Για το παιδαγωγικό ποίημα του Μακάρενκο

Αν κάποιος δεν έχει διαβάσει το Παιδαγωγικό Ποίημα του Μακάρενκο, τον περιμένει μια πραγματική αποκάλυψη, για την οποία κανείς δεν μπορεί να τον προϊδεάσει επαρκώς, όσα κι αν του πει σαν προλεγόμενα.

Δεν είναι ακριβώς ποίημα, αλλά αγώνας, που είναι η τέχνη της ζωής. Είναι ποίηση, με την κυριολεξία του όρου, διάπλαση χαρακτήρων κι ενός νέου κόσμου. Ενός κόσμου που ξεκινούν να τον φτιάξουν στα ερείπια του παλιού και των παλιών "ξοφλημένων" εαυτών τους. Δεν είναι ένα κλασικό ορφανοτροφείο-αναμορφωτήριο φυλακισμένων παιδικών ψυχών, αλλά εργαστήριο αναδιαμόρφωσης των συνθηκών, που φτιάχνουν με τη σειρά τους τους ανθρώπους.

Δεν είναι ακριβώς παιδαγωγικό, με στενά σχολικούς όρους, αλλά μια σφαιρική και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική διαδικασία σε μια κοινότητα, που θα έκανε ίσως πολλούς "ελευθεριακούς" να φρίξουν με την αυστηρή πειθαρχία, την "επιβολή" του συνόλου στο άτομο, τη στρατιωτική παιδεία του επικεφαλής, του Αντόν Μακάρενκο, που είναι κι ο συγγραφέας του δίτομου έργου.

Σίγουρα δεν πρόκειται για την παιδεία της αριστείας, που προχωρά με μια "εκλεκτή μειοψηφία", επενδύει πάνω της και στήνει ένα τείχος ή μάλλον μικρό Καιάδα για τους υπόλοιπους, που... "δεν παίρνουν τα γράμματα". Βάζει έτσι στους εκπαιδευτικούς -πέρα από τα στενά χρονικά όρια και την ελεγχόμενη στοχοθεσία του μαθήματος- το κλασικό, περιοριστικό τρίλημμα: να προχωρήσουν (σ)το μάθημα με το ρυθμό των καλών, των τελευταίων ή με το μέσο όρο της τάξης;

Η τάξη του Μακάρενκο έχει άλλες ταξικές προτεραιότητες κι εξυπηρετεί άλλους σκοπούς. Μπορεί να μην έπιανε καλούς βαθμούς σύνδεσης με την αγορά εργασίας σε μια καπιταλιστική χώρα, αλλά δε θεωρεί κανέναν άχρηστο και χαμένη υπόθεση. Μπορεί να μη βγάζει παιδιά-θαύματα, με υποτροφίες, άριστες επιδόσεις κι ασυνήθιστες ικανότητες, αλλά είναι ένα μικρό θαύμα από μόνη της, που βγάζει επιστήμονες, τεχνίτες, μα πάνω από όλα χτίστες της νέας κοινωνίας, σύμφωνα με το πνεύμα και τις ανάγκες της εποχής. (Δεν ξέρω αν είναι τυχαίο ή ίσως κατάλοιπο του σοβιετικού παρελθόντος πως το πανεπιστήμιο του Λομονόσοφ -ή μήπως Λαμανόσαφ;- εξακολουθεί ως και σήμερα να έχει σχετικά καλές αξιολογήσεις, αλλά δε συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων εξαιτίας της πολύ χαμηλής του βαθμολογίας στο κομμάτι της σύνδεσής του με την αγορά).

Ο Μακάρενκο και τα παιδιά του εφαρμόζουν πιθανότατα στην πράξη το θεωρητικό κεκτημένο της σοβιετικής ψυχολογίας (Βιγκότσκι, κ.ά.) για την άγουσα (κύρια) δραστηριότητα, που διαμορφώνει πρωτίστως τον ψυχισμό του ανθρώπου. Διδάσκουν τη συντροφική συμβίωση και τη συλλογική ζωή (κολεκτίβα), το συνδυασμό θεωρίας και πράξης, μάθησης και εργασίας. Κι όταν τελικά καταφέρνουν να πατήσουν γερά στα πόδια τους σαν κολεκτίβα, "εξάγουν" την επανάστασή τους και τα καλύτερα παιδιά τους σε άλλες αντίστοιχες μονάδες, για να μεταδώσουν την πείρα και τα διδάγματά τους.

Για μια σοσιαλιστική κοινωνία ανώτερου τύπου, κάποιες κοινωνικές κατηγορίες είναι ευαίσθητος δείκτης της ποιοτικής στάθμης και διαφοράς της: τα παιδιά (ορφανά και μη), οι ανήλικοι έφηβοι, οι ηλικιωμένοι-συνταξιούχοι, τα άτομα με ειδικές ανάγκες, η κρατική μέριμνα, τα δικαιώματα και τα προνόμια που απολαμβάνουν. Η σύγκριση με την τσαρική Ρωσία, και τη σημερινή πραγματικότητα στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες. Η ευθεία σύγκριση με τις χώρες του δυτικού κόσμου, καθώς κι οι συγκρίσεις στο εσωτερικό των καπιταλιστικών χωρών και το κοινωνικό τους κράτος, πριν και μετά την επικράτηση της καπιταλιστικής βαρβαρότητας στην ΕΣΣΔ, που αποτελούσε πηγή έμπνευσης για τους λαούς και τους αγώνες τους, κι αντίπαλο δέος για την αστική εξουσία.

Για τους συντρόφους, η παιδαγωγική επιστήμη είναι κλειδί τόσο για τις μεταξύ τους σχέσεις (όπου η οργάνωση, το κόμμα, η ταξική πάλη γενικότερα είναι ένα μεγάλο σχολείο, με ανεξάντλητο πλούτο), όσο και στο άνοιγμά τους στον κόσμο και τη δουλειά στο μαζικό΄κίνημα. Αρκεί να μην ξεχνάνε πως:

α) το βασικό πεδίο-κριτήριο είναι η πράξη, που όμως καθοδηγείται από τη θεωρία, για να μη βαδίζει στα τυφλά και κάνει τα ίδια λάθη, επαναλαμβανόμενου κύκλους γύρω από τον εαυτό της, όπως στη μέρα της Μαρμότας.

β) ο παιδαγωγός γηράσκει αεί διδασκόμενς από τις μάζες και δεν μπορεί να διακατέχεται από την υπεροψία του παντογνώστη-ξερόλα. Άλλο πράγμα ο αγνωστικισμός κι άλλο η αμφιβολία, η γόνιμη αμφισβήτηση, οι αναζητήσεις κι η διαρκής αναμέτρησης με τις αδυναμίες, τις ελλείψεις και τα κενά που έχουμε να καλύψουμε.

Τα παραπάνω είναι δικές μου σημειώσεις που γράφτηκαν αντί ανταπόκρισης από μια ενδιαφέρουσα εκδήλωση για την Παιδαγωγική στη Σοβιετική Ένωση (η περίπτωση του Μακάρενκο, Σοσιαλισμός και Προσωπικότητα) με εισηγητή το σοβιετικό κυριούλη.

Αντ' αυτής λοιπόν, μπορείτε να διαβάσετε τα εξής:

-εντυπώσεις από μια παρουσίαση του παιδαγωγικού ποιήματος από τον Ελισαίο

-ένα απόσπασμα-κεφάλαιο από το παιδαγωγικό ποίημα, σε δύο μέρη (1 και 2)

-ένα κείμενο του Παυλίδη (που είναι σχετικό, αλλά αν δεν κάνω λάθος, δεν ταυτίζεται με το κείμενο της εισήγησής του).

Συγκεκριμένες απαντήσεις

Τις προάλλες η κε του μπλοκ είχε βρεθεί σε μια εκδήλωση αλληλεγγύης στους εργαζόμενους στα σπρίντερ, λίγο έξω από τα χανιά, στο κατάστημα που δούλευαν. Παρόμοιες πρωτοβουλίες πάρθηκαν και στις άλλες πόλεις που λειτουργούσε η επιχείρηση, αφήνοντας τους εργαζόμενους στο δρόμο. Αλλά η δική μας εδώ ήταν κάπως ιδιαίτερη, κατά τα συντροφικά έθιμα του τόπου –για τα οποία μας δίνει μια γεύση η παρακάτω φωτογραφία από μια τοπική λαϊκή αγορά.

Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Πως υπήρχε μόνο ένας σύντομος χαιρετισμός, χωρίς κάποια ομιλία και πολλές επισημότητες, χωρίς μουσικό συγκρότημα, γιατί ήταν παρασκευή βράδυ και οι περισσότεροι μουσικοί μας δούλευαν, οπότε έπρεπε να καταφύγουμε σε αυτοσχέδιες λύσεις και χωρίς να έχει κάποιο χαρακτήρα οικονομικής ενίσχυσης των εργαζομένων πχ ή του σωματείου, γιατί οι σφοι μοίραζαν δωρεάν τα κρέατα που έψηναν, τις μπύρες και τα αναψυκτικά. Για την ακρίβεια έρχονταν με την πιατέλα να σου τα προσφέρουν ζεστά, επιβεβαιώνοντας εν μέρει έναν άλλο σύντροφο που λέει χαριτολογώντας πως εδώ διάφορες εκδηλώσεις (κοπή πίτας, συνεστιάσεις, γλέντια ενίσχυσης, κτλ) γίνονται απλώς ως αφορμή για να μαζευτούμε για ένα φαγοπότι, σαν τις περιπέτειες του αστερίξ, που καταλήγουν νομοτελειακά σε ένα γαλατικό τσιμπούσι.

Στο τέλος έπεσε κι η τάση του προβολέα που είχαμε φέρει, οπότε τραγουδήσαμε ρομαντζάδα διάφορα πολιτικά-αγωνιστικά τραγούδια. Πιάσαμε όμως το τρένο της ετε, γιατί ένας σφος κατέβασε στο κινητό του τους στίχους και τους τραγουδούσε από μέσα, σα σκονάκι. Κι έτσι μπήκε το κερασάκι στην τούρτα μιας ξεχωριστής βραδιάς με αρκετά προλεκάλτ στοιχεία. Το ζουμί όμως δεν ήταν τα καλτ περιστατικά, αλλά το πρώτο συνθετικό της λέξης, τι έγινε δηλ με τους εργαζόμενους της επιχείρησης, με τη δική τους συνειδητοποίηση κι οργάνωση.

Οι σφοι λένε πως το προηγούμενο διάστημα οι εργαζόμενοι δεν έδειχναν μεγάλη ανταπόκριση στις εξορμήσεις μας και τους ενδιέφερε απλώς να παίρνουν καλύτερους μισθούς από τους συναδέλφους τους σε άλλες φίρμες. Και ξαφνικά βρέθηκαν στο δρόμο, χωρίς τη «ζεστασιά» της αυταπάτης και με ένα δύσκολο βάρος κοντά στα άλλα: να καταλάβουν με ταχύρρυθμα εντατικά όσα δεν πρόλαβαν να μάθουν μέχρι τώρα. Και δεν εννοώ την αλφαβήτα της ταξικής πάλης, ότι δηλ αν δεν κατέβεις μαζικά και οργανωμένα στο δρόμο, θα σε πετάξει σε αυτόν αργά ή γρήγορα το αφεντικό σου. Αλλά και πιο σύνθετα ζητήματα, που θυμίζουν μάλλον ανώτερα μαθηματικά παρά άλγεβρα –όπως λέει κάπου κι ο ένγκελς.

Κι εδώ μπαίνει ο ρόλος του κομμουνιστή στη διαμόρφωση της ταξικής συνείδησης, που πρέπει να γίνει παιδαγωγός· όχι γιατί πρόκειται για κάποιο φτασμένο δάσκαλο με περγαμηνές και πτυχία στο μαρξισμό, αλλά επειδή καλείται να βρίσκει απαντήσεις, να αναλύει και να εξειδικεύει, να διαπλάθει συνειδήσεις με το παράδειγμά του και να το εξελίσσει συνεχώς. Γιατί η διαπαιδαγώγηση είναι μια αμφίδρομη διαδικασία, που αφορά την ανάπτυξη και του μαθητή και του δασκάλου.

Κι αυτό που είναι πιο σημαντικό στο μαζικό κίνημα δεν είναι οι ατομικές γνώσεις του καθενός, αλλά η ικανότητά του να τις μοιράζεται και να τις κοινωνικοποιεί, να τις καθιστά απλές και κατανοητές για να τις μεταδίδει στους άλλους. Χωρίς μεταδοτικότητα, οι γνώσεις μένουν λειψές και ανούσιες, γιατί αυτό που τις κάνει να ξεχωρίζουν από τα υπόλοιπα πράγματα είναι πως δεν τις χάνεις αν τις δώσεις σε κάποιον άλλο· αντιθέτως τότε μόνο βρίσκουν τον πραγματικό τους «προορισμό» και πλουτίζεις κι εσύ ο ίδιος από αυτή τη διαδικασία. Και για να έχεις μεταδοτικότητα κοντά στα άλλα, πρέπει να μην μένεις στις δικές σου απαντήσεις, που φτάνουν για να λύσουν τις δικές σου απορίες, αλλά να ψάχνεσαι συνεχώς, να βάζεις ερωτήματα από τη σκοπιά που βλέπουν οι άλλοι τα πράγματα.

Για μένα μπορεί να αρκεί ότι ο πολιτικός λόγος των οπορτουνιστών είναι μια καρικατούρα του μαρξισμού, αλλά για τον απλό κόσμο δε σημαίνει τίποτα απολύτως. Θέλει πρακτικές απαντήσεις και λύσεις, γιατί έτσι κι όχι αλλιώς, αποδείξεις και ονόματα.

Για μένα αρκεί ως εξήγηση πως τα κομματικά μέσα δεν είναι (οποιαδήποτε) και μπορώ να καταλάβω τις ιδιαιτερότητές τους και την εθελοντική προσφορά των συντρόφων που ξεφεύγει πολύ από τα πλαίσια μιας τυπικής μισθωτής σχέσης. Αλλά η σχέση με το κόμμα δεν είναι πάντα κατανοητή στον κόσμο έξω από το στενό κύκλο, που σκαλώνει στις «κομματικές απολύσεις», τσουβαλιάζει μήλα και πορτοκάλια και ψάχνει να του εξηγήσουν γιατί δεν είναι έτσι.

Και πρέπει να φτάσει ως την αφαίρεση πως το θέμα δεν αφορά στενά μια επιχείρηση και τον κάθε καπιταλιστή ξεχωριστά, αλλά την κρίση που μας επηρεάζει αντικειμενικά όλους (γιατί κανείς δε ζει σε γυάλα), το σύστημα συνολικά και τα αδιέξοδά του, την καταστροφή κι απαξίωση κεφαλαίων και παραγωγικών δυνάμεων, που πρώτος ανάμεσά τους στέκει ο άνθρωπος. Κι έτσι να φτάσουν από το ειδικό στο γενικό, παίρνοντας απαντήσεις και για όλα τα ενδιάμεσα που τους απασχολούν.

Αυτό είναι το άλμα που πρέπει να κάνουν κι οι εργαζόμενοι στο σπρίντερ και κάθε άλλη επιχείρηση που κλείνει, χωρίς να πέσουν στον ύφαλο της ‘αγωνιστικής’ αυτοδιαχείρισης και όποια άλλη μορφή διαχείρισης της μιζέριας. Όπως λέει κι ένα άρθρο στην τελευταία κομεπ, που εξετάζει την περίπτωση της βιομε «είναι βολικό για το σύστημα της εκμετάλλευσης να μην αμφισβητείται ριζικά ως τέτοιο, αλλά να καλλιεργείται μαζικά η άποψη ότι ο εργάτης μπορεί να γίνει συλλογικός εργοδότης».

Κι αυτό το κείμενο της ιε της κοκμ (ιδεολογική επιτροπή της κομματικής οργάνωσης της κεντρικής μακεδονίας) του κκε είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα (αν όχι εκλαϊκευτικών, σίγουρα) συγκεκριμένων απαντήσεων, που αξίζει να διαβαστεί ολόκληρο και να βρει μιμητές.