, ο λένιν αναφέρεται δημόσια σε ένα εσωοργανωτικό ζήτημα βγάζοντας παραέξω θέσεις και στοιχεία που αφορούν την κρίση του κόμματος και εσωκομματικές διαδικασίες.
Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ο λένιν επιλέγει να πραγματευτεί το θέμα των οργανωτικών αρχών του κόμματος νέου τύπου και του καταστατικού του, όχι σε κάποια κλειστή κομματική διαδικασία, αλλά με μια μπροσούρα που θα φτάσει σε κάθε συνειδητοποιημένο προλετάριο και θα του ξεκαθαρίσει αρκετά ζητήματα.
Το γεγονός ότι αυτά τα στοιχεία θα μπορούσαν -από τη στιγμή που δημοσιοποιούνται- να αξιοποιηθούν από τον ταξικό εχθρό δε φαίνεται να τον απασχόλησε στην παρούσα φάση.
Φυσικά όλα αυτά πρέπει να λαμβάνονται υπ' όψιν τηρουμένων των αναλογιών και βάση των αντικειμενικών συνθηκών της εποχής (πχ καθεστώς παρανομίας για τους μπολσεβίκους). Παρόλα αυτά έχουν αρκετά πράγματα να μας διδάξουν και για το σήμερα.

Δημόσια κριτική πάνω σε αυτό το ζήτημα είχε ασκήσει και η ρόζα λούξεμπουργκ σε άρθρο της για τα οργανωτικά ζητήματα της ρωσικής σοσιαλδημοκρατίας το οποίο μάλιστα δημοσιεύτηκε πρώτα στη ρωσική ίσκρα. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις κοροντζή με τίτλο σοσιαλισμός και δημοκρατία και πρόλογο του -αναθεωρητικής απόχρωσης- άλκη ρήγου.
Η κριτική αυτή αφορούσε και τον λένιν και το "λενινιστικό μοντέλο" κόμματος νέου τύπου. Ξεχωρίζει -εν είδει τσιτάτου- η φράση της:
Τα σφάλματα ενός αληθινά επαναστατικού κινήματος είναι ιστορικά απείρως γονιμότερα από το αλάθητο της καλύτερης κεντρικής επιτροπής.

Οι διαφωνίες της λούξεμπουργκ ερμηνεύονται εν μέρει βάση του γενικότερου πνεύματος φιλελευθερισμού (όχι αστικού) που αναμφίβολα την χαρακτήριζε κι εν μέρει βάση των διαφορετικών αντικειμενικών συνθηκών που επικρατούσαν στη γερμανία (του νόμιμου και ισχυρότατου σοσιαλδημοκρατικού κόμματος) και στην αυταρχική τσαρική ρωσία, οι οποίες και υπαγόρευαν διαφορετική τακτική και κομματική δομή.
Εγώ κλίνω σαφώς προς τη δεύτερη εξήγηση. Η πρώτη όμως ίσως να είναι κι ο λόγος για τον οποίο έχω αδυναμία στη ρόζα.

Είναι μάλλον περιττό να επισημάνω ότι οι σημερινές αντικειμενικές συνθήκες έχουν πολύ περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά με αυτές της τότε γερμανίας παρά με την τσαρική ρωσία.
Σε κάθε περίπτωση όμως το πράγμα σηκώνει μεγάλη συζήτηση.

Όπως μεγάλη συζήτηση μπορεί να γίνει και για μια άλλη θέση που διατυπώνει ο λένιν στο ίδιο έργο για τη σχέση των προλετάριων και των διανοούμενων με την πειθαρχία:
"η πειθαρχία και η οργάνωση, που τόσο δύσκολα τις δέχεται ο αστός διανοοούμενος, τις αφομοιώνει πολύ εύκολα το προλεταριάτο, ακριβώς χάρη στο σχολείο του εργοστασίου" στο οποίο ο λένιν πέρα από τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα και την πειθαρχία που βασίζεται στο φόβο της πείνας διακρίνει και μια άλλη πλευρά, αυτή της πειθαρχίας που στηρίζεται στην από κοινού εργασία και σε μια ανώτερη μορφή οργάνωσης.
Προσωπικά δεν είμαι σίγουρος ότι τα δύο αυτά είδη μπορούν να νοηθούν διακριτά, ξέχωρα το ένα από το άλλο. Ακόμα κι έτσι όμως, πιστεύω ότι το πρώτο στοιχείο υπερτερεί σαφώς του δεύτερου.

Αντί περαιτέρω σχολίων θα παραθέσω δυο πολύ ενδιαφέρουσες απόψεις του γ. ρούση σχετικά, από το βιβλίο του σύγχρονη επαναστατική διανόηση:
-"εδώ ο λένιν ανακαλύπτει την κρυφή γοητεία που του ασκούσε η ταϋλοριανή αποτελεσματικότητα, η καπιταλιστική ορθολογικότητα ως προς την οργάνωση της εργασίας, την οποία ως γνωστό θα χρησιμοποιήσει και αργότερα κατά την οικοδόμηση του σοσιαλισμού..."
-"μήπως ο λένιν επιχαίρει για τη μετάθεση της εργοστασιακής πειθαρχίας από τους εργάτες στο κόμμα, όχι βεβαίως επειδή αυτή έχει επαναστατικά χαρακτηριστικά, αλλά διότι μέσω αυτής πέραν των άλλων μπορεί να ενισχυθεί η επαναστατική ιδεολογική ηγεμόνευση μέσα στο κόμμα;"

Κλείνω το παρόν σημείωμα (αλλά όχι το θέμα) με την περίφημη οδηγία του λένιν προς τους σοβιετικούς διπλωμάτες να (ακυρώσουν αλλά και) να φέρουν στη δημοσιότητα όλες τις μυστικές διπλωματικές συμφωνίες του τσαρικού καθεστώτος, για να υπάρχει διαφάνεια και να είναι ενήμεροι οι λαοί της σοβιετικής ρωσίας και της ευρώπης γενικότερα.

Επειδή αυτή η λενινική ντιρεκτίβα (sic) είχε, φαντάζομαι, ευρύτερο χρονικό ορίζοντα, αναρωτιέμαι τι να απέγινε στη συνέχεια και για ποιο λόγο την έφαγε η "μαρμάγκα της γραφειοκρατίας".
Ποιο είναι άραγε το σκεπτικό που την αναίρεσε;
Πώς διανύθηκε η -κατηφορική- διαδρομή από αυτή την οδηγία μέχρι τις συμφωνίες της τριανδρίας στο πότσνταμ και τη γιάλτα;

Πρόθεσή μου βέβαια δεν είναι να αναπαράγω τη γνωστή αστική προπαγάνδα από τα απομνημονεύματα του τσόρτσιλ με τα χαρτάκια για τις σφαίρες επιρροής που άλλαζαν χέρια σαν χαρτάκια της πανίνι.
Πόσο κόσμο όμως θα έπειθε ο τσώρτσιλ αν οι σοβιετικοί είχαν δημοσιοποιήσει τα ντοκουμέντα και τις συμφωνίες της γιάλτας με βάση την αρχή της διαφάνειας;
Αν οι σοβιετικοί ξεσκέπαζαν με μια τέτοια κίνηση την αστική προπαγάνδα, πόσο κόσμο θα μπορούσε να επηρεάσει αυτή;

Η περεστρόικα έκανε τελικά πολύ μεγαλύτερη ζημιά από όσο αρχικά φάνηκε.
Γιατί με την γκλάσνοστ που αφορούσε βασικά τη διαπόμπευση των ιδεολογικών της αντιπάλων και το μηδενισμό της "σταλινικής" περιόδου, αλλά και με την ψευδεπίγραφη "επιστροφή της στον λένιν", δυσφήμησε και ξεφτίλισε την έννοια της διαφάνειας.

Το στοίχημα δεν είναι μόνο να απορρίψουμε τον γκορμπατσόφ, αλλά νη μην πετάξουμε μαζί με τα νερά και το μωρό.
Γιατί το έλλειμμα -σοβιετικής- δημοκρατίας και διαφάνειας ήταν υπαρκτό πρόβλημα. Κι ήταν αυτό ακριβώς που δημιούργησε το έδαφος για την καθολική επικράτηση και αποδοχή του γκόρμπι.
Και του κάθε γκόρμπι...

Νέου Τύπου

Μια διδακτική ιστορία από τα χρόνια των μπολσεβίκων.
Βρισκόμαστε στα 1917, παραμονές της επανάστασης (του Οκτώβρη), για την ακρίβεια δύο μόλις εβδομάδες πριν την έφοδο στα χειμερινά ανάκτορα και το πάρσιμο της εξουσίας. Το ανώτερο όργανο των μπολσεβίκων σε μια επεισοδιακή συνεδρίαση πήρε κατά πλειοψηφία απόφαση για την τελική φάση και την ένοπλη εξέγερση. Παρόλα αυτά την επομένη δύο στελέχη του πολιτμπιρό της εποχής, οι περιβόητοι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ, εκφράζουν δημόσια με άρθρο που δημοσιεύεται στον μπολσεβίκικο της εποχής την αντίθεσή τους με την επικείμενη εξέγερση, την οποία θεωρούσαν πρόωρο τυχωδιοκτισμό, που απειλούσε να καταστρέψει ανεπανόρθωτα το επαναστατικό κίνημα και τη συνολική του προοπτική.

Το νερό κύλησε στο αυλάκι και όλοι ξέρουμε ποιον δικαίωσε η ιστορία.
Έκτοτε ασκήθηκε έντονη κριτική στα δύο αυτά στελέχη για αυτή τους τη στάση (την οποία συχνά-πυκνά επανέφερε στο προσκήνιο στα επόμενα χρόνια όποιος ήθελε να πλήξει το εν λόγω ντουέτο. Το έκανε κι ο Στάλιν επανειλημμένα -και στις δίκες της Μόσχας- τακτική την οποία νωρίτερα είχε εγκαινιάσει ο Τρότσκι) αλλά πάντα σε πολιτικό επίπεδο. Δηλ για το κακό πολιτικό κριτήριο και την λανθασμένη εκτίμηση, την έλλειψη πίστης στο προλεταριάτο και στην εγκαθίδρυση της εξουσίας του την συγκεκριμένη στιγμή κτλ.
Απ' όσο ξέρω όμως, ουδείς τους κατηγόρησε για παραβίαση του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και των αρχών λειτουργίας του κόμματος. Τουλάχιστον όχι τότε.

Και πάμε στη σύνδεση με το παρόν. Αναλογιστείτε μόνο πώς θα αντιμετωπίζαμε σήμερα μια αντίστοιχη περίπτωση. Γκουλάγκ και εκτελέσεις δεν υπάρχουν εδώ, αλλά η διαγραφή και μια θέση στο πάνθεον των προδοτών του κινήματος θα ήταν εξασφαλισμένες.
Έτσι δεν είναι;

Για κάτσε όμως, θα πει κάποιος, δεν μπορούμε να κάνουμε ευθείς παραλληλισμούς με το παρελθόν, είναι αντιδιαλεκτικό, γιατί οι συνθήκες δεν είναι ίδιες, διαφέρουν από εποχή σε εποχή.
Ασφαλώς και δεν είναι ίδιες οι συνθήκες!
Οι μπολσεβίκοι βρίσκονταν σε προεπαναστατική περίοδο (όχι σε κοινωνική, ταξική ειρήνη), η ταξική πάλη ήταν οξυμένη στο έπακρο, κι οι μπολσεβίκοι στριμωγμένοι στη γωνία, κυνηγημένοι και κηρυγμένοι εκτός νόμου. Οτιδήποτε έβγαινε μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον τους. Ας μην ξεχνάμε στην ουσία αυτό το άρθρο ήταν μια παραδοχή και κοινοποίηση στους πολιτικούς αντιπάλους περί ύπαρξης σχεδίου ένοπλης εξέγερσης και επαναστατικής κατάληψης της εξουσίας.
Επρόκειτο δηλ για συνθήκες ουσιαστικά εκτάκτου ανάγκης, που θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν οποιαδήποτε προσωρινή αναστολή κάποιων δημοκρατικών πολιτικών λειτουργιών του κόμματος.
Αυτό όμως δεν οδήγησε τους μπολσεβίκους να κάνουν έκπτωση στον δημοκρατικό τρόπο λειτουργίας τους και στην ελευθερία έκφρασης στις γραμμές τους.

Έτσι διεξαγόταν η αντιπαράθεση πολιτικών απόψεων στο κόμμα των μπολσεβίκων!
Ανοιχτά, με δημόσιο διάλογο και άμεση επαφή με τις μάζες. Προς αυτές απευθύνονταν, εν είδει έκκλησης για την αποτροπή της εξέγερσης, οι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ, με το άρθρο τους αυτό, μολονότι είχαν μειοψηφήσει στην ΚΕ. Αυτές ήταν κι ο τελικός κριτής.

Τέτοιος ήταν ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός του κόμματος των μπολσεβίκων! Γνήσια δημοκρατικός, γιατί είχε πραγματική δημοκρατία κατακτημένη σε όλα τα επίπεδα λειτουργίας του. Και με τον ίδιο τον Λένιν να μειοψηφεί αρκετές φορές και μάλιστα σε ζητήματα κομβικής σημασίας (πχ συνθήκη Μπρεστ Λιτόφσκ).

Τέτοιο ήταν το κόμμα του Λένιν!
Πραγματικά νέου τύπου, όχι (μόνο) επειδή είχε ενιαίο καθοδηγητικό κέντρο και υποταγή της μειοψηφίας στην πλειοψηφία (αυτά τα στοιχεία μπορεί να τα βρει κανείς και σε αστικά κόμματα σε ένα βαθμό), αλλά επειδή είχε πλέρια δημοκρατία στις γραμμές του, ανοχή στην αντίθετη άποψη (που δεν θεωρούνταν αιρετική παρέκκλιση, ή προβληματικό φαινόμενο, αλλά πλούτος του κόμματος και του κινήματος από την γόνιμη αντιπαράθεση πολλών διαφορετικών απόψεων), ανοιχτό δημόσιο διάλογο ουσιαστική επαφή με τις μάζες.
Πάνω σε τέτοια βάση οικοδομούνταν μετά η ενιαία υλοποίηση των αποφάσεων, το στοιχείο της επαναστατικής πειθαρχίας και του συγκεντρωτισμού.

Όπως και να το κάνουμε, κόμμα νέου τύπου από κόμμα νέου τύπου διαφέρει παρασάγγας. Άλλο το κόμμα των μπολσεβίκων επί Λένιν και άλλο επί Στάλιν και... επιγόνων, όπως τους λέει ο Τρότσκι.
Ο καθένας μπορεί να βγάλει συμπεράσματα για το σήμερα και να εκτιμήσει ποιο κόμμα ανήκει σε ποια κατηγορία, και τι επίπεδο δημοκρατίας έχει κατακτημένο.