Ο σοσιαλισμός που ονειρευόμαστε

-Δηλ το τείχος του βερολίνου, σε αυτήν την πόλη που στα δυο είχε σχιστεί, χωρίζοντας φίλους, συγγενείς, ακόμα και σπίτια που συνέπιπταν με τη συνοριακή γραμμή, εκφράζει την κοινωνία που ονειρεύεστε; είναι μια συνηθισμένη ερώτηση, που καλούνται συχνά να απαντήσουν πολλοί σφοι.

Ξεπερνώντας καταρχάς την επιτηδευμένη μελοδραματική νότα, που συνήθως υπηρετεί συγκεκριμένες σκοπιμότητες, οφείλουμε να σημειώσουμε πως το τείχος δεν έκανε κάτι άλλο παρά να κατοχυρώνει και να διασφαλίζει τα σύνορα της λδγ, ακολουθώντας τη συνοριακή γραμμή μεταξύ ανατολικού και δυτικού βερολίνου, που περνούσε μέσα από οικοδομικά τετράγωνα, σπίτια, αυλές, κτλ. Συνεπώς δεν προκαλούσε αυτό την ανωμαλία, που προέκυπτε βασικά από την ύπαρξη ενός προκεχωρημένου φυλακίου στην καρδιά της ddr. Όπως εύστοχα σημειώνει το χτεσινό αφιέρωμα του ριζοσπάστη: αλήθεια τι θα έκαναν οι αστοί, που αυτές τις μέρες πανηγυρίζουν, αν πχ τα δύο τρίτα της νέας υόρκης ή του λονδίνου ανήκαν στη σοβιετική ένωση, με τις στρατιωτικές φανερές και μυστικές της υπηρεσίες κι αν μάλιστα τα σοβιετικά τανκς κατευθύνονταν στους δρόμους ης νέας υόρκης ή του λονδίνου; Δεν είναι εύκολο να τηρήσει κανείς τις αναλογίες, αλλά μια πρώτη, πρόχειρη απάντηση μας τη δίνουν οι αντιδράσεις των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων στην περίπτωση της επανάστασης στην κούβα και τα χρόνια που ακολούθησαν την επικράτησή της.

Για να πάψει να υφίσταται λοιπόν αυτή η «ανωμαλία», δύο δρόμοι υπήρχαν. Η μία θα ήταν να ενταχθεί ολόκληρη η πόλη του βερολίνου, μαζί με το δυτικό της κομμάτι, στην επικράτεια της λδγ. Η άλλη λύση, που ζούμε σήμερα, ήταν η εξάλειψη της κρατικής υπόστασης της ddr, όπου ναι μεν γκρεμίστηκε το τείχος, για να ορθωθούν όμως άλλα (ταξικά και αόρατα) στη θέση του.

Η απάντησή μας λοιπόν είναι αρνητική. Η κοινωνία που ονειρευόμαστε για το μέλλον δε θα έχει τείχη, σύνορα, φύλακες και φυλακές, ούτε καν κράτη. Η μελλοντική γερμανία των ονείρων μας θα μοιάζει ίσως αρκετά με το φανταστικό σοσιαλισμό που έφτιαξε για τη μητέρα του ο πρωταγωνιστής του goodbye Lenin –κάτι σαν την πρόταση δηλ του δημιουργού της ταινίας για το πώς θα ήθελε να είναι στην πράξη η λδγ.

Το χτίσιμο του τείχους ήταν εξ ορισμού μια αμυντική ενέργεια, όπως τα τείχη των πόλεων που προστατεύουν τους (ελεύθερους) πολιορκημένους και το τείχος των αμυνόμενων στο ποδόσφαιρο, που δεν αποτρέπει πάντα την παραβίαση των (βωμών κι) εστιών, και ενίοτε ανοίγει εκ των έσω, ένα λεπτό πριν τη συμπλήρωση του ενενηντάλεπτου (στο 89’) και τη λήξη της ιστορίας, ενώ ο γκόρμπι έδενε στη σέντρα τα κορδόνια του. Σε κάθε περίπτωση, το τείχος αναχαιτίζει την επιθετικότητα του αντιπάλου, στον οποίο ανήκει η αρχική πρωτοβουλία και δράση. Και δεν αρκεί από μόνο του να δώσει τη νίκη ή να αποτρέψει την ήττα, όπως δεν μπορεί να το κάνει άλλωστε κανένα αμυντικό μέτρο.

Το αντιφασιστικό τείχος του βερολίνου ήταν μια έκφραση της δικτατορίας του προλεταριάτου· δηλ της οργανωμένης σε κρατική εξουσία δύναμης της εργατικής τάξης που υπεράσπιζε τα κεκτημένα της και της αδυναμίας της να το κάνει χωρίς διοικητικά μέτρα, αφήνοντας δηλ τα πράγματα να εξελιχθούν ελεύθερα κι αυθόρμητα, ιδίως στις ειδικές συνθήκες συνύπαρξης των δύο γερμανιών. Οι δυσκολίες της οικοδόμησης, εν μέσω καπιταλιστικής περικύκλωσης, δεν αναφέρονται απλά σε γεωγραφικές έννοιες, γιατί τότε οι όροι θα είχαν αντιστραφεί και το δυτικό βερολίνο, που βρισκόταν στην καρδιά της λδγ, θα αφομοιωνόταν αργά ή γρήγορα από τη σοσιαλιστική πίεση.

Ο υπαρκτός δεν ήταν ένα είδος «σοσιαλισμού του θερμοκηπίου», που αναπτυσσόταν μόνο σε περιβάλλον ασφαλείας, πίσω από το σιδηρούν παραπέτασμα, και δε θα άντεχε σε συνθήκες φσικού ανταγωνισμού. Η καλλιέργεια ωστόσο έχει όντως πολλά κοινά με την οικοδόμηση, καθώς αποτελεί συνειδητή παρέμβαση στη «φυσική ροή» των πραγμάτων και όχι μια τυχαία κι αυθόρμητη διαδικασία. Για να αφήσουμε όλα τα λουλούδια να ανθίσουν, πρέπει πρώτα να ξεριζώσουμε όλα τα ζιζάνια και τα καπιταλιστικά παράσιτα, που υπονομεύουν τη σοδιά μας. Αλλιώς καταλήγουμε να έχουμε «λουλούδια για μύρισμα» με κομμουνιστικό μανδύα, που γρήγορα τον αποβάλλουν, γιατί τους στενεύει. Κι η μόνη εναλλακτική είναι η καπιταλιστική ζούγκλα, όπου επικρατεί ο νόμος του ισχυρού, γιατί –λέει- κανείς μας δεν είναι θεός, για να αποφασίζει τι είναι καλό (ώστε να το καλλιεργούμε) και τι όχι, για να το ξεριζώνουμε.

Η λδγ μπορεί να μην άγγιζε το τέλειο πρότυπο της ιδανικής κοινωνίας που οραματιζόμαστε, ενσωμάτωνε όμως πολλά στοιχεία της. Αν η εσσδ κατάφερε σε μερικές δεκαετίες να εξελιχθεί από μια καθυστερημένη ημιφεουδαρχική οικονομία σε παγκόσμια υπερδύναμη, ξεπερνώντας μάλιστα τις ηπα σε αρκετούς τομείς, η λδγ κατάφερε κάτι αντίστοιχο στην κλίμακα των σοσιαλιστικών χωρών, αφήνοντας πίσω της τους σοβιετικούς σε πολλές περιπτώσεις.

Το παράδειγμα του αθλητισμού συμπυκνώνει όλο τον αντιφατικό χαρακτήρα των κατακτήσεων και των δυσκολιών αυτής της διαδικασίας. Η λδγ έφτασε να κατακτά πχ στους ολυμπιακούς της σεούλ το 88’, τους τελευταίους στους οποίους συμμετείχε, την τρίτη θέση, πίσω από σοβιετία και ηπα, στον πίνακα των μεταλλίων. Μία επίδοση που βασίστηκε εν μέρει στον ανταγωνισμό με την οδγ κι έφερε ως ένα βαθμό τη σφραγίδα του καπιταλιστικού ανταγωνισμού και αστικών κατάλοιπων, όπως της χρήσης αναβολικών από κάποιους αθλητές της –που δεν είναι μεν αστικός μύθος, αλλά λαμβάνει (αστικο)μυθικές διαστάσεις στα πλαίσια της σπέκουλας των αστικών μέσων. Τίποτα από όλα αυτά όμως δεν μπορεί να αμφισβητήσει και να μειώσει τις αξιόλογες υποδομές πραγματικά μαζικού, λαϊκού αθλητισμού, στις οποίες βασίζονταν κι οι διακρίσεις της σε κορυφαίο επίπεδο.

Ας επιστρέψουμε όμως στο τείχος. Για το μέσο αμύητο παρατηρητή, η ανέγερσή του χάνει σε επίπεδο εντυπώσεων, φαίνεται να παραπέμπει σε μια «κλειστή κοινωνία» που οχυρώνεται απέναντι στην «ανοιχτή κοινωνία» (του πόπερ) και τη δύναμή της (αν και οι δυτικοί είναι που επέλεξαν ουσιαστικά την ντε φάκτο διχοτόμηση)· είναι ένα όριο που λειτουργεί μυθοπλαστικά κι εξιδανικευτικά για το «απαγορευμένο» που βρίσκεται απέναντι.

Αρκετοί λδ-γερμανοί συμμετείχαν με χαρά αρχικά στο γκρέμισμα του τείχους, για να σπάσουν αυτό το όριο και να δουν τι κρύβεται πίσω του και όχι απαραίτητα για να εγκαταλείψουν την ddr. Θα μπορούσαν ίσως να κάνουν μια βόλτα, σιγοτραγουδώντας τους στίχους «να σε σκεφτώ και να σε νοσταλγήσω και αν υπάρχει λόγος, να γυρίσω». Και θα υπήρχε πιθανότατα. Θα επέστρεφαν μάλιστα σοφότεροι, έχοντας απομυθοποιήσει αυτό που κρυβόταν όχι μόνο πίσω από το τείχος, αλλά και την καπιταλιστική βιτρίνα εν γένει.

Στην πραγματικότητα βέβαια, οι λαοί αυτών των χωρών ήταν πολυταξιδμένοι, με όλα σχεδόν τα έξοδα των ταξιδιών και της αναψυχής τους πληρωμένα από το σοσιαλιστικό κράτος· ενώ σήμερα, και ειδικά σε συνθήκες οξείας καπιταλιστικής κρίσης, είναι ζήτημα πόσο εύκολες και προσιτές είναι για κάποιους με μέσο εισόδημα οι μετακινήσεις, ακόμα και εντός της ίδιας πόλης, εφόσον γίνονται σε καθημερινή βάση. Σε πολλούς όμως αρκεί πως έχουν θεωρητικά κι αφηρημένα τη δυνατότητα να ταξιδέψουν ως την άκρη του κόσμου –άλλο αν δε θα υπάρχουν ποτέ οι προϋποθέσεις για να την υλοποιήσουν συγκεκριμένα ή αν δε θα βρούνε λεφτά, για να επιστρέψουν από εκεί.

Η ίδια ακριβώς αφηρημένη δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης που έρχεται βασικά ως εξαίρεση στον κανόνα, είναι ένα από τα βασικά συστατικά της κρυφής γοητείας του καπιταλισμού στα μικροαστικά στρώματα και της συστημικής αντοχής του. Αυτή η γυαλιστερή εικόνα ωστόσο έχει στραπατσαριστεί επικίνδυνα τα τελευταία χρόνια και χρειάζεται επειγόντως (επ)ανόρθωση. Γι’ αυτό και η λάμψη και τα ταρατατζούμ από τους εορτασμούς της φετινής επετείου της πτώσης του τείχους ήταν εντονότερα από ποτέ, επιχειρώντας να σκεπάσουν αυτήν την πραγματική εικόνα.

Το τείχος είχε τη δική του ιστορία

Κάποιοι την έγραψαν στο δρόμο με μπογιά, κόκκινη της ddr. (Αυτά τα κόκκινα σημάδια στο τείχος, μπορεί να ‘ναι κι από αίμα). Κι ύστερα με γκράφιτι πάνω στο ίδιο το τείχος λίγο πριν πέσει. Ή μάλλον λίγο πριν το ρίξουνε.

Όπως και στην περίπτωση της σοβιετίας το βασικό ερώτημα για το τείχος του βερολίνου παραμένει αν το γκρέμισαν ή κατέρρευσε μόνο του υπό το βάρος των εσωτερικών μας αντιφάσεων. Αν το έριξαν οι λαοί ή οι ιμπεριαλιστές κι οι εκ των έσω προδότες. Ποιος φυλούσε την κερκόπορτα στο τσεκπόιντ τσάρλυ. Κι αν αρκούσε μια παρανόηση κι ένα λάθος τηλεφώνημα –ενός φονιά- για να ανοίξει διάπλατα.


Οι αστοί δημοσιολόγοι το αποκαλούσαν τείχος της ντροπής. Δεν πειράζει. Μισή ντροπή δική τους κι η άλλη μισή στην κίνα βρίσκεται, που μας έλεγε σοσιαλιμπεριαλιστές. Αν κι εκείνο τον καιρό, είχαν ήδη υποδεχτεί τον γκόρμπι στο πεκίνο, έζησαν το δικό τους 89’ στην τιεν αν μεν και δεν είχαν πλέον πολύ μεγάλη σχέση με τον μάο που έβγαλε το σχετικό όρο, θυμίζοντας κάπως εκείνη την παιδική φράση: όποιος το λέει πρώτος είναι. Ή γίνεται στη συνέχεια. Ή τέλος πάντων κρίνει εξ ιδίων τα αλλότρια, όπως λένε οι μεγάλοι.

Μπορεί λοιπόν οι αστοί να θεωρούν το τείχος ζαβολιά και να το αποκαλούν της ντροπής, αλλά μισή ντροπή δική τους, μισή δική μας. Σαν το βερολίνο ένα πράγμα, που το μοιράσαμε στη μέση. Σε αυτήν την πόλη που στα δυο έχει σχιστεί, όπως έλεγε κι ο μπίρμαν, πριν απελαθεί από τη ddr και συμβιβαστεί με αυτούς που κατήγγειλε, ακολουθώντας το ρεύμα του ευρωκομμουνισμού.

Εμείς όμως ξέρουμε τι ακριβώς υπερασπίζαμε στήνοντας αυτό το τείχος. Θα μπορούσε να είναι και μπροσούρα του βλαδίμηρου. Περί δίκαιων κι άδικων τειχών.
Ενώ τα μάγουλα των αστών έχουν επιλεκτικές ευαισθησίες και κοκκινