Κουνούπια του Δεκέμβρη

Τι ήταν ο Δεκέμβρης;

80 χρόνια μετά τη μάχη της Αθήνας, κάθε σχετική ανάλυση καλείται να αναμετρηθεί με το ερώτημα. Κι είναι το καλύτερο τεστ, για να καταλάβουμε κάποιον. Πώς σκέφτεται (α), πώς αντιλαμβάνεται την ιστορία (β) και με ποια πλευρά έχει ταχθεί σήμερα (γ). Σκέφτεται μηχανιστικά, ιδεαλιστική ή υλιστικά; Βλέπει την ιστορία ως σύγκρουση ταξικών συμφερόντων ή ως μια αλληλουχία τυχαίων συμπτώσεων - «ατυχημάτων» και άλματα υποκειμένων (προσώπων, συλλογικών φορέων) στο κενό; Τάσσεται με τον τροχό που κινεί την ιστορία; Με τον βούρκο που την κρατά πίσω; Ή το ίδιο αλλά με άλλη διατύπωση και πολιτικές αποχρώσεις;

Η απλούστερη, αυτονόητη απάντηση στο αρχικό ερώτημα είναι πως ο Δεκέμβρης υπήρξε το προοίμιο του εμφυλίου πολέμου. Σε αυτό συμφωνούν σχεδόν όλοι, το ζήτημα είναι όμως τι αντιλαμβάνονται ως εμφύλιο και πώς τον αποτιμούν.

Για τους πολιτικούς απογόνους της Σκομπίας πχ ο Δεκέμβρης ήταν ένα πραξικόπημα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ενάντια στο κράτος και τη νόμιμη κυβέρνηση. Αντιπροσωπευτικό δείγμα αυτής της αντίληψης είναι το πρόσφατο πόνημα των Στάθη Καλύβα - Σπύρου Τσουτσουμπή, που κυκλοφόρησε πρόσφατα με την «Καθημερινή». Μια προσέγγιση που παθαίνει επιλεκτική αμνησία απέναντι στα γεγονότα, για να τα φέρει βολικά στα μέτρα της, αλλά παραμένει συνεπής στην αστική θεώρηση κάθε επαναστατικού επεισοδίου ως πραξικοπηματικής ενέργειας, που παραβιάζει τη φυσική τάξη των πραγμάτων -είτε μιλάμε για τους μπολσεβίκους στη Ρωσία, είτε ακόμα και για παλιότερες αστικές επαναστάσεις, που δε χωράνε στα σημερινά σχήματα.

Υποκύπτω στον πειρασμό και την ένοχη απόλαυση να ξεχωρίσω κάποια βασικά σημεία του πονήματος. Στο αφήγημα των Καλύβα-Τσουτσουμπή δεν υπάρχουν πουθενά δωσίλογοι, παρά μόνο εθνικιστές -sic- που εξαναγκάζονται να ενταχθούν στα Τάγματα Ασφαλείας του Ράλλη, για να αντιμετωπίσουν την «κόκκινη βία» του ΕΑΜ. Το δίδυμο δε δανείζεται απλώς τη φασιστική εκδοχή των γεγονότων, αλλά υιοθετεί ακόμα και τον αυτοπροσδιορισμό τους ως... εθνικιστών, όπως ακριβώς κάνουν οι σύγχρονοι νεοναζί, για να αποτινάξουν τη ενοχλητική ρετσινιά.

Με το ΕΑΜ -σύμφωνα με το δίδυμο πάντα- συστρατεύονται βασικά όσοι βλέπουν στην ένταξη αυτή μια ευκαιρία απρόσμενης κοινωνικής ανόδου, εκτοπίζοντας τις απονομιμοποιημένες παραδοσιακές ελίτ. Παρά τα καιροσκοπικά τους ελατήρια, τα άτομα αυτά συστρατεύονται μαζί του μέχρι τέλους, για να μη χάσουν τα κεκτημένα προνόμιά τους...

Οι δομές άτυπης -σχεδόν κρατικής- εξουσίας που συγκροτεί το ΕΑΜ στα βουνά και η επιβολή του δια της βίας αναγκάζει ένα τμήμα του πληθυσμού να συμμαχήσει, εκόν (Ρήγας Φεραίος) - άκον, μαζί του ή διαφορετικά να διαβεί τον Ρουβίκωνα του δωσιλογισμού. Ακόμα και οι Βρετανοί «σέρνονται» πίσω από την πρωτοβουλία κινήσεων που διατηρεί το ΕΑΜ, επιχειρώντας να (αντι)δράσουν κατευναστικά και να κρατήσουν ισορροπίες, με μοναδικό γνώμονα την ενίσχυση της Αντίστασης, χωρίς στρατηγικό σχέδιο και υστερόβουλες κινήσεις για την επόμενη μέρα -αν και έχει μεσολαβήσει βέβαια η μοιρασιά των Βαλκανίων και του κόσμου σε σφαίρες επιρροής.

Ο μόνος ενεργός υποκειμενικός παράγοντας -από τους άμεσα εμπλεκόμενους στα Δεκεμβριανά- που δρα με τέτοιο σχέδιο είναι το ΕΑΜ-ΚΚΕ, μια «σταλινική πολιτική οργάνωση» που στοχεύει στην εξουσία. Οι τραγικές αντιφάσεις στην πολιτική του γραμμή και τις συμφωνίες που έκλεισε -και δεν αντιστοιχούσαν στον γενικό συσχετισμό δύναμης- δεν αποτυπώνουν κάποιο στρατηγικό έλλειμμα, αλλά την ταλάντευσή του μεταξύ των νόμιμων μέσων και της ένοπλης πάλης -όταν δεν τελεσφορούν τα πρώτα- για την κατάκτηση της εξουσίας.

Το ΚΚΕ δεν εγκλωβίζεται ούτε εκβιάζεται από καταστάσεις και γεγονότα, παρά επιλέγει συνειδητά την ανταρσία του Δεκέμβρη και αργότερα την κλιμάκωση του εμφυλίου, στοχεύοντας εξ αρχής και διαχρονικά στην εξουσία. Το δίδυμο Καλύβα και Τσουτσουμπή δεν μπαίνει στον κόπο να μας εξηγήσει γιατί το ΚΚΕ παρέδωσε οικειοθελώς την εξουσία που ήταν στο χέρι του μέχρι τις μέρες της Απελευθέρωσης, αν ήθελε να την μονοπωλήσει. Αποφαίνεται όμως πως η διαβόητη Λευκή Τρομοκρατία -που καταλαμβάνει ελάχιστη έκταση στη μελέτη τους, σε αντίθεση με τις εκτενείς αναφορές στη μαύρη βίβλο με τα «εαμικά εγκλήματα»- είναι αποσπασματική, πολιτικά ακέφαλη και ιδεολογικά ασύνδετη. Και δεν αποτελεί τον βασικό λόγο που μας οδηγεί στον εμφύλιο, καθώς το 1946 είχε ήδη αποδυναμωθεί δραστικά!

(Αν εξαιρέσουμε δηλαδή τη νοθεία στις εκλογές και στο δημοψήφισμα για την επαναφορά της βασιλείας, τα εκατοντάδες κρούσματα παρακρατικής βίας (επιθέσεις, δολοφονίες, βασανισμοί και βιασμοί) που καταγγέλλει το ΕΑΜ και την οργανική τους σύνδεση με τα σώματα ασφαλείας, η Λευκή Τρομοκρατία ήταν αμελητέα, ελεγχόμενη και πρακτικά σε ύφεση...)

Τέλος, σε όλα τα κεφάλαια του πονήματος υπογραμμίζεται το έκρυθμο κλίμα που επικρατεί ιδίως στην ορεινή επαρχία, οι ταραχές, τα επεισόδια και οι ισχυρές τάσεις εκβαρβαρισμού μιας μεγάλης μερίδας του πληθυσμού, που ευνοούν τη μαζική βία και τις ένοπλες συγκρούσεις, διαρρηγνύουν τον κοινωνικό ιστό και απονομιμοποιούν την παλιά ιεραρχία, τους πολιτικούς θεσμούς και τους δεσμούς με την επίσημη κρατική εξουσία. Με άλλα λόγια, το έπος της Αντίστασης δεν είναι καρπός κάποιας κοινωνικής ανάτασης και λαϊκής παλιγγενεσίας, αλλά μιας σκοτεινής ταραχώδους περιόδου, που γέννησε μόνο βία, ανομία, απειθαρχία και ανεκτική στάση σε αντίστοιχα φαινόμενα. Κάπως σαν το αλήστου μνήμης σχήμα του Παπανδρέου στον Λίβανο: «σκοτώνουν οι δυνάμεις Κατοχής, σκοτώνουν και οι αντάρτες...»

Το πιο εντυπωσιακό δεν είναι ότι μια τόσο μονόπλευρη, φορτισμένη προσέγγιση πλασάρεται με αξιώσεις επιστημονικού λόγου, αλλά ότι μοιράζεται πολλά κοινά σημεία με άλλες «μετριοπαθείς» αναλύσεις, που είναι πιο προσεκτικές με τα προσχήματα, αλλά καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα από άλλο (τρίτο) δρόμο. Αναφέρω ενδεικτικά μια παλιότερη τοποθέτηση του Σφέτα, που πασχίζει να έχει καλές σχέσεις με όλο το αστικό τόξο.

Αυτή θα ήταν μια πολύ καλή ασίστ για να περάσουμε στους πολιτικούς απογόνους του Σβώλου και του Τσιριμώκου και το σοσιαλδημοκρατικό ιστορικό ρεύμα που αποτιμά θετικά την Εαμική εμπειρία, σε αντίστιξη με τον ρόλο του ΚΚΕ -που ήταν ωστόσο η ψυχή του ΕΑΜ. Και θα ένιωθαν πολύ βολικά με ένα άψυχο, ακίνδυνο ΕΑΜ, που θα κέρδιζε δικαιωματικά μια θεσούλα στο αστικό πολιτικό σκηνικό.

Θα το παρακάμψω όμως για να μείνουμε στην ίδια θεματική, της αστικής ναυαρχίδας, και έναν δημοσιογράφο της που κάνει κατάθεση χολής και κόμπλεξ σε αυτό το κείμενο για την ιστορική έκθεση του ΚΚΕ στο κτίριο της Σανταρόζα (πάρτε βαθιά ανάσα και διαβάστε το, για να γίνουν καλύτερα αντιληπτές οι σχετικές αναφορές που ακολουθούν).

Δεν είναι σαφές αν το «ρεπορτάζ» ξεκίνησε τυχαία από μια βόλτα για τα ψώνια της «Black Friday», οπότε ο συντάκτης περίμενε αντίστοιχες (ιδεολογικές) εκπτώσεις και στον χώρο της έκθεσης. Ούτε αν ένιωσε να ασφυκτιά από το περιβάλλον με τους γυμνούς τοίχους, από τη μονομέρεια και την ιδεολογική προσέγγιση της ιστορίας ή από το χρώμα - στίγμα της συγκεκριμένης πολιτικής ιδεολογίας.

Υποθέτω πως ο δημοσιογράφος της Καθημερινής δεν ένιωσε την ίδια «δύσπνοια» με την αντικομμουνιστική μπόχα ιστορικών σαν τον Καλύβα και το γάργαρο, αποχρωματισμένο ξέπλυμα των δωσίλογων, μακριά από φανατισμούς και δογματικές προσεγγίσεις που τους δαιμονοποιούν ως συνεργάτες των ναζί. Υποθέτω επίσης ότι η συνδρομή ενός σοσιαλδημοκράτη ιστορικού -συνεπώς πολιτικού αντίπαλου, όπως ο Σακελλαρόπουλος- στο αφήγημα της μονομέρειας του ΚΚΕ που διεγείρει πολιτικά το κοινό του, για να το κρατά σε εγρήγορση και να μην το χάσει-, είναι τεκμήριο πολυφωνίας, σαν ηπειρώτικο συγκρότημα. Και πως η επιμονή του συντάκτη στο ψυχολογικό σχήμα περί έξαρσης και πένθους -που προκαλεί η έκθεση στον επισκέπτη-, ενώ ο επιμελητής της σου εξηγεί ότι δε στοχεύουν στη συγκινησιακή φόρτιση του κοινού, πιθανότατα δείχνει τον ανοιχτό ορίζοντα της σκέψης του, παρά τις αγκυλώσεις και τα σκαλώματά του.

Ας δούμε μερικά ακόμα σημεία.

Το... στενό -σαν αυτοάμυνα- κοινό της έκθεσης περιλαμβάνει πολλούς και διάφορους. Μεταξύ άλλων συντρόφους, φίλους, σωματεία, περαστικούς, τουρίστες -που είδαν φως και μπήκαν-, δημοσιογραφικές προσκλήσεις στα εγκαίνια της Έκθεσης και τον τυχάρπαστο εκπρόσωπο της ναυαρχίδας. Η επιλογή ενός εμβληματικού χώρου στο κέντρο εντάσσεται ακριβώς στη λογική της απεύθυνσης σε ευρύτερο κοινό, πέραν της κομματικής βάσης -εκτός και αν με την κριτική περί «χλιαρής επικοινωνίας» ο Ρηγόπουλος εννοεί ότι δεν μπήκαν χορηγοί, διαφημίσεις και εισιτήρια. Αν ναι, έχει απόλυτο δίκιο.

Το ΚΚΕ δεν απέφυγε ποτέ τα δύσκολα ερωτήματα. Δεν είχε πάντα τις καλύτερες απαντήσεις, μαθαίνει όμως, μελετώντας την πλούσια πείρα του. Αντιμετωπίζει τα κρίσιμα θέματα, τα επεξεργάζεται, εντάσσει τις απαντήσεις στην πολιτική ανάλυση και τη (γενναία) αυτοκριτική του. Όπως κάθε αδαής και προκατειλημμένος, ο Τ.Ρ. αιφνιδιάζεται από τους... «τόνους αυτοκριτικής» στην Έκθεση, σύντομα όμως αντιλαμβάνεται πως δεν είναι κάποια δήλωση μετανοίας -όπως ίσως θα επιθυμούσε ο ίδιος- αλλά κριτική στους όρους που θα κάνουν το Κόμμα πιο αποτελεσματικό και τον αγώνα του νικηφόρο.

Αυτό που (παριστάνει πως) δεν αντιλαμβάνεται είναι ότι το ΚΚΕ διοργάνωσε μια ιστορική έκθεση για να προβάλει τη δική του ανάλυση και τα συμπεράσματα που έβγαλε από την ιστορία του -και όχι για να παρουσιάσει - τεκμηριώσει τις γνώμες των άλλων. Αξίζουν πολλά συγχαρητήρια στο Κόμμα, γιατί είναι το μόνο που αναλαμβάνει αντίστοιχα εγχειρήματα και τα φέρνει σε πέρας με άρτιο και αξιόλογο τρόπο, από κάθε άποψη -ακόμα και την αισθητική, που αποτελούσε λόγο κριτικής σε άλλες εποχές. Κι η μοναδική μονομέρεια που θα εντοπίσει κανείς σε όλα αυτά είναι τα σύνδρομα της ναυαρχίδας και η δυσκολία του συντάκτη του να πει την αλήθεια για μια σπουδαία έκθεση, που -ακόμα και αυτός- την επισκέφτηκε δυο φορές.

Ακόμα κι έτσι, πάντως, της κάνει την καλύτερη έμμεση διαφήμιση. Κι όσοι δεν έχουν πάει ακόμα, ας σπεύσουν να το κάνουν ως τις 15 του μηνός.

Φτάνοντας στον επίλογο, μπορεί να μην έχουμε ολοκληρωμένες απαντήσεις στο αρχικό ερώτημα για τον Δεκέμβρη, έχουμε προσθέσει όμως άλλο ένα. Πώς εξηγείται τόσο μένος ενάντια στο ΚΚΕ και την ιστορία του; Προφανώς είναι η ταξική πάλη -που διεξάγεται και σε αυτό το επίπεδο-, τα επιχειρηματικά συμφέροντα που κατευθύνουν την «ανεξάρτητη ενημέρωση», το ταξικό ένστικτο των αστών και η συλλογική μνήμη μιας θανάσιμης απειλής, ο φόβος πως το φάντασμά της πλανάται ακόμα πάνω της και μπορεί να (ξανα)πάρει σάρκα και οστά.

Πάνω απ’ όλα όμως είναι η βαθιά ενόχληση για ένα Κόμμα, με το οποίο πίστευαν πως είχαν ξεμπερδέψει, αλλά συνεχίζει να ζουζουνίζει επίμονα στο αυτί τους, σαν κουνούπι που επιζεί μες στον Δεκέμβρη -και χάρη στον Δεκέμβρη- παρά την κλιματική αλλαγή στον αιώνα μας, που θεωρεί τις εξεγέρσεις μας και τα ΚΚ εκτός του κλίματος. Το δείχνουν ως διαχρονικό κάτοχο της ενοχής -και βασικά ένοχο ως κύρια δύναμη κατά της Κατοχής-, μιλάνε για τα «εγκλήματα» του «αιματοβαμμένου ΚΚΕ», για να ξεχάσει ο κόσμος πως άλλοι του πίνουν το αίμα -κι άντε να αποδείξεις πως η προβοσκίδα δε σημαίνει ότι είσαι ελέφαντας. Απέτυχαν να το εξοντώσουν με φλιτ, Βαν Φλιτ και βόμβες Ναπάλμ ή να το βάλουν στο χέρι με πολιτικά μέσα.

Μπορεί σήμερα να μη φαντάζει ως άμεση απειλή για την εξουσία τους, αλλά ούτε στα χρόνια του Μεταξά έμοιαζε τέτοια. Ο (άγριος) σπόρος όμως μπορεί να ανθίσει ανά πάσα στιγμή και να δώσει τους καρπούς του. Αυτό φοβούνται, αυτό είναι που τους ενοχλεί. Σαν κουνούπι του Δεκέμβρη, που ταράζει τον μακάριο ύπνο τους και τον γεμίζει εφιάλτες, στο μπόι των ονείρων μας.

Επετειακό σημείωμα -6η Δεκέμβρη

Λένε πως το ευρωπαϊκό 68' έφτασε, όπως και κάθε τι άλλο, με καθυστέρηση στην Ελλάδα, δίνοντας ως απόηχό του το Πολυτεχνείο του 73'. Κάποιοι ευρωκομμουνιστές βέβαια διεκδικούν για τον εαυτό τους και το "κκε εσωτερικού" τον τίτλο του "ελληνικού 68'". Ενώ το Πολυτεχνείο, μπορεί να είχε ως αιχμή του δόρατος το φοιτητικό κίνημα, αλλά παρουσίαζε, κατά τη γνώμη μου, αρκετά διαφορετικά χαρακτηριστικά πχ συγκριτικά με τον παρισινό Μάη.

Αυτό που φέρνει περισσότερο με τα συνθήματα και τη λογική του Μάη ήταν ο Δεκέμβρης του 08', που κάποιοι τον αντιμετωπίζουν ως το Πολυτεχνείο της γενιάς τους, θυμίζοντας το Σπύρο Παπαδόπουλο και το αριστερό του παρελθόν στους Απαράδεκτους. Αν βλέπετε κάποιους τύπους με ύφος πολλά βαρύ, μπαρουτοκαπνισμένου επαναστάτη, είναι γιατί έχουν κι ένα Δεκέμβρη στις πλάτες τους. Το "Δεκέμβρη τον καλό" -θα μπορούσε να 'ναι και συνθηματικό για πονηρή βιντεοκασέτα- που δεν κατέθεσε τα όπλα στη Βάρκιζα, γιατί δεν τα πήρε ποτέ, κι απλώς πήγε για τις χριστουγεννιάτικες διακοπές, καταφέρνοντας τουλάχιστον να ακυρώσει το μίζερο (προ)εορταστικό κλίμα των ημερών -κι αυτό οφείλω να το αναγνωρίσω, ως ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματά του.

Κάποιοι έσπευσαν να τον βαφτίσουν ως την πρώτη εξέγερση στην περίοδο της κρίσης, που δεν είχε εκδηλωθεί όμως ακόμα στην Ευρώπη, συνεπώς εξέφραζαν στην καλύτερη ευσεβείς πόθους ή απλώς ένα ωραίο λεκτικό σχήμα, χωρίς αντίκρισμα. Η όποια αξία του Δεκέμβρη -κατ' αναλογία του Μάη- έγκειται στο ξέσπασμα της νεολαίας και ορισμένων στρωμάτων, που χωρίς να έχουν πληγεί από την κρίση, φώναξαν με τον τρόπο τους πως ασφυκτιούσαν στο κυρίαρχο πλαίσιο.
Μήπως τότε λοιπόν θα μπορούσαμε να κρατήσουμε τον όρο "εξέγερση";

Αν το πάρουμε κυριολεκτικά, εξέγερση σημαίνει ξεσηκωμός. Κι από αυτήν την άποψη ήταν εντυπωσιακό πως ο Δεκέμβρης άγγιξε μαθητές και νεολαίους σε επαρχιακές περιοχές που βρίσκονται σε διαρκή λήθαργο και είχαν να δουν πολλές δεκαετίες αντίστοιχες κινητοποιήσεις. Ο Δεκέμβρης κατάφερε να αγκαλιάσει μεγάλα τμήματα της νεολαίας και να εκφράσει μια αυθόρμητη αντίδρασή της ενάντια στην αστυνομική καταστολή και το σύστημα που εκπροσωπεί.

Από την άλλη, ένας μπακαλίστικος κανόνας λέει πως η εξέγερση είναι μια αποτυχημένη επανάσταση που απειλεί την εξουσία ή έναν τύπο καθεστώτος (όπως το Πολυτεχνείο στη χούντα) σε αντίθεση με το Δεκέμβρη, που δεν έθεσε ποτέ τέτοιο ζήτημα, ούτε κάποια άλλη διεκδίκηση, γιατί ήταν -λέει- το ερώτημα και όχι η απάντηση. Και δε θα μπορούσε εκ των πραγμάτων να θέσει, αν δούμε την ταξική του σύνθεση, όπου η μικροαστική δυσαρέσκεια-ανυπομονησία συνάντησε το λούμπεν στοιχείο, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία της εργατικής τάξης κι οι χώροι δουλειάς έμειναν μακριά απ' τη δυναμική των γεγονότων.

Αυτό, παρεμπιπτόντως, ήταν μια βασική διαφορά (ακόμα και) με το Μάη του 68', που ξεκίνησε μεν από τους φοιτητές, αλλά γρήγορα συνδέθηκε με το εργατικό κίνημα, τις απεργιακές κινητοποιήσεις και τις διεκδικήσεις του -που ικανοποιήθηκαν εν μέρει, αν και αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως το τυράκι στην παγίδα της ενσωμάτωσης και του κατευνασμού των εξεγερτικών διαθέσεων.

Κάποιοι πολιτικοί χώροι βέβαια ψάχνουν ούτως ή άλλως το επαναστατικό υποκείμενο της εποχής μας, μακριά από το ενσωματωμένο προλεταριάτο και την "πεπατημένη" των μαζικών του αγώνων -πχ στο μαζικό πλιάτσικο μεγάλων υποκαταστημάτων, την καταστροφή καταναλωτικών προϊόντων, κτλ. Παρόλα αυτά -ή μήπως ακριβώς για αυτά- ο Δεκέμβρης εξακολουθεί να θεωρείται εξέγερση από σύσσωμο το αριστεροχώρι, συμπεριλαμβανομένης και της Κόντρας, που φετιχοποιεί πρόθυμα οτιδήποτε περιέχει βία -από τους μπολσεβίκους, μέχρι τη 17Ν και το Δεκέμβρη.

Το "επαναστατικό βάθος" του Δεκέμβρη θα μπορούσε να αποτιμηθεί από τη συνέχειά του -που δεν υπήρξε- και αυτά που (δεν) άφησε πίσω του, πέρα από μια σύντομη άνοιξη της αναρχίας, μια "γενιά" που γαλουχήθηκε με αντιμπατσική λογική-συνείδηση και την ανοχή του εξωκοινοβουλίου στα καθιερωμένα μπάχαλα -με την αγωνία να μην ξεκοπεί από το "αυθόρμητο" ή να μην κατηγορηθεί πως το καταστέλλει.
Ακολούθως, υπήρξε ένα ρήγμα με τις πλατείες, που κάποιοι τις βίωσαν ως συνέχεια του εξεγερσιακού, αμεσοδημοκρατικού τους ονείρου, ενώ άλλοι τις κατήγγειλαν για τον πασιφιστικό τους χαρακτήρα, σε αντίθεση με το συγκρουσιακό πνεύμα του Δεκέμβρη.

Και το ΚΚΕ κύριε; Το ΚΚΕ είναι μια πολύ καλή αφορμή για την άτυπη επανασύσταση του "δεκεμβριανού μπλοκ" που στην καλύτερη λοιδορεί το κόμμα για την αμήχανη στάση του, την κακή σχέση του με το αυθόρμητο και την απουσία του από τις κρίσιμες μάχες. Ήταν έτσι όμως;

Κανείς σοβαρός και καλοπροαίρετος συνομιλητής δεν μπορεί να ισχυριστεί πως οι κομμουνιστές λούφαξαν κι έμειναν στο σπίτι τους, χωρίς να έχουν μαζική παρουσία στους δρόμους: τη Δευτέρα 8 Δεκέμβρη (για την οποία πολλοί σφοι έχουν να διηγούνται διάφορα, από τραυματικές εμπειρίες μέχρι θρυλικά βιώματα στα όρια του μύθου), τη μαζική απεργιακή συγκέντρωση στις 10 Δεκέμβρη (που έμεινε μακριά από το Σύνταγμα, για να μην επαναληφθούν οι σκηνές της Δευτέρας) και την επόμενη βδομάδα, με τον τραυματισμό μαθητή, μέλους της ΚΝΕ, από "αδέσποτη" σφαίρα.
Αυτό που του καταλογίζουν είναι πως έμεινε μακριά από τις επιθέσεις στα αστυνομικά τμήματα, τα οργανωμένα μπάχαλα, το συγκρουσιακό κλίμα και το μαύρο Δεκέμβρη της αναρχίας.

Κι εδώ βαραίνει η εκτίμηση για το χαρακτήρα του Δεκέμβρη. Αν κάποιος θεωρεί πως πρόκειται για μια αυθεντική εξέγερση, πιστεύει ακράδαντα πως το ΚΚΕ απουσιάζει εκκωφαντικά από τις μεγάλες επαναστατικές κρίσεις του συστήματος (όπως έλειπε κι απ' τις πλατείες). Αν πάλι δούμε το Δεκέμβρη ως ένα ανώριμο βίαιο ξέσπασμα (χωρίς χαρακτηριστικά επαναστατικής κρίσης), η ουσία παραμένει, αλλά μπαίνει σε πολύ διαφορετικές βάσεις.

Τα παραπάνω δένουν με διάφορα γεγονότα και μύθους ή τέλος πάντων μια μίξη τους, πχ για το εντελώς άστοχο διήγημα στον κυριακάτικο Ριζοσπάστη (για το λάθος τηλεφώνημα ενός δολοφόνου), τις δηλώσεις της Αλέκας έξω από το Μαξίμου, για το Σύριζα που χαϊδεύει αυτιά κουκουλοφόρων και μια αποστροφή από το λόγο της στη βουλή, για την πραγματική επανάσταση, που δε θα σπάσει ούτε ένα τζάμι, γιατί θα το κάνει κοινωνική περιουσία.
Είναι μεγάλος ο πειρασμός να θυμηθούμε πόσο εύκολα και σχετικά αναίμακτα επικράτησε στην Πετρούπολη η Οκτωβριανή επανάσταση (η μεγαλύτερη της ιστορίας) πριν από την ιμπεριαλιστική επέμβαση 14 χωρών, αλλά αυτά έχουν συζητηθεί πολλές φορές και δε χρειάζεται επανάληψη.

Δηλ το ΚΚΕ τα έκανε όλα σοφά και άγια; Σαφώς και όχι. Κατά τη γνώμη μου, η αυτοκριτική μπορεί να επεκταθεί σε τρία πεδία, που θα τα αναφέρω εντελώς συνοπτικά.
Το πρώτο είναι ότι έπρεπε να αποφευχθούν συγκεκριμένα σφάλματα και κινήσεις, όπως το διήγημα του Ριζοσπάστη, για το οποίο κανείς εκτός κόμματος -όπως εγώ δηλ- δεν μπορεί να γνωρίζει αν έγινε κάτι κι αν αποδόθηκαν ευθύνες.

Το δεύτερο πεδίο, που είναι το πιο σημαντικό κατά τη γνώμη μου, είναι το ερώτημα αν η μαζική αυτή αντίδραση της νεολαίας μπορούσε να αποκτήσει διαφορετικά ή μόνιμα χαρακτηριστικά ή αν θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για να ενισχυθεί αποφασιστικά και να βγει ουσιαστικά στο προσκήνιο το επόμενο διάστημα -αντί να αφήσουμε τη συσσωρευμένη οργή να ξεθυμάνει και να χαθεί.

Το τρίτο συνδέεται με το παραπάνω και κρίνει βασικά εκ του αποτελέσματος. Είναι σαφές (νομίζω) πως η επιρροή της ΚΝΕ στους μαθητές αδυνάτισε ή τουλάχιστον έμεινε στάσιμη τα επόμενα χρόνια -με την επίκληση του Δεκέμβρη από τους πολιτικούς της αντιπάλους να παίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτό.

Το ζήτημα λοιπόν, όπως το αντιλαμβάνομαι τουλάχιστον, είναι τι (μπορεί κι πρέπει να) κάνει ένα κόμμα και μια οργάνωση παντός καιρού, όταν αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο και την παγίδα που της στήνουν ενδεχομένως. Και με ποιον τρόπο δρα τότε, για να αποφύγει και να εξουδετερώσει αυτόν το σχεδιασμό. Κάτι που δεν αφορά μόνο το χώρο της νεολαίας αλλά το κόμμα συνολικά και το κεντρικό πολιτικό σκηνικό.

Αλλά αυτό είναι μια άλλη κουβέντα, που μπορεί να γίνει μια άλλη φορά (από μένα τουλάχιστον).

Το αυθόρμητο του Δεκέμβρη

Πρόσφατα έτυχε να διαβάσω ένα κείμενο του Μαυροειδή στο Πριν, που επαναφέρει ένα γνωστό και διαδομένο μύθο, αυτόν του αυθόρμητου ξεσπάσματος του Δεκέμβρη και της ανεπαρκούς επίσημης Αριστεράς, που δεν το εξέφρασε και δεν κατάφερε να του δώσει άλλα, βαθύτερα χαρακτηριστικά. Εκεί κολλάει συνήθως μια μπηχτή για την Αλέκα και τη δήλωση για το Σύριζα που χαϊδεύει τα αυτιά αντιεξουσιαστών και την ατάκα της για την πραγματική εξέγερση, όπου δε θα σπάσει ούτε ένα τζάμι. Λες και η Οχτωβριανή δηλ –για να πάρουμε τη μεγαλύτερη των επαναστάσεων- δεν επικράτησε εύκολα και σχετικά αναίμακτα, σε πρώτη φάση, προτού δοθεί διεθνής χείρα βοηθείας στη μαύρη αντίδραση των λευκοφρουρών.

Ένας βασικός περιορισμός τέτοιων αναλύσεων από το συγκεκριμένο χώρο, που πρέπει πάντα να μετριούνται με κριτήριο την πράξη, είναι πως το εξωκοινοβούλιο πάσχει από το σύνδρομο του χαρταετού, γαντζώνεται από το αυθόρμητο, ζει και πεθαίνει μαζί του, γίνεται ουρά του, ενώ βαυκαλίζεται πως το καθοδηγεί, κι είναι καταδικασμένο να πέσει μαζί με το χαρταετό, μόλις εξαντληθεί η αρχική δυναμική του, ή αρχίσει να φυσάει κόντρα, και να περιμένει καρτερικά το επόμενο φύσημα του ανέμου, για να ανέβει, να νιώσει πως ταξιδεύει ή ότι εφοδεύει στον ουρανό.

Μια οργάνωση, συλλογικότητα, χώρος, μετωπικό σχήμα, ομάδα ανθρώπων (τέλος πάντων οτιδήποτε εκτός από κόμμα), που πίστευε ή έθετε ως στόχο να παρέμβει στο αυθόρμητο, έπρεπε να έχει συγκεκριμένο σχέδιο, να μετράει τα βήματα που καταφέρνει, να αναπροσαρμόζει τα πλάνα της, να δοκιμάζει συνθήματα, μορφές, μέσα, να τα εναλλάσσει, κτλ. Όποιος πιστεύει πως έχει καταφέρει κάτι από αυτά και πως τα ακολούθησε έστω κατά προσέγγιση, μπορεί να μιλήσει σε διαφορετική βάση. Αλλιώς αυτά που λέει δεν έχουν ιδιαίτερη αξία ούτε κάποιο πρακτικό αντίκρισμα.

Μπορεί ωστόσο να διηγείται ωραίες ιστορίες (για να τρώνε το φαγητό τους οι υπόλοιποι) και να μοιραστεί την πείρα του από το μπόλιασμα του αυθόρμητου με το συνειδητό στις μαύρες καταλήψεις του (μαύρου) Δεκέμβρη, όπου πήγαινε με τους συντρόφους του, με παλμό κι αλυσίδες (Θεοδωράκης-Φαραντούρη, Θεοδωράκης-Φαραντούρη) να το συναντήσουν κι έμεναν παγωτό αντικρίζοντας το συγκεντρωμένο λούμπεν στοιχείο, που καλούνταν να γίνει το επαναστατικό υποκείμενο της εξέγερσης.

Ένα βασικό συμπέρασμα που βγαίνει κι από την πρόσφατη πείρα, είναι πως το αυθόρμητο εκπαιδεύεται, διαπαιδαγωγείται. Κι αυτό σημαίνει ότι είναι εγκληματικό να το αφήνεις στην τύχη του, να το εξιδανικεύεις ή να πηγαίνεις με τα νερά του, για να το καλοπιάσεις και να το προσεγγίσεις. Αν άφησε κάτι πίσω του ο Δεκέμβρης, ως κληρονομιά στα κινηματικά ήθη και έθιμα και την πολιτική παιδεία ενός κόσμου, είναι ένα άγριο, αντιμπατσικό, αντικρατικό ένστικτο, που εξαντλεί τη στόχευση και τη δυναμική του σε βιτρίνες και τα όργανα της τάξης, αλλά είναι σχεδόν τυφλό, για να σημαδέψει την τάξη που υπηρετούν τα τελευταία.

Η αγανάκτηση των πλατειών ξεθύμανε σε ακίνδυνα (ή επικίνδυνα αν σκεφτείς το ξέπλυμα και τη νομιμοποίηση της Χρυσής Αυγής) εκλογικά μονοπάτια, με βασικά χαρακτηριστικά το αμεσοδημοκρατικό ακομμάτιστο (έξω τα κόμματα) και τις αντιμνημονιακές μούντζες. Όταν πας με τέτοιους όρους και βασικά χωρίς δικούς σου όρους, δε σου μένει παρά να υποκλιθείς μπροστά του και να περιμένεις να τσιμπήσεις εκλογικά μερικές ψήφους συμπάθειας. Κι όσο για το μπόλιασμα, αυτό μένει στα χαρτιά των μακροσκελών ανακοινώσεων.

Οφείλουμε επίσης να θυμηθούμε την πολύ χρήσιμη σημείωση του Βλαδίμηρου για την αυθόρμητη συνείδηση της εργατικής τάξης, που δεν μπορεί να φτάσει από μόνη της πέρα από το επίπεδο των οικονομικών διεκδικήσεων, στην αναγκαιότητα μιας άλλης κοινωνίας και μιας επαναστατικής εξουσίας που θα καθοδηγήσει το πέρασμα σε αυτήν. Η δουλειά των κομμουνιστών δεν είναι να ποτίζουν το αυθόρμητο για να μας δώσει από μόνο του καρπούς, αλλά η καλλιέργεια, που περιλαμβάνει πολύ περισσότερα πράγματα κι ανάμεσά τους και το ξερίζωμα (αυταπατών, ιδεοληψιών, κτλ), σε διάκριση με το «αφήστε όλα τα λουλούδια να ανθίσουν».

Σε αυτό το τελευταίο βασίζεται η ανάλυση του εξωκοινοβουλίου (και όχι μόνο) για τα μεταβατικά προγράμματα, που γεφυρώνουν θεωρητικά το χάσμα ανάμεσα στις άμεσες διεκδικήσεις και το στρατηγικό στόχο. Κι εδώ παρουσιάζεται μια βασική λογική αντινομία το αρχικού σχήματος που εξετάζουμε, καθώς προκρίνονται κάποιοι ενδιάμεσοι στόχοι, για να διαπαιδαγωγήσουν ένα «αυθόρμητο», που εκφράζεται είτε με βία, ανεβασμένα μέσα (πχ Δεκέμβρης), είτε με απογειωμένους στόχους, όπως η κατάργηση του χρήματος και των κομμάτων (στην περίπτωση των πλατειών).

Αυτό κατά τη γνώμη μου θέτει ένα σοβαρό ζήτημα τι ακριβώς ονομάζουμε αυθόρμητο και κατά πόσο είναι όντως αυθόρμητο (που εκφράζεται με αυθεντικό τρόπο) ή αν κουβαλά τα σημάδια της κυρίαρχης ιδεολογίας, που τα έχει ενσωματώσει ως δικές του ιδέες, κι όχι απλά μια ανώριμη ανυπομονησία. Οι «αυθόρμητες» απαντήσεις που λαμβάνουν πχ οι δημοσκόποι είναι αυτές που έχουν φροντίσει να καταστήσουν «κοινό τόπο» δια της επανάληψης, μέσω των ΜΜΕ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (που ήταν και βασικοί δίαυλοι προώθησης των πλατειών). Κι ως γνωστόν, όποιος δεν έχει γνώμη, δανείζεται τα κλισέ των ΜΜΕ, όταν καλείται να εκφράσει μια άποψη γύρω από ένα ζήτημα.

Εν πάση περιπτώσει, αν υπήρχε κάτι θετικό κι αυθόρμητο στο Δεκέμβρη, αυτό ήταν ότι κατέβηκαν μαθητές στους δρόμους, σχεδόν σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, ακόμα και σε μέρη-χωριά, που δεν είχε ξανασυμβεί ποτέ κάτι τέτοιο. Αυτό δε σημαίνει όμως ότι πρέπει να του προσδίδουμε χαρακτηριστικά και βαρύγδουπους τίτλους που δεν αντιστοιχούν στην εικόνα του (πχ η πρώτη εξέγερση ενάντια στην οικονομική κρίση) κι ότι δεν είναι προβληματική η απουσία οποιασδήποτε συνέχειας σε αυτό το ξέσπασμα, και τα επιλεκτικά αντανακλαστικά για τα Εξάρχεια, ως κινηματική έδρα, που δεν εκδηλώθηκαν με την ίδια ορμή και ένταση, σε άλλες περιπτώσεις, με πιο ταξικά χαρακτηριστικά, όπως το παιδί στα δυτικά προάστια, που δεν είχε εισιτήριο και σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια ενός πιεστικού ελέγχου.

Δεν αρκεί πάντως η καταπολέμηση των μύθων που εξιδανικεύουν το αυθόρμητο –καθώς λειτουργεί παράλληλα κι η εξωραϊστική λειτουργία της επιλεκτικής μνήμης, με το πέρασμα του χρόνου, και μπορείς να ακούσεις κάποιους «μπαρουτοκαπνισμένους βετεράνους» να σου μιλάνε για το Δεκέμβρη, όπως μιλούσε για το Πολυτεχνείο ο Σπύρος Παπαδόπουλος στους Απαράδεκτους. Χρειάζεται ένας σοβαρός και συστηματικός προβληματισμός γύρω από τα χαρακτηριστικά του και τους τρόπους προσέγγισης και διαπαιδαγώγησής του.

Αυθόρμητα ξεσπάσματα έχουμε όταν εισέρχονται απότομα και μαζικά στο αγωνιστικό προσκήνιο λαϊκές μάζες, που δεν είχαν ξαναπεράσει αυτό το κατώφλι, υπάρχει ανεβασμένη αγωνιστική διάθεση κι αντίστοιχα ανεβασμένη συμμετοχή (δεν είναι λίγες εξάλλου αυτές οι περιπτώσεις, που μπορεί να γνωρίζει ο καθένας μας την τελευταία πενταετία).

Η οργανωμένη πρωτοπορία κρίνεται από την ικανότητά της να προσελκύει το αυθόρμητο, να το κινητοποιεί και να το οργανώνει, να οικοδομεί δεσμούς μαζί του, να μην το αφήνει να ξεθυμάνει, αλλά να εξασφαλίζει το βάθεμα και τη συνέχειά του, να μπορεί να εκφράσει και να αγκαλιάσει την ανεβασμένη αγωνιστική διάθεση, την έντασή της, και να τη βγάζει ακόμα πιο δυνατή από κάθε αγωνιστικό σταθμό. Που είναι ένα πράγμα να το λες και να συμφωνείς, κι ένα άλλο, πολύ πιο δύσκολο, να το πετύχεις κιόλας…

Μαίρη Βεάκη - Ακολουθώντας τον πατέρα μου

Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το βιβλίο της ολυμπίας βασιλικής γ. παπαδούκα, το θέατρο της αθήνας – κατοχή – αντίσταση – διωγμοί κι είναι η προσωπική μαρτυρία της μαρίας βεάκη για όσα έζησε με την οικογένειά της μετά τα δεκεμβριανά του 44’. Το απόσπασμα αυτό περιέχεται και στη σημερινή ένθετη έκδοση της κυριακάτικης αυγής «17 γυναίκες θυμούνται το δεκέμβρη -στιγμές από τη μάχη της αθήνας», που συμπεριλαμβάνει αρκετές ακόμα ενδιαφέρουσες μαρτυρίες και αξίζει ίσως τον κόπο να το προμηθευτείτε, χωρίς να δώσετε άλλη σημασία στο κυρίως σώμα της εφημερίδας. Ο τίτλος έχει δοθεί από τις επιμελήτριες του αφιερώματος.

-.-.-

Φεύγουμε από την Κυψέλη που μέναμε (Κυψέλης 19). Ο πατέρας μου Αιμίλιος, η μάνα μου Σμαράγδα, ο αδερφός μου ο Γιαννάκης κι εγώ, με την επτάχρονη κορούλα μου Μαριάννα. Οι όλμοι του Σκόμπυ πέφτανε βροχή στην Κυψέλη. Σπίτια γκρεμίζονταν, άνθρωποι σκοτώνονταν. Ο κόσμος έφευγε, φύγαμε και εμείς. Το δρομολόγιό μας δεν ήτανε προγραμματισμένο ή καθορισμένο. Από την Κυψέλη πάμε στη Φιλαδέλφεια.

Ανεβήκαμε στην Πάρνηθα. Χιόνι και παγωνιά. Εδώ στην Πάρνηθα ήτανε η 2^η μεραρχία ανταρτών (με αρχηγό τον Καπετάν Ορέστη Μούντριχα) που είχανε φτάσει ως την Κηφισιά για την Αθήνα, μα εκεί παραδόθηκαν –κατόπιν εντολής- στους Άγγλους που τους αφόπλισαν.

Εδώ στην Πάρνηθα με το χιόνι ως το γόνατο, γυρίσαμε όλες τις κορυφές της και δίναμε παραστάσεις –στο ύπαιθρο βέβαια- σε όλα τα Δερβενοχώρια. Γενάρης μήνας. Συσσίτιο –κονσέρβες που μας έδιναν οι αντάρτες.

Σχηματίσαμε θίασο με τους : Αιμίλιο Βεάκη, με τη γυναίκα του Σμαράγδα, την κόρη του Μαρία Βεάκη, τον Πρόεδρο του Σωματείου μας Σπύρο Πατρίκιο με τη γυναίκα του Λέλα, τη Στάσα Ιατρίδη, τον Άγγελο Γριμάνη.

Οι αντάρτες έπρεπε να φύγουν από την Πάρνηθα. Φεύγανε άλλοι για την Ντόβραινα, άλλοι γι’ αλλού. Έτσι σκορπίσαμε κι εμείς.

Ο Βεάκης ξεπαγιασμένος κι αποκαμωμένος, έχει ξαπλώσει σε μια στιβάδα χιόνι και δεν μπορεί να κουνήσει. Πήγα κοντά του.

«Αφήστε με να πεθάνω».

«Τι εγωισμός είναι αυτός, Βεάκη;» του λέω. «Εσύ να πεθάνεις να γλυτώσεις κι εμείς να βασανιζόμαστε;»

Γύρισε με κοίταξε και μου λέει:

«Δε μ’ αγαπάς, μωρέ;»

«Μα επειδή σ’ αγαπάω το λέω. Άιντε! Κάνε μου την χάρη και πάμε μαζί».

(Του κόψαμε το μπροστινό μέρος των παπουτσιών γατί είχανε πρηστεί τα πόδια του).

Με πήρε από το χέρι και πορευτήκαμε. Δεν τον πήρα, με πήρε. Είχε περάσει χρόνος που του είχαν αφαιρέσει το νεφρό. Αυτό δεν το ήξερε ο Βεάκης.

Και εγώ, για να μην ταλαιπωρώ άλλο την κορούλα μου στα χιόνια, την έδωσα σε έναν αντάρτη και την πήρε με το άλογό του να την προσέχει και να μου τη δώσει στο επόμενο χωριό. Προστατευτήκαμε σε διάφορα σπίτια ο καθένας. Το ζεύγος Πατρικίου το ζεύγος Βεάκη αλλού. Η Στάσα Ιατρίδου είχε φοβερό κρυολόγημα και το πόδι της ως το γόνατο, ήτανε παγωμένο. Κουτσοπορευότανε με το ένα.

Ήρθαμε στα Σκούρτα. Πεζοπορία βέβαια. Εδώ, αντάμωσα σε ένα σπίτι και την κορούλα μου να κοιμάται πλάι σε ένα τζάκι. Πήρα την κορούλα μου και φύγαμε για τη Θήβα. Στη Θήβα ανταμώσαμε όλοι. Εδώ ζήσαμε και την καθαίρεση των αξιωματικών του ΕΛΑΣ από την κυβέρνηση και τους Άγγλους. Εδώ στη Θήβα, έφτασαν μέσα σε μια καρότσα σκεπασμένοι με μια κουβέρτα, ο Βεάκης με τη Μάνα μου, μούσκεμα από τη βροχή, αγωνιούσαν να με δουν γιατί είχε διαδοθεί πως: «Την κόρη του Βεάκη την κατάπιε ο βάλτος». Η αλήθεια ήτανε πως ο βάλτος είχε καταπιεί άλλους συναγωνιστές.

Καταλαβαίνεις πώς έκανε όταν μας είδε με το παιδί μου… Όλος ο θίασος συναντηθήκαμε στη Λάρισα, που έφτασε ο καθένας από διαφορετικός δρόμους.

Στη Λάρισα οι παραστάσεις μας δίνονταν σε κανονική σάλα Θεάτρου. Παίζαμε τον «Οιδίποδα». Ο Βεάκης με παπιγιόν, εμείς με τα ρούχα μας στραπατσαρισμένα. Η Μάνα μου κι εγώ, κάναμε το χορό, η Στάσα Ιατρίδη την Ιοκάστη, ο Γριμάνης τον Κρέοντα και ένα χαριτωμένο δεκαοχτάχρονο αγόρι τον εξάγγελο.

Παραστάσεις δώσαμε και στο Μεσολόγγι και στη Ναύπακτο.

Μετά με καΐκι πήγαμε στον Αη Γιάννη. Ο πατέρας μου, ο Αιμίλιος Βεάκης, γεμάτος ψείρα και κακό.

Από τον Αη Γιάννη πήγαμε στο Αγρίνιο. Εδώ, ακούσαμε από τα μεγάφωνα ότι σκότωσαν την Παπαδάκη και πως ηθικός αυτουργός της δολοφονίας της, είναι ο Αιμίλιος Βεάκης. Αυτό το ακούμε εδώ, στην Πλατεία Αγρινίου.

Ο Βεάκης ξέσπασε σε κλάματα, γιατί αγαπούσε ξεχωριστά την Παπαδάκη και την ξεχώριζε για το ταλέντο της.

Μας βρίσκει η «Συμφωνία της Βάρκιζας». Με τη συνοδεία υπεύθυνου αξιωματικού του ΕΛΑΣ, μας φέρνουν στην Αθήνα στα σπίτια μας. Μα αντί στα σπίτια μας, μας αδειάζουν στον περίβολο, έξω από τις φυλακές Αβέρωφ που ήτανε και άλλοι πολλοί. Ξεκινήσαμε για το σπίτι μας στην Κυψέλη. Όταν φτάσαμε, το βρήκαμε επιταγμένο από μια καλή οικογένεια και συγκατοικήσαμε. Μαθαίνουμε ότι είχανε πιάσει τον παππού μου –πατέρα της μητέρας μου- και το βασανίζανε για να τους πει –λέει- πού είμαστε…

Ο ένας από τους δυο γιους του Βεάκη, ο Γιαννάκης, είχε πάρει τα όρη τα βουνά με το μεταδεκεμβριανό φευγιό. Ο άλλος, ο Μίμης –ο μικρότερος- είχε επιστρατευτεί στην Εθνοφυλακή. Και βέβαια ο Αιμίλιος Βεάκης έκτοτε, εκτός Εθνικού Θεάτρου.

Τον πήρε η Κατερίνα στο θίασό της. Ζήτησε να πάρει τη σύνταξή του. Η σύνταξη –όχι τιμητική- του Βεάκη μαζί με τη σύνταξη της γυναίκας του, ήτανε τότε τριακόσιες δραχμές.

Η φετινή 6η Δεκέμβρη

Η φετινή 6^η δεκέμβρη δεν είχε κάτι ιδιαίτερο, ακριβώς γιατί δεν είχε κάτι ιδιαίτερο. Τουλάχιστον όχι ιδιαίτερο με τον τρόπο που το εννοούν τα μμε, ώστε να το προβάλλουν (κόσμο στις πορείες) κι όχι ιδιαίτερο με τον τρόπο που το εννοούν τα μμε για όσα επιλέγουν να προβάλλουν, δηλ μπάχαλα, και το όργιο καταστολής, που κρύβεται από πίσω τους. Η σημερινή ανάρτηση αφορά πρωτίστως το πρώτο σκέλος, συνεπώς όσοι προσδοκούν «αίμα, δάκρυα και ιδρώτα» ας περιοριστούν στις εικόνες από τα δελτία ειδήσεων.

Ανηφορίζοντας προς τα προπύλαια, λίγο μετά τις 12, είδαμε κάτι σφους από το μας να μας προσπερνούν, σαν τα γεγονότα, με τα πλακάτ τους –αν και δεν πρέπει να υπήρχε γενικό, ανοιχτό κάλεσμα, αλλά στοχευμένη ειδοποίηση και ειδική αποστολή με κωδικό: σπάμε τις μαύρες ζώνες. Αν και τελικά η αναρχία είχε αμελητέα φιλική (;) συμμετοχή το πρωί κι επέλεξε να ρίξει τις δυνάμεις της στο απογευματινό κάλεσμα. Που λίγο έλειψε να συμπέσει χρονικά με το δικό μας, όπως πήγαινε το πράγμα.

Μα πόσο μπροστά είναι αυτό το κόμμα; Ίσα και με δύο ώρες, μπορώ να σου πω. Γιατί οι υπόλοιποι ακολούθησαν βασικά το σύστημα: ένα πράγμα τη φορά, ανά ώρα, μη μας πέσουν πολλά μαζεμένα. Κάλεσμα για τις 12 ή για τη 1, ανάλογα με την οργάνωση, κατεβαίνουμε στο δρόμο κατά τις 2, και λίγο πριν τις 3 ξεκινάμε την πορεία, για να τελειώσουμε κατά τις 4. Αν και ήταν φανερό πως βασικά περιμέναμε όλοι να λήξει η απαγόρευση των συναθροίσεων στις 3. Για να ακολουθήσει απρόσκοπτα το κανονισμένο δρομολόγιο, με το συνήθη (φαύλο) κύκλο, χωρίς να εκβιάσει την ικανοποίηση του φετίχ της σύγκρουσης και να δώσει πάτημα στην αστυνομία να χτυπήσει και να διαλύσει την πορεία. Τελικά ο δεκέμβρης άφησε κάτι πίσω του, κάνοντάς μας όλους πιο προσεκτικούς κι υποψιασμένους –τουλάχιστον χτες.

Εμείς λοιπόν πήραμε τοις μετρητοίς το αρχικό κάλεσμα και κατά τις 12 ήμασταν εκεί, μόνο εμείς-εμείς οι μόνοι συνεπείς. Ευτυχώς δηλ που είχε καλό καιρό, για κοντομάνικο και δεν τους περιμέναμε στημένοι μες στον κρύο. Ο δεκέμβρης κι αν φλεβίσει, εξεγέρσεις θα μυρίσει.

Το ωραίο είναι πως οι άλλοι έχουν μάθει το τελετουργικό του χώρου τους –ή μήπως ο χώρος τους προσαρμόστηκε σε αυτούς; Διαλεκτικά πάνε αυτά- και προσέρχονται κανονικά, δηλ με καθυστέρηση ενός ακαδημαϊκού δίωρου, δηλ λίγο πριν αρχίσει η πορεία –που στην αρχή φαινόταν σχετικά άμαζη, αλλά όσο περνούσε η ώρα πύκνωνε, μεγάλωνε κι έφτασε σε πολύ υψηλά επίπεδα. Με άλλα λόγια δηλ, αυτοί κάνουν πως καλούν για μια συγκεκριμένη ώρα και ο κόσμος τους κάνει πως έρχεται εγκαίρως. Ναι αλλά εμείς, γιατί τους πιστέψαμε;

Σε κάποια φάση πρόβαλε κι ένα ροζουλί ύφασμα, που έγραφε: «σύριζα των αγώνων για την ανατροπή», που αναρωτιόμασταν αν ήταν η υπογραφή ή το σύνθημα, κάτι σαν αίτημα ή προσευχή: μακάρι να γίνει ο σύριζα κόμμα της ανατροπής, είθε να δώσουν οι θεοί. Που όπως λέει κι ένας σφος (και το επαναλαμβάνω εδώ, γιατί ήταν καλό) είναι σα να πηγαίνεις έξω από το νεκροταφείο και να φωνάζεις κάτω ο θάνατος.

{Κι άμα δεις βρικόλακες, κόκκινους φιλάθλους

Ψήστους για να βάλουν σφυροδρέπανα στους τάφους

Όπως τραγουδούσε κι ο πανούσης. Ο οποίος μπορεί να μην κατεβαίνει σε πορείες για το ρωμανό, σιγά τώρα, αλλά ξαναχτύπησε με νέα συνέντευξη, όπου έκανε ακόμα πιο σαφές το ριζοσπαστικό του στίγμα.

Το ΚΚΕ θα έπρεπε να έχει 40% τώρα. Δεν έχουμε συμβάσεις εργασίας, ο μισθός κατεβαίνει πάλι στα 600 ευρώ κι αυτοί κάνουν μια απεργία το μήνα, η οποία κάνει τελικά δουλειά για την εργοδοσία.

Έκλεισε το καλύτερο εστιατόριο στο κέντρο, το Ιντεάλ, και κανονικά πρέπει να κάνει μήνυση στο ΠΑΜΕ, γιατί στις απεργίες κλείνει μόνο το κέντρο με αποτέλεσμα να πεθαίνουν οι επιχειρήσεις του. Γιατί δεν κλείνουν μια φορά το Mall στο Μαρούσι;

Κλείνει η παρένθεση}

Από κοντά και το πανό του μετώπου για την αριστερή συμπόρευση που ζητούσε πίσω τις ζωές μας και την χώρα μας. Και αυτό του σεκ, στα χρώματα της γερμανικής σημαίας, με κάποιο διεθνιστικό συμβολισμό που ομολογώ πως δεν καταλαβαίνω. Μάθαμε επίσης πως θα γίνει και μια συνδιάσκεψη ενοποίησης της δεα με το κόκκινο, ως εξαίρεση στον κανόνα για τους τροτσκιστές, που διασπώνται σαν αμοιβάδες. Κι η αππο του σαπουνά; Κι η ρόζα;

Κατεβαίνουμε επιτέλους στο οδόστρωμα. Οι δικοί μας φοιτητικοί σύλλογοι (τουρκικών σπουδών και νηπιαγωγών) μπαίνουν ανάμεσα στους εαακίτες, με τους οποίους έχει γίνει προφανώς συνεννόηση, ως απότοκο της πετυχημένης ειρηνικής συνύπαρξης στο πολυτεχνείο. Στο δικό μας μπλοκ ξεχωρίζει μια σφισσα που κρατάει πλακάτ με ένα στίχο του λειβαδίτη.

Οι εαακίτες από την άλλη φώναζαν συνθήματα «μπάτσοι, τιβί, πρυτανική αρχή» (όλα τα καθάρματα δουλεύουνε μαζί). Κοίτα να δεις όμως που ακόμα κι ο φορτσάκης, τάχθηκε για τα μάτια του κόσμου υπέρ της ικανοποίησης του αιτήματος του ρωμανού. Και τα καθάρματα έχουν ψυχή. (Όχι).

Μπροστά μπαίνουν καμιά εκατοστή μαύροι, κυρίως δεκαπεντάχρονα (κάτι μεταξύ μαθητών και χούλιγκαν) με στοχευμένα συνθήματα του τύπου: άρχισε ο αέρας βενζίνη να μυρίζει, το νίκο ρωμανό κανένας δεν αγγίζει. Μαζί τους κι ο πάνος κιάμος, που πρέπει να τον αχτίφαραν πέρσι οι γκόιν’ θρου.

Αρχίζουμε εν τω μεταξύ να αναρωτιόμαστε πόσο έξυπνο είναι να τους έχουμε εμπροσθοφυλακή. Δεν έγινε όμως το παραμικρό και το μόνο που έπεσε ήταν μια κρότου-λάμψης, έτσι για το έθιμο.

 Η περιφρούρηση των εαακιτών στάθηκε (για μία κι ελπίζω όχι τελευταία φορά) επάξια στο ύψος των απαιτήσεων, όταν εμφανίστηκε για λίγο ένα κορδόνι ματ στα πλαϊνά της συγκέντρωσης, πριν αρχίσει η πορεία, κι αργότερα στην πλατεία συντάγματος με τη διακριτική αστυνομική παρουσία στο δρόμο της μεγάλης βρετανίας.

η.. διακριτική παρουσία που λέγαμε
Το τανκ στο βάθος δε φαίνεται.

Το αυτό και στη θεσσαλονίκη όπου μέλη της εσε έσπευσαν με πυροσβεστήρες να σβήσουν τη φωτιά έξω από τα ζάρα, για να μην έχουμε μια νέα μαρφίν –όπως προσπάθησαν να το παίξουν τα κανάλια, αλλά δεν τους βγήκε.

Οι δικοί μας είχαν έρθει χωρίς μέτρα προστασίας, κασκαντεριλίκι –σα να λέμε χωρίς αλεξίπτωτο. Αλλά κατά βάθος υποψιαζόμασταν πως θα υπήρχε σε ετοιμότητα για άμεση επέμβαση ένας λόχος κρούσης από οικοδόμους και ναυτεργάτες στην κοα.

Κι αν φτάναμε τρεις παρά ένα στην αμερικής, όπου είχαν στήσει μπλόκο τα ματ; Θα πηγαίναμε για ηρωική σύγκρουση; Κι η πρώτη αλυσίδα θα σήκωνε τα κοντόξυλα, αλλά θα γυρνούσε εκείνη ακριβώς τη στιγμή ο λεπτοδείκτης, τρεις ακριβώς, για να πάνε όλοι στην άκρη –σαν τους βρετανούς από το αστερίξ, που σταματούσαν κάθε απόγευμα στις πέντε τη μάχη με τους ρωμαίους, για να πιουν τσάι;

Τελικά φτάσαμε περασμένες τρεις και μπήκαμε χωρίς απρόοπτα στο σύνταγμα, όπου ήταν κι οι σύριοι απεργοί πείνας με αλυσίδες –στους οποίους θα συμπαρασταθεί λέει, με απεργία πείνας και αυτός, ο πρώην πασοκοδημαρ και όψιμος συριζαίος μιχελογιαννάκης!!

Η πορεία κατέληξε ειρηνικά στην ομόνοια, οι μαύροι έστριψαν από θεμιστοκλέους προς εξάρχεια, για να κάνουν ημίχρονο στην πλατεία. Η σύγκρουση αναβλήθηκε για το απόγευμα, η εξέγερση επ’ αόριστον και τα χριστούγεννα για όταν θα στολίσουμε τους σύριους στο σύνταγμα, όπως πρότεινε ο τσαουσόπουλος –που λέει όμως πως δεν είναι ρατσιστής, κι εγώ τον πιστεύω.

Το βράδυ στήθηκε μετά το τέλος της πορείας το γνωστό σκηνικό γύρω από τα εξάρχεια –και όχι μόνο- με τους μπαλούρδους να ξεσαλώνουν: να εγκλωβίζουν κόσμο στο μετρό, να συλλαμβάνουν δημοσιογράφους και να φτάνουν σε τριψήφιο αριθμό προσαγωγών, λες και κυνηγούσαν να σπάσουν κάποιο ρεκόρ.

Ο ρωμανός με τη δήλωσή του ακύρωσε εκ των προτέρων τα όποια επικοινωνιακά οφέλη επιχειρήσει να καρπωθεί η κυβέρνηση από τη συνάντηση του «διαλλακτικού και συζητήσιμου σαμαρά» με τους γονείς του.

Σήμερα είναι μια καινούρια μέρα, με τα συλλαλητήρια ενάντια στην ψήφιση του προϋπολογισμού και των αλλαγών στο ασφαλιστικό, που γκρεμίζουν ό,τι απέμεινε όρθιο. Όλοι στους δρόμους, να μην υποκύψει κανείς στην κρατική τρομοκρατία.

70 χρόνια από το μεγάλο Δεκέμβρη

Εντυπώσεις και μερικά σημεία από την εκδήλωση στον περισσό

Βγαίνεις στο δρόμο να πάρεις τον ηλεκτρικό κι αναλογίζεσαι σε τι ωραία χώρα ζούμε, όπου μπορείς να κάθεσαι έξω ένα βράδυ του δεκέμβρη, χωρίς να παγώνεις. Λίγες ώρες αργότερα ο ζεστός νοτιάς φέρνει καταιγίδα, κάνοντας χιλιάδες νοικοκυριά σε υπόγεια (κι όχι μόνο) να ανησυχούν για το βιος τους, και σε προσγειώνει στην ελληνική πραγματικότητα.

Εν τω μεταξύ η ευχάριστη ζέστη στο εξωτερικό περιβάλλον γίνεται αφόρητη μες στην αίθουσα εκδηλώσεων, που γεμίζει ασφυκτικά. Τα φυλλάδια πηγαίνουν πάνω-κάτω σα βεντάλιες, ενώ μια κοπέλα λιποθυμά και τη σηκώνει στα χέρια του ένας σφος, να τη βγάλει για καθαρό αέρα.

Η εκδήλωση είναι sold out, το φουαγιέ γεμάτο κι ο συνωστισμός θυμίζει κάτι από την παραλία της σμύρνης στο βιβλίο της ρεπούση και από το δυστύχημα της θύρας 7. Θρύλε θυμήσου το 81’… εκεί που οι αυταπάτες μας χτυπούσαν πράσινο. Περασμένες μου αυταπάτες, παντός καιρού χαλάσματα. Αλλά τα πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά από τα χρόνια της αλλαγής. Ο ολυμπιακός χάνει στην έδρα του το ντέρμπι κορυφής από τον παοκ του σαββίδη, που με τη βοήθεια του πούτιν και της παναγίας πάει για πρωτάθλημα –η οακκε τώρα δικαιώνεται. Κι εμείς δεν πρόκειται να παγιδευτούμε ποτέ ξανά σε αντιδεξιά σχήματα και κάλπικα διλήμματα.

Η αλέκα (που αν δεν ήταν στην εκδήλωση, θα έβλεπε πιθανότατα τον αγώνα) κερδίζει το πιο ζεστό χειροκρότημα από τον κόσμο, που την έχει νοσταλγήσει. Το δεύτερο πιο θερμό χειροκρότημα ανήκει στο νέο δήμαρχο καισαριανής, ηλία σταμέλο, μόλις γίνεται αντιληπτή η είσοδός του στην αίθουσα.

Το βασικό σύνθημα στο φόντο πίσω από το βήμα της εκδήλωσης γράφει: εμπνεόμαστε-διδασκόμαστε-συνεχίζουμε. Αναρωτιέσαι για πόσους να ισχύει αυτό άραγε, από όλους όσους επικαλούνται την εαμική παράδοση και την κληρονομιά της. Τι ακριβώς συνεχίζουν με κούφιους βερμπαλισμούς περί νέου εαμ, όσοι δε διδάσκονται τίποτα από το μεγαλείο του αλλά και από τα λάθη του; Από τι ακριβώς εμπνέονται, όσοι θεωρούν τραγικό λάθος το δεκέμβρη και ζηλεύουν την «ομαλή, δημοκρατική» εξέλιξη και την χρεοκοπία των κκ στις κοιτίδες του ευρωκομμουνισμού (γαλλία κι ιταλία);

Κάτι παρόμοιο σημείωσε κι η αλέκα στην ομιλία της για τους εξ αρχής ιδεολογικά ηττημένους, που πέφτουν σε μάχες μόνο όταν είναι εξασφαλισμένη από τα πριν η νίκη –και ενώ είναι η (αντ)επίθεση που δείχνει τους πραγματικούς συσχετισμούς. Κι αντιστρέφοντας τον κλασικό αναθεωρητικό συλλογισμό (για τη δημοκρατική, ειρηνική εξέλιξη που θα είχαμε στην ελλάδα μετά το 44’, χωρίς το δεκέμβρη), έβαλε τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση: ας σκεφτούμε τι θα γινόταν χωρίς το μεγάλο δεκέμβρη, τη συλλογική ένοπλη αντίσταση του λαϊκού παράγοντα, τον αγώνα του δσε που ακολούθησε, την κληρονομιά που μας άφησαν.

Εδώ μπαίνει συχνά ένας προβληματισμός σχετικά με τον χαρακτήρα του δεκέμβρη –και του αντάρτικου του δσε κατ’ επέκταση- ως κρίσιμης ταξικής σύγκρουσης και κορυφαίας στιγμής της ταξικής πάλης αντίστοιχα, και στον αντίποδα την εκτίμηση πως ήταν αναπόφευκτοι σταθμοί, όπου οδηγηθήκαμε εκ των πραγμάτων ως ένα βαθμό, αντί να τα οδηγήσουμε εμείς συνειδητά ως το τέλος, υπό ευνοϊκότερες προϋποθέσεις. Αυτό ωστόσο καταδεικνύει κάποια από τα αίτια ή μάλλον τους παράγοντες που συνέβαλαν στην ήττα, χωρίς να αφαιρεί τίποτα από την αξία ή τη σημασία αυτών των αγώνων.

Ποια ήταν όμως τα αίτια της ήττας του δεκέμβρη;

Η αλέκα εστίασε στον αρνητικό, ετεροβαρή συσχετισμό για το εαμ-ελας, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τα υποκειμενικά λάθη και τις αδυναμίες του. Το εαμ δεν έχασε, επειδή φοβήθηκε ή επειδή το είχε βάλει στο χέρι ο αντίπαλος. Έδωσε μια ηρωική κι απαράμιλλη μάχη, στην οποία το κκε δεν ήταν απλός αιμοδότης, αλλά καθοδηγητής της. Αυτό δε σημαίνει πως αποποιούμαστε τη στρατηγική μας ευθύνη. Η αλέκα υπογράμμισε ως κρίσιμο λάθος τις αυταπάτες για την αντιφασιστική συμμαχία και τον αντίστοιχο χαρακτήρα του β’ παγκοσμίου πολέμου, που ήταν εξ αρχής ιμπεριαλιστικός και αυτό δεν άλλαξε ούτε μετά από την είσοδο της εσσδ σε αυτόν, που νίκησε ουσιαστικά μόνη της τη ναζιστική γερμανία.

Μετά από ένα σύντομο χρονικό σημαντικών γεγονότων και σταθμών του δεκέμβρη, η αλέκα κατέληξε σε τρία βασικά συμπεράσματα:

-Το ματοβαμμένο πανό της διαδήλωσης του δεκέμβρη είχε το σύνθημα: όταν ο λαός βρίσκεται αντιμέτωπος με την τυραννία, διαλέγει τις αλυσίδες ή τα όπλα. Αλλά ο πραγματικός τύρρανος είναι συνολικά η αστική τάξη, σε διεθνή κλίμακα.

-Δεν υπάρχει ούτε μία περίπτωση συμμετοχής κκ σε αστική (δια)κυβέρνηση, που να ωφέλησε τα λαϊκά συμφέροντα. Κάτι που επιβεβαιώθηκε ιστορικά από τις μεταπολεμικές κυβερνήσεις σε γαλλία κι ιταλία, κι επεκτείνεται ως συμπέρασμα ως τις μέρες μας και τη σύγχρονη πείρα από τη λατινική αμερική.

-Κλειδί για τους κομμουνιστές είναι η στάση τους στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο. Δε μένουν αδιάφοροι όταν δέχεται επίθεση η χώρα τους, αλλά δεν πολεμούν υπό τη σκέπη της αστικής τάξης. Παλεύουμε για έξοδο της χώρας από τον πόλεμο, χωρίς προσαρτήσεις ούτε απόσπαση εδαφών, με επικεφαλής μια άλλη εξουσία.

Ειδικά αυτό το τελευταίο σημείο, απαιτεί κατά τη γνώμη μου ξεχωριστή ανάλυση –που δε μπορεί ωστόσο να γίνει στο πλαίσιο αυτής της ανάρτησης.

Στα παραπάνω συμπεράσματα ήρθε να προστεθεί ένα ακόμα από την ομιλία του μαΐλη στη συνέχεια για τον ενιαίο χαρακτήρα και στόχευση των διάφορων μερίδων του αστικού μπλοκ (πχ αγγλόφιλη, γερμανόφιλη, κτλ) που φαίνεται καθαρά από το ρόλο και την αξιοποίηση των ταγμάτων ασφαλείας.

Από την ομιλία του μαΐλη, που παρουσίασε την πρόσφατη έκδοση του τμήματος ιστορίας για το δεκέμβρη, μου κέρδισαν την προσοχή δύο σημεία –που τα μεταφέρω εδώ από μνήμης, αλλά ο σφος αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει στον 902, για να βρει την ακριβή διατύπωσή τους.

-Η αναφορά στο κείμενο της έκδοσης που εξετάζει τη στάση της διανόησης και των λογοτεχνών για τα γεγονότα του δεκέμβρη κι η πρωτότυπη στην κομμουνιστική ιστοριογραφία άποψη πως η εαμική πλευρά –σε αντίθεση με την αστική- περιόριζε το στρατηγικό της ορίζοντα, επικεντρώνοντας στο εθνικοαπελευθερωτικό ζήτημα –με εξαίρεση στον κανόνα το γιάννη ρίτσο και το ποίημά του για την «τελευταία προ του ανθρώπου εκατονταετία». Και η ανάγκη διερεύνησης της επίδρασης που άσκησε η εκτίμηση περί υποτελούς και ξενόδουλης αστικής τάξης, που πρόδωσε την ιστορική της αποστολή, στη λογοτεχνική σύνδεση της αντίστασης και του δεκέμβρη με το «αθάνατο κρασί του 21’» κι όχι πχ με την «ανεπίκαιρη» παρισινή κομμούνα.

-Το σημείο για το δεκέμβρη (που δεν αναλύθηκε περαιτέρω) και διάφορες θέσεις-επεξεργασίες που είχαμε ως το 89-91’, αλλά δεν μπορούμε να διατηρούμε μετά τις ανατροπές, που έδειξαν το βάθος της κρίσης στο κομμουνιστικό κίνημα, με πολλά κκ να αναδεικνύονται σε πρωτεργάτες της αντεπανάστασης.

Παράλληλα ανήγγειλε μια σειρά εκδόσεων για τα 100χρονα του κκε, ανάμεσα στις οποίες και την πολυαναμενόμενη επανέκδοση του α’ τόμου του δοκιμίου ιστορίας και σημείωσε πως η έκδοση για το δεκέμβρη φιλοδοξεί να δώσει το έναυσμα για περισσότερες σχετικές μελέτες κι εργασίες, καθώς το φαινόμενο είναι πολύπτυχο και δεν εξαντλείται φυσικά στα πλαίσια ενός (συλλογικού έστω) βιβλίου.

Κλείνοντας την ανάρτηση, να συνδέσουμε αυτό το τελευταίο με την χτεσινή συνέντευξη του γγ για το ασφαλιστικό και την απάντησή του σε ερώτηση της αυγής για τον χαρακτήρα του β’ ππ και τα τρία γράμματα του νίκου ζαχαριάδη από τη φυλακή, όπου σημείωσε εύστοχα πως πολλοί επιμένουν να μην τα βλέπουν στο σύνολό τους, αλλά ξεκομμένα το ένα από το άλλο, ως συνέχεια. Ενώ παράλληλα προανήγγειλε την κυκλοφορία μιας σχετικής έκδοσης (για τα τρία γράμματα) που αναμένουμε αν μη τι άλλο με ενδιαφέρον.

Από την απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά

Την προπερασμένη βδομάδα διοργανώθηκε στο πάντειο από ένα μεταπτυχιακό τμήμα του πανεπιστημίου το ιστορικό συνέδριο «από την απελευθέρωση στα δεκεμβριανά» που περιείχε ένα πλούσιο, πενταήμερο πρόγραμμα με δεκάδες ανακοινώσεις κι ενδιαφέρουσες συζητήσεις. Όπου το «ενδιαφέρων», ως επιθετικός προσδιορισμός είναι συνήθως η διπλωματική οδός να χαρακτηρίσεις κάτι, χωρίς να πάρεις επί της ουσίας θέση και να το αξιολογήσεις θετικά ή αρνητικά. Το ενδιαφέρον, ως ουσιαστικό, εξάλλου δεν προκύπτει μονόπλευρα από κάτι ωραίο ή κάτι που μας καλύπτει και δεν έχουμε πολλά να προσθέσουμε επ’ αυτού –ο σχολιασμός των αναρτήσεων του μπλοκ είναι ίσως μια ένδειξη για του λόγου το αληθές.

 Κάτι αντίστοιχο είπε κι ο μαργαρίτης στην αρχή της δικής του ανακοίνωσης για τα πολλά καινούρια πράγματα που έμαθε και ο ίδιος στο συνέδριο, καλά και κακά, συμπεριλαμβάνοντας στη δεύτερη κατηγορία μια ανακοίνωση για τη συμμετοχή ινδών στρατιωτών στις βρετανικές επιχειρήσεις και τα σαφή υπονοούμενα του εισηγητή για ενδείξεις ρατσιστικής στάσης μιας μερίδας αγωνιστών-στελεχών του ελας που προκάλεσαν την αυθόρμητη οργή ενός πιο ηλικιωμένου θεατή στο τέλος της συνεδρίας. Επ! Επ! Δεν μπορεί να μείνει έτσι αυτό. Τελικά όμως έμεινε εκεί, γιατί πίεζε ασφυκτικά ο χρόνος και οι εργασίες της ημέρας θα τελείωναν μετά τα μεσάνυχτα.

Εν τω μεταξύ οι ενδείξεις είναι πολύ άτιμο πράγμα σφε αναγνώστη. Στην ίδια ακριβώς ανακοίνωση πχ ο εισηγητής έκανε λόγο για ισχυρές ενδείξεις αποικιακού τύπου επέμβασης των άγγλων (ή τέλος πάντων κάτι άλλο παρόμοιο, που δεν αλλοιώνεται ως νόημα από τη δική μου μεταφορά), όπως την περιβόητη διαταγή του τσώρτσιλ στο σκόμπι να συμπεριφερθεί σα να βρίσκεται σε κατεχόμενη πόλη. Αλλά αυτά είναι απλές ενδείξεις.. Δεν μπορούμε να είμαστε και σίγουροι..

Αυτό που μπορούμε να κάνουμε βέβαια είναι να πετάμε εδώ κι εκεί χαριτωμένες ενδείξεις κι υπονοούμενα. Κι όταν μας πιάσουν στα πράσα, να κάνουμε στροφή, να τα αρνούμαστε όλα και να τα αποδίδουμε σε παρεξήγηση. Ό,τι έκανε δηλ, πάνω-κάτω, σε μια προηγούμενη συνεδρία ο καθηγητής αλβανός, στην ανακοίνωσή του για την απελευθέρωση στη δυτική μακεδονία. Όπου ισχυρίστηκε βασικά πως η βαριά φορολογία, οι επιτάξεις και οι μαζικές εκτελέσεις από τις τοπικές αρχές του εαμ, σε συνδυασμό με την πολιτική του κκε απέναντι στους σλαβομακεδόνες και το φόβο μιας νέας προσφυγιάς, οδήγησε στη γρήγορη μεταστροφή του πληθυσμού που πέρασε σύντομα με το βασιλικό στρατόπεδο, καθώς ένα τμήμα του ένιωθε πως ξαναζεί τα ίδια που είχε περάσει με τους γερμανούς!

Στις παρεμβάσεις του κοινού όμως προέβη σε τακτική υποχώρηση, με ελαφρά πηδηματάκια. Του επισημάνθηκε πως μια βασική μαρτυρία που επικαλέστηκε ήταν ενός δοσίλογου συνεργάτη των ναζί κι είπε πως ήθελε απλώς να καταγραφεί κι αυτή η πλευρά! Ρωτήθηκε από το μαργαρίτη πώς προκύπτει ότι ήταν βαριά η εαμική φορολογία κι αν υπάρχει κάποια σύγκριση με την αντίστοιχη κατοχική φορολογία, για να ξεφύγει με γενικότητες κι αοριστολογίες για τις ανάγκες διατροφής και συντήρησης ενός μεγάλου στρατού, όπως ο ελας. Αλλά το καλύτερο ήταν όταν βρέθηκε ουσιαστικά να απολογείται για τον ισχυρισμό του πως η λογική της συλλογικής ευθύνης εξαπλώθηκε σταδιακά στην ελληνική κοινωνία ως σύνολο. Και πώς γένεν αυτό –που θα ρωτούσε κι ο ογκουνσότο; Έκαψε ποτέ ο ελας χωριά δοσίλογων, όπως έκαναν οι ναζί μετά από αντάρτικες επιθέσεις εναντίον τους; Εκτέλεσε μήπως αιχμαλώτους χωρίς δίκη;

-Μα όχι, φυσικά, τα μεγέθη βίας της κάθε πλευράς δεν μπαίνουν σε σύγκριση. Ωστόσο ευρύτερα στρώματα εμποτίστηκαν με τη λογική κάποιων πρακτικών, τη συλλογική ευθύνη, κτλ

-Δηλ;

-Ε να, στη μεταπολεμική περίοδο, πολλοί δεν μπορούσαν να σπουδάσουν πχ γιατί ο αδερφός τους ήταν κομμουνιστής, είχε πολεμήσει στο βουνό, κτλ.

Μάλιστα. Και τι σχέση έχουν όλα αυτά με τα αρχικά υπονοούμενα; Άλλα λόγια να αγαπιόμαστε..

Στην επόμενη συνεδρία ανέλαβε η λάζου να αναλύσει τη στρατηγική του κουκουέ με βάση (όχι κάποια ολομέλεια ή κάποιο άλλο κομματικό ντοκουμέντο, αλλά) την ομιλία του άρη βελουχιώτη στη λαμία. Από την οποία μάλιστα δεν επέλεξε να σταθεί στην εκτίμηση του άρη για το ρόλο των άγγλων ή κάποιο άλλο χαρακτηριστικό σημείο, αλλά να ξεχωρίσει ένα απόσπασμα που λέει πως ο στόχος του εαμικού κινήματος είναι ο «κομμουνισμός! Αλλά όχι τώρα, μετά. Εσείς θα τον φέρετε, με εκλογές», όπως λέει ο άρης στο συγκεντρωμένο πλήθος. Συνεπώς όχι άμεσα και προπαντός με δημοκρατική ομαλότητα, συμπεραίνει η λάζου. Κι αφού έστησε στα μέτρα της την εικόνα του εαμ που ήθελε, ξεσπάθωσε προκαταβολικά εναντίον όσων θα επιχειρούσαν να ασκήσουν κριτική στο εαμ (δηλ στο σχήμα της) από τη σκοπιά της σημερινής συγκυρίας, αγνοώντας τον πολυπαραγοντικό χαρακτήρα τέτοιων φαινομένων και καταστάσεων.

Όταν ακολούθησαν λοιπόν κάποιες κριτικές παρεμβάσεις από δικούς μας σφους στο κοινό, αφενός η εισηγήτρια είδε οργανωμένο σχέδιο εναντίον της (!), αφετέρου είπε πως οι τοποθετήσεις τους είναι απολύτως σεβαστές, αλλά απαξίωσε να απαντήσει σε οτιδήποτε, γιατί είναι πολιτικές (θα μπορούσαν να σταθούν πχ στο συνέδριο ενός/του κόμματος), ενώ οι δικές της είναι, λέει, επιστημονικές και βασίζονται σε επιχειρήματα και ντοκουμέντα! Τόσο ωραία και βολικά. Λες και μπορεί να υπάρξει ιστορική επιστήμη κι εκτίμηση, εκτός πολιτικής.

Αυτό φάνηκε εξάλλου και στη δική της εκτίμηση, ακριβώς από τη σκοπιά της σημερινής συγκυρίας, όπου η παραπομπή του κομμουνισμού και του κοινωνικού μετασχηματισμού σε ένα απροσδιόριστο απώτερο μέλλον, που θα έρθει με δημοκρατική ομαλότητα και εκλογικές διαδικασίες, είναι μια εκλεπτυσμένη, επιστημονικοφανής νομιμοποίηση του κυβερνητικού κρετινισμού του σύριζα –και αν όχι, τότε χαραμίζεται που δεν αξιοποιείται από την κουμουνδούρου.

Αξίζει όμως να τονιστεί κάτι ακόμα. Είναι άλλο να βλέπουμε κάθε γεγονός ιστορικά, μες στο ιστορικό του πλαίσιο και τις συνθήκες που το καθόρισαν, να το κρίνουμε στον καιρό του και όχι με βάση τα σημερινά δεδομένα. Και άλλο, τελείως διαφορετικό, να μην προσπαθούμε καν να κάνουμε τη σύνδεση με το παρόν και το νήμα της δικής μας εποχής, να διδαχτούμε από την ιστορική πείρα και να βγάλουμε πολύτιμα συμπεράσματα για το σήμερα. Όπως είπε πολύ εύστοχα και ένας σφος στην παρέμβασή του, ο λένιν κι οι κλασικοί είδαν κριτικά την πείρα της ηρωικής κομμούνας του παρισιού, ακριβώς για να βγάλουν επίκαιρα συμπεράσματα και να μην επαναλάβουν τα λάθη της, χωρίς φυσικά να μειώνουν στο παραμικρό την ιστορική της σημασία.

Φυσικά δεν μπορεί να δοθεί εδώ το σύνολο των συνεδριών και των εισηγήσεων (παρά μόνο ενδεικτικά μια γεύση από το συνέδριο), πόσο μάλλον που μου λείπουν κι αρκετά βασικά κομμάτια του παζλ, από ενδιαφέρουσες συνεδρίες που δεν μπόρεσα να παρακολουθήσω, όπως πχ την εισήγηση του μαριόλη για την πολιτική του εαμ στα υπουργεία εργασίας κι οικονομικών και αυτή του (ναρίτη) παλούκη για τους αρχειομαρξιστές και την τακτική τους απέναντι στο εαμ (που βρήκε προφανώς κι αντίλογο από τους δικούς μας στο κοινό).

Σε κάθε περίπτωση, οι εισηγήσεις και τα πρακτικά του συνεδρίου (ενδεχομένως και ένα μέρος των συζητήσεων) θα συγκεντρωθούν και θα κυκλοφορήσουν σε ξεχωριστή έκδοση, όπως είχε γίνει δηλ και στο αντίστοιχο συνέδριο που είχε διοργανωθεί πέρυσι στο πάντειο για την αριστερά και τον αστικό πολιτικό κόσμο (1940-60).

Συνεπώς, αναμένουμε στο ακουστικό μας..

Αστικές και οπορτουνιστικές ερμηνείες για το Δεκέμβρη του 1944

Εν όψει της αυριανής επετείου, που συμπίπτει και με τη σχετική εκδήλωση στον περισσό, όπου θα μιλήσουν η αλέκα και ο μαΐλης, η κε του μπλοκ αντιγράφει ένα ακόμα απόσπασμα από την εισαγωγή της πρόσφατης έκδοσης της σύγχρονης εποχής και του τμήματος ιστορίας για το δεκέμβρη του 44’, που παρουσιάζει συνοπτικά τις βασικές προσεγγίσεις του αντίπαλου στρατοπέδου. Καλή ανάγνωση.

-.-.-

Η ιδεολογικοπολιτική διαπάλη για τον ηρωικό ένοπλο αγώνα του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ το Δεκέμβρη του 1944 εναντίον του βρετανικού στρατού στην Ελλάδα και των εγχώριων συμμάχων του, υπήρξε σκληρή και συνεχίζεται αμείωτη, παρά το γεγονός ότι μας χωρίζουν εβδομήντα χρόνια από εκείνα τα γεγονότα. Μάλιστα, ανάλογα και με την κάθε φορά πολιτική συγκυρία, η διαπάλη αποκτά πιο οξυμένο χαρακτήρα. Δείχνει και αυτό με το δικό του τρόπο, πόσο επίκαιρα είναι μια σειρά βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν από εκείνον το μεγάλο λαϊκό αγώνα.

Κατά το Γεώργιο Παπανδρέου, πρωθυπουργό στην κυβέρνηση «εθνικής ενότητας» από τον Απρίλη του 1944 έως τις αρχές Γενάρη 1945, ο Δεκέμβρης ήταν «Στάσις και έγκλημα»²⁰ του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, μιας ένοπλης μειοψηφίας, όπως έλεγε. Τον ίδιο χαρακτηρισμό έχουν δώσει για το Δεκέμβρη σειρά αστών πολιτικών εκείνης της περιόδου και μεταγενέστεροι, όπως ο Θεμιστοκλής Τσάτσος²¹. Δεν αναφερόμαστε στους χαρακτηρισμούς που έχει δώσει στο Δεκέμβρη η προπαγάνδα της φασιστικής εκδοχής, γιατί βασικά καλύπτεται από τους προηγούμενους αστούς πολιτικούς.

Σύμφωνα με άλλους του σοσιαλδημοκρατικού τόξου, όπως ο δικηγόρος Σταύρος Κανελλόπουλος, στέλεχος του ΕΑΜ και της Ένωσης Λαϊκής Δημοκρατίας (ΕΛΔ), ο Δεκέμβρης ήταν μια «πεπονόφλουδα της αγγλικής πολιτικής»²². Πρόκειται για ευρύτατα διαδεδομένη άποψη, ιδιαίτερα στις άμεσες μετά το Δεκέμβρη δεκαετίες, που με διάφορες παραλλαγές έχουν υιοθετήσει μια σειρά ιστορικοί. Για παράδειγμα ο Πεδρικλής Ροδάκης έγραψε:

«Το Δεκέμβρη 1944 τον επέβαλαν οι Άγγλοι (…) Το ΚΚΕ και ΕΑΜ (…) σύρθηκε στη σύγκρουση. Μπορούσε να αποφύγει αυτήν τη σύγκρουση, όπως έκαναν κι όλα τα ΚΚ της Δ. Ευρώπης»²³.

Στον χώρο της λαθολογίας κινήθηκε και ο Λεωνίδας Κύρκος, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι ο Δεκέμβρης «…από πολιτική πλευρά υπήρξε τραγικό λάθος»²⁴.

Οι εκτιμήσεις αυτές δεν είναι απλώς λαθεμένες, αλλά επιπλέον συμβάλλουν στην καταπολέμηση του επαναστατικού κινήματος και στην ενσωμάτωσή του στο σύστημα. Και γράφονταν αυτά, ενώ ο λαός είχε πάρει τα όπλα και έδινε απλόχερα ακόμα και τη ζωή του.

Από τους νεότερους της αστικής ιστοριογραφίας, ο Μαρκ Μαζάουερ θέτει τα ερωτήματα:

«Επρόκειτο για την αρχή της κατάληψης της εξουσίας από τους κομμουνιστές ή για μια αυθόρμητη αντίδραση της Αριστεράς ενάντια στη βία και τις προκλήσεις της Δεξιάς;»²⁵, θεωρώντας ότι αυτό το ερώτημα ακόμα δεν έχει απαντηθεί, ενώ κάνει λόγο για τη «Δεξιά» μόνο, παρακάμπτοντας επιτήδεια το ρόλο των «Κεντρώων» κομμάτων. Ισχυρίζεται επιπλέον, πως η ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης «είχε κάνει ξεκάθαρο στην παρουσία του ελληνικού Κομμουνιστικού Κινήματος ότι δεν επικροτούσε την κατάληψη της εξουσίας διά της βίας», επειδή «οι διαπραγματεύσεις του Τσώρτσιλ με το Στάλιν είχαν καταλήξει σε μια συμφωνία που η Ελλάδα τότε αγνοούσε και η οποία παρέδιδε ρητά την χώρα στη βρετανική σφαίρα επιρροής»²⁶.

Ήταν αντίθετη η σοβιετική πλευρά με τον ένοπλο αγώνα του Δεκέμβρη; Δεν έχουν βρεθεί αρχειακά ντοκουμέντα που να επιβεβαιώνουν την απάντηση θετικά ή αρνητικά. Όμως έχει αναφερθεί μαρτυρία για θετική θέση του συνταγματάρχη Γκριγκόρι Ποπόφ²⁷, επικεφαλής της σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής που βρισκόταν τότε στην Ελλάδα, ενώ στις 15 Δεκέμβρη 1944, ο Τρ. Κοστόφ έστειλε ραδιοτηλεγράφημα προς τον Γ. Σιάντο, σχετικά με τη γνώμη του Γκεόργκι Ντιμιτρόφ, όπου αναφερόταν:

«Ο παππούς συμβουλεύει ο αγώνας να συνεχιστεί. Εμείς κάνουμε καθετί το δυνατό»²⁸

Ως συνέπεια είναι ανεδαφική η άποψη του Μαζάουερ, ο οποίος απλώς επαναφέρει το γνωστό και χιλιοειπωμένο ως και σήμερα «μοίρασμα του κόσμου» από τις «Μεγάλες Δυνάμεις» που χυδαιοποιεί τα όρια της διαπάλης σοσιαλισμού-καπιταλισμού και συσκοτίζει το γεγονός ότι αυτά τα όρια καθορίζονταν από το διεθνή συσχετισμό δυνάμεων και όχι από κάποιες υπόγειες συμφωνίες.

Τα ίδια, δηλαδή για συμφωνία Τσόρτσιλ-Στάλιν τον Οκτώβρη του 1944 στη Μόσχα, που οι βάσεις της είχαν τεθεί από το Μάη, έγραψε και ο Βάσος Μαθιόπουλος:

«…στις αρχές Μαΐου του 1944 κρινόταν στην πραγματικότητα η μεταπολεμική μοίρα της Ελλάδας, τουλάχιστον για τριάντα χρόνια». Πρόσθεσε επίσης ότι «…στην πραγματικότητα ανεξάρτητη έγινε η χώρα από τις 24 Ιουλίου 1974, ημέρα που κατέρρευσε η δικτατορία των συνταγματαρχών»²⁹.

Είναι φανερή η προσπάθεια του συγγραφέα να συγκαλύψει τη συμμαχία ανάμεσα στις ξένες και ελληνικές αστικές δυνάμεις και την απροκάλυπτα δολοφονική στάση τους απέναντι στο ΕΑΜικό κίνημα. Δεν εξηγεί επιπλέον, τι άλλαξε επί της ουσίας μετά το 1974 στις διασυμμαχικές αστικές σχέσεις και γενικά στο ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο, όσον αφορά την ταξική τους στόχευση απέναντι στο ΚΚΕ και στο εργατικό-λαϊκό κίνημα.

Όμως τα αστικά συμφέροντα, όπως και τα εργατικά, είναι παγκοσμίως ενιαία για κάθε πλευρά και δε διαχωρίζονται με βάση την εθνική κυριαρχία. Έτσι, μόνο ως προπαγανδιστικό πυροτέχνημα μπορεί να εκληφθεί ο ισχυρισμός του ίδιου:

«Αν οι παράγοντες -κυβέρνηση και ΕΑΜ- συμφωνούσαν πραγματικά, ότι η υπόθεση του τόπου ήταν αποκλειστικά και κυρίαρχα δική τους κι όχι του στρατηγού Σκόμπι και του διπλωματικού συμβούλου Ρέτζιναλντ Λήπερ, ίσως ο Δεκέμβρης να είχε αποφευχθεί…»!³⁰

Αντιγράφοντας ουσιαστικά τους Παπανδρέου και Τσάτσο, ο Στάθης Καλύβας του πανεπιστημίου Γέιλ, έγραψε ότι «Τα Δεκεμβριανά ήταν στρατιωτικό κίνημα…»³¹

Προσπερνά έτσι και κρύβει, διά της διαστρέβλωσης την πραγματικότητα, ότι στις 33 μέρες του Δεκέμβρη συμμετείχε στον αγώνα ένας τεράστιος όγκος λαϊκών μαζών και όχι κάποιοι πραξικοπηματίες που καιροφυλακτούσαν στο σκοτάδι. Η θέση των τελευταίων βρίσκεται στην τάξη που υπερασπίζει ο Καλύβας, ο οποίος επίσης υποστήριξε:

«Τα Δεκεμβριανά αποτέλεσαν την κολυμβήθρα του Σιλωάμ, όπου αναβαπτίστηκαν ως εθνικόφρονες και αντικομμουνιστές κάθε λογής δοσίλογοι».

Ξεχνά ότι την πρώτη κυβέρνηση των δωσίλογων (Γεωργίου Τσολάκογλου) είχε χαιρετίσει το 1941 σχεδόν το σύνολο του αστικού πολιτικού κόσμου (Γ. Παπανδρέου, Π. Κανελλόπουλος, Δημ. Μάξιμος, Κ. Τσαλδάρης, Στέφ. Στεφανόπουλος, Πέτρος Ράλλης, Θεόδ. Πάγκαλος, Στυλ. Γονατάς, Θεόδ. Τουρκοβασίλης και πλειάδα άλλων)³². Επιπλέον: η ίδρυση των Ταγμάτων Ασφαλείας, ανεξάρτητα από το ότι συγκροτήθηκαν τελικά το 1943, είχε προταθεί στους Γερμανούς από την κυβέρνηση Τσολάκογλου το 1941, την κυβέρνηση που συνεχάρη ο αστικός πολιτικός κόσμος. Δηλαδή, τότε που όχι μόνο δεν είχε υπάρξει ο Δεκέμβρης, αλλά δεν υπήρχαν ούτε το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ, ενώ το ΚΚΕ αριθμούσε μερικές εκατοντάδες μέλη.

Ο ίδιος θεωρεί ως «σημαντικό άρθρο»³³ κείμενο του Γρηγόρη Φαράκου (1996), στο οποίο ο τελευταίος υποστήριξε:

«…το σύνδρομο της κατάληψης της εξουσίας με σταλινικό τρόπο υπήρχε στην ηγεσία του ΚΚΕ. Η ηγεσία του κόμματος δεν είχε, ουσιαστικά, απομακρυνθεί από τη σταλινική αντίληψη: τη βίαιη, δηλαδή, κατάληψη της εξουσίας. Βέβαια, το ΚΚΕ ήθελε και διακήρυσσε την πολιτική της εθνικής ενότητας, κυρίως όμως στο βαθμό που η πολιτική αυτή θα του άνοιγε την προοπτική της εξουσίας».

Θα ήταν τελείως παράδοξο αν το ΚΚΕ, ακολουθώντας την πολιτική της «εθνικής ενότητας» (ανεξάρτητα από το ότι αυτή ήταν λαθεμένη), παραμέριζε από τον ορίζοντά του την προοπτική της εξουσίας. Όμως ο συγγραφέας δεν πήρε καν υπόψη του ότι το ΚΚΕ ακολούθησε τον κοινοβουλευτικό δρόμο συμμετέχοντας στην κυβέρνηση «εθνικής ενότητας» μετά από το Λίβανο, και πίστευε ότι θα επέβαλε τη διεξαγωγή αδιάβλητων εκλογών, τις οποίες εκτιμούσε ότι θα κέρδιζε το ΕΑΜ. Άρα τα περί βίαιης κατάληψης της εξουσίας ήταν ανύπαρκτα.

Αλλά υπάρχει και το εξής ερώτημα: γιατί είναι θεμιτή η χρήση της αστικής βίας, ενώ είναι αθέμιτη (τάχα σταλινικής αντίληψης…) η χρήση της λαϊκής βίας ενάντια σε μια μειοψηφία-δυνάστη της πλειοψηφίας του πληθυσμού; Και γιατί δεν είναι δημοκρατική κάθε μορφή πάλης (και η ένοπλη), όταν ένας λαός έτσι θα αποφασίσει να κάνει;

Σημειώσεις

20. Γ. Παπανδρέου, Ο Δεκέμβριος 1944, Καθημερινή, 2 Μάρτη 1948)

21. Θ. Τσάτσου, Ο Δεκέμβριος 1944, Αθήναι, 1945, Βιβλιοθήκη του Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος)

22. Ιωάννα Παπαθανασίου, «Διαμάντι της Αντίστασης ή Πεπονόφλουδα της αγγλικής πολιτικής», στο συλλογικό, Δεκέμβρης 1944, Μύθοι και Πραγματικότητες, σελ 55, εκδ. η Αυγή, 8 Δεκέμβρη 2013)

23. Δεκέμβρης 1944, Εκδόσεις Επικαιρότητα, σελ 215)

24. Λεωνίδας Κύρκος, Ανατρεπτικά, σελ 129, εκδ. Προσκήνιο, 1995

25. Mark Mazower, Πρόλογος στο Συλλογικό Μετά τον Πόλεμο, σελ 14, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2004

26. Ό.π.

27. Σύμφωνα με μία μαρτυρία που αφορά τη σοβιετική στρατιωτική αποστολή: «Ήταν σύμβουλοι διαπιστευμένοι. Δεν εκδηλώνονταν παρά μονάχα σε έναν άνθρωπο, τον καθοδηγητή του Κόμματος. Δεν ήταν άνθρωποι που φλυαρούσαν. Πάντως, γεγονός αναμφισβήτητο είναι ότι εκεί που έπρεπε να πάρουν θέση για θέματα καθοριστικά, παίρνανε. Όχι οι ίδιοι, έπαιρνε η Σοβιετική Ένωση. Φυσικά ήταν ενημερωμένοι, έπαιρναν μέρος σε συσκέψεις με την ηγεσία του ΚΚΕ, αλλά είχαν και ξεχωριστές συναντήσεις. Στις παραμονές της σύγκρουσης του Δεκέμβρη, ο Ποπώφ γνωρίζει και συστήνει όχι συνθηκολόγηση, αλλά στάση ενεργητική». (Φοίβος Ο. Οικονομίδης, Το σύνδρομο του Οδυσσέα, σελ 37, εκδ. Ορφέας, Αθήνα, 1999). Ο συγγραφέας αναφέρεται σε μια μαγνητοφωνημένη συνομιλία του με το Βάσο Γεωργίου (27 Νοέμβρη 1997), προσωπικό γραμματέα του Γ. Σιάντου.

28. Κεντρικά Κομματικά Αρχεία Βουλγαρίας, όπως παρατίθεται στο Φοίβος Οικονομίδης, Ο Δεκέμβρης του 44’ κι η διεθνής σημασία του, σελ 67, εκδ. Ορφέας

29. Βάσος Μαθιόπουλος, Ο Δεκέμβριος του 44’, σελ 90, εκδ. Νέα Σύνορα – Λιβάνη, 1994

30. Ό.π. σελ 357

31. Stathis Kalyvas@Skalyvas

32. Γεωργίου Κ. Σ. Τσολάκογλου, Απομνημονεύματα, σελ 165, εκδ. Ακρόπολεως, 1959

33. Στάθης Καλύβας «Η επιλογή της βίαιης ρήξης», Το Βήμα, 5 Δεκεμβρίου 2004

Φασισμός και γυναικείο ζήτημα

Στην προχτεσινή επικαιρότητα ξεχώριζαν δύο ειδήσεις, τελείως διαφορετικής βαρύτηας και φαινομενικά άσχετες μεταξύ τους.

Η πρώτη αφορούσε την «ατυχή δήλωση» περί κασιδιάρη του απερχόμενου υφυπουργού παιδείας, στύλιου, που εξαναγκάστηκε σε παραίτηση –αφού πρώτα ελέγχθηκαν σχολαστικά τα πρακτικά της βουλής, για να δουν τι μπορεί να μαζευτεί και να σωθεί.

Όταν γίνεται λόγος βέβαια για «ατυχή δήλωση», εννούμε βασικά τυχαία [δήλωση], γιατί κι η ατυχία ένας τυχαίος παράγοντας είναι –ω με συγχωρείτε, είναι τυχαίο. Κι όλως τυχαία, η ατυχής αυτή δήλωση θύμιζε πάρα πολύ εκείνο το περίφημο «α ρε παπαδόπουλος που σας χρειάζεται», στο οποίο συμπυκνώνουν όλο το καταστάλαγμα της σοφίας τους πολλοί δημοκράτες συμπολίτες μας. Και που μπορεί να επεκταθεί με την ίδια επιτυχία πχ στους καταληψίες μαθητές (α ρε κορκονέας που σας χρειάζεται), στους εκπαιδευτικούς που αντιδρούν στην αξιολόγηση (α ρε καλαμπόκα που θέλετε) και στην ελλάδα συνολικά, που νοσεί από τις παθογένειες (ε ρε γύψος που της χρειάζεται).

Πόσο τυχαία όμως μπορεί να θεωρηθούν τα (ένα, δύο, χίλια) μεμονωμένα περιστατικά στις τάξεις του κυβερνητικού λόχου, με το σαμαρά να σπεύδει ως από μηχανής καλός μπάτσος να τιμωρήσει τις όποιες ακρότητες και να σώσει τα προσχήματα για την έξωθεν μαρτυρία της κυβέρνησης; Η γυναίκα του καίσαρα αντώνιου πρέπει απλώς να φαίνεται τίμια και να μην προκαλεί, για να μην την πατήσει σαν τη σοφία αντουανέτα. Δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα όμως αν δρα σα μαρία αντουανέτα κι αφήνει τα παιδιά στο σχολείο να λιποθυμούν από την πείνα, πετώντας τους φιλανθρωπικά ένα φρούτο (με ένα μήλο την ημέρα, κάναμε την πείνα πέρα). Κι αν παρακολούθησε κανείς στο βραδινό δελτίο του μέγκα το στύλιο και διέκρινε κάποια σημάδια ουσιαστικής μεταμέλειας για όσα είπε, ας ενημερώσει και τους υπόλοιπους.

Η ουσία βρίσκεται κρυμμένη πίσω από τις γραμμές της επιμαχης φράσης. Ο στύλιος επικροτεί την ενέργεια του κασιδιάρη, συμφωνεί πως αυτό το είδος αντιμετώπισης ενδείκνυται για την κανέλλη (και τους κομμουνιστές γενικότερα ίσως) αλλά σέβεται τον εσωτερικό καταμερισμό εργασίας τους κι αφήνει τη βρώμικη δουλειά στον χρυσαυγίτικο εκτελεστικό βραχίονα του κεφαλαίου. Θέλετε κασιδιάρη, αλλά δε θα γίνω. Οι αστοί πολιτικοί δε θέλουν να γίνουν ανοιχτά φασίστες, αλλά επιδοκιμάζουν απλώς τα έργα των τελευταίων, καθιστώντας δυσδιάκριτες τις μεταξύ τους διαφορές και συνολικά τα όρια μεταξύ φασισμού κι αστικής δημοκρατίας.

Γιατί μπαίνει όμως κατ’ επανάληψη στο στόχαστρο η κανέλλη; Είναι μόνο λόγω της εκρηκτικής της ιδιοσυγκρασίας, που εκνευρίζει τους αντίπαλους και τους κάνει να ενεργούν εν θερμώ (και για αυτό με περισσότερη ειλικρίνεια) ή σηματοδοτεί κάτι παραπάνω; Για το μέσο αριστεριστή πχ η κανέλλη μπορεί να είναι κάτι σαν τη σύγχρονη ενσάρκωση του τρίπτυχου «πατρίς-θρησκεία-οικογένεια». Από αστική σκοπιά όμως η κανέλλη είναι κόκκινο πανί, ιδίως για το μέσο φασίστα, γιατί συνδυάζει μια σειρά σατανικές ιδιότητες, που την καθιστούν υπ’ αριθμόν ένα στόχο: είναι γυναίκα, κομμουνίζουσα (αλλά για τα δικά τους κριτήρια είναι βαμμένα κομμουνίστρια και σε κάθε περίπτωση συνεπής συνοδοιπόρος εδώ και πολλά χρόνια), τσαμπουκαλεμένη και με το θάρρος της γνώμης της, με περίεργο ανδρικό ντύσιμο κι αμφίβολες σεξουαλικές προτιμήσεις. Και το πιο βασικό, αποστάτρια της τάξης της, που έκανε μια πολύ δύσκολη επιλογή, παραμένοντας πιστή σε αυτήν τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, κι αυτό δεν πρόκειται να της το συγχωρήσουν ποτέ.

Η κανέλλη καταφέρνει να έχει δικό της κοινό και να διεισδύει σε απρόσιτα (για εμάς) ακροατήρια, που κουβαλάνε ένα σωρό κατάλοιπα, όπως κι η ίδια άλλωστε. Ακόμα κι όταν πηγαίνει όμως ως καλεσμένη σε λάιφ-στάιλ τηλεοπτικές εκπομπές του κύκλου της, καταφέρνει να εκπλήσσει ευχάριστα, με αποκορύφωμα την κίνηση-ματ να δωρίσει στους οικοδεσπότες της στα «καρντάσιανς» το βιβλίο του πάλμε ντατ από τη σύγχρονη εποχή για το φασισμό και την κοινωνική επανάσταση –που η μπεκατώρου ειδικά το κοιτούσε σαν ατ(μ)ια, με βλέμμα ufo -oh bella donna...

Είναι απορίας άξιο λοιπόν πώς κάποιοι που ενθουσιάζονται με οποιοδήποτε θολό κίνημα κι οχυρώνονται πίσω από τον αντιφατικό του χαρακτήρα, που μπορεί να δικαιολογήσει τα πάντα, έχουν άλλα μέτρα και σταθμά και δε συγχωρούν καμία απολύτως αντίφαση σε περιπτώσεις σαν της κανέλλη, που έχει κάνει πάρα πολλά βήματα, ή και ευρύτερα, πχ στην αποτίμηση του υπαρκτού και της προσφοράς του.

Η δεύτερη είδηση ήταν το αφιέρωμα που έκανε η διαδικτυακή έκδοση του κοσμοπόλιταν στην αλέκα παπαρήγα με αφορμή τα γενέθλιά της –φαντάσου δηλ τι ετοιμάζουν για του χρόνου, που θα κλείσει τα εβδομήντα! Έχω την εντύπωση πως πολλά γυναικεία περιοδικά (ή μάλλον γυναικουλίστικα για την ακρίβεια) έκαναν πολιτική στροφή, για τα δεδομένα τους, στα χρόνια της κρίσης, φιλοξενώντας πχ σημειώματα της έκδοσης με κοινωνικές ευαισθησίες, αντιμνημονιακά μηνύματα, κτλ –κάθε περιοδικό μόδας που σέβεται τον εαυτό του εξάλλου, έπρεπε να προσαρμοστεί στη μόδα του αντιμνημονίου, την πιο ισχυρή τάση δηλ των τελευταίων χρόνων. Δε φανταζόμουν ποτέ όμως πως θα δημοσιευόταν ποτέ ένα τέτοιο αφιέρωμα –και μάλιστα για την αλέκα κι όχι για όποιον κι όποιον.

Το αφιέρωμα ανοίγει πάντως νέους ορίζοντες για τα κείμενα και τις στήλες που θα μπορούσε να έχει το κοσμοπόλιταν. Πχ cosmoθεωρία, με την παρουσίαση μιας ιδεολογικής μπροσούρας. Cosmoπολιτισμός, με προτάσεις για το πρόγραμμα εκδηλώσεων τηςαλκυονίδας κι επεξήγηση της διαφοράς μεταξύ του αστικού κοσμοπολιτισμού και του προλεταριακού διεθνισμού. Αφιέρωμα cosmoναύτης στη βαλεντίνα τερένσκοβα, την πρώτη γυναίκα που πέταξε στο διάστημα, που αν δε με απατά ασύστολα η μνήμη μου, σήμερα πρέπει να είναι βουλευτής του κκρο –ενώ στα σοβιετικά νιάτα της είχε κάνει ένα γάμο, νομίζω με κουμπάρο το χρουτσόφ, που απολύτως φυσιολογικά κατέρρευσε γρήγορα και δεν κράτησε πολύ, χάρη στη διαλυτική ευλογία του νικήτα.

Αφιέρωμα στα ταγάρια και τα αμπέχονα, που επιστρέφουν στη μόδα μαζί με τις αξύριστες μασχάλες. Cosmoσυμβουλές για το ριοπάν και το μαλόξ, που αντέχουν στα δακρυγόνα και προστατεύουν το μακιγιάζ μας στις πορείες. Και άλλα τινά παρόμοια, που θα αναγκάσουν το marie claire να απαντήσει με αντίστοιχο αφιέρωμα στην ντολόρες ιμπαρούρι, με διαφημιστικό σλόγκαν: μια γυναίκα με πάθος, εσείς κι η πασιονάρια.

Μπορεί αυτά βέβαια να τα γράφουμε μεταξύ μας για πλάκα, υπάρχει όμως και μια πολύ σοβαρή βάση. Τα γυναικεία πρότυπα δεν μπορεί να είναι οι χαζοχαρούμενες σταρλετίτσες και τα μηδενικά που γίνονται νούμερα στην τηλεόραση, ή ανορεξικά μοντέλα που κομπλάρουν τις καθημερινές γυναίκες του μόχθου για τις σωματικές τους ατέλειες –που κατά βάθος πάντως κρύβουν την τελειότητα. Αλλά οι πρωτοπόρες γυναίκες που αγωνίζονται να σπάσουν τους φραγμούς, οι οποίοι δεν είναι μόνο φυλετικοί αλλά πρωτίστως ταξικοί. Πρότυπο δε σημαίνει να είσαι σταρ, που θέλουν όλες να της μοιάσουν (κυρίως εμφανισιακά), ούτε μορφή για τη βιομηχανία του θέματος, που τα αλέθει όλα στο μύλο της κερδοφορίας της, και τα ενσωματώνει μεταμοντέρνα, για να πουλήσει στάμπες, κονκάρδες, μπλουζάκια, κοκ, όπως πχ με τον τσε. Αλλά να είσαι μαχήτρια της ζωής και ζωντανό, αυθεντικό παράδειγμα αγώνα σε κάθε σου πράξη.

Η βαθύτερη σύνδεση των δύο ειδήσεων είναι πως ο φασισμός και το λάιφ-στάιλ είναι υποπροϊόντα της ίδιας εκμεταλλευτικής κοινωνίας, που υποβιβάζει διαρκώς τη γυναίκα, είτε με το μαστίγιο της φασιστικής βίας του ψευτονταή που επιβεβαιώνει το μικροτσούτσουνο αντρισμό του, είτε με το καρότο και με τα θέλγητρα της γλάστρας γυναίκας, που έχει ως αποκλειστικό προορισμό στη ζωή της να στολιστεί και να γίνει ωραία (με βάση τα κυρίαρχα πρότυπα), για να αρέσει στο ισχυρό ανδρικό φύλο.

Και για να γίνει καθαρό και στον τελευταίο, που μπορεί να ρωτήσει: δηλ το γυναικείο πρότυπο πρέπει να είναι σαν την παπαρήγα και την κανέλλη;

Ας θυμηθούμε το πιο γνωστό ίσως φωτογραφικό ντοκουμέντο του δεκέμβρη (ένας είναι ο δεκέμβρης). Προσέξτε πχ πόσο όμορφη και γλυκιά είναι η συντρόφισσα στη μέση, που κρατάει το πανό. Ναι αλλά πόσο πιο όμορφη είναι σαν άνθρωπος, ακριβώς επειδή βρίσκεται στη διαδήλωση, γονατίζει ευλαβικά στη θυσία των συντρόφων της από την προηγούμενη μέρα και το βλέμμα της είναι καθαρό, γεμάτο οργή και αισιοδοξία. Όπως δηλ και όλων των άλλων γύρω της..

Υστερόγραφο

Ψάξ’ το παραπάνω: Γυναίκες – Από την Αντίσταση στο Δεκέμβρη (Φιλιώ Τόλια)

Στο συλλογικό «Δεκέμβρης του 44’ – Κρίσιμη ταξική σύγκρουση», Σύγχρονη Εποχή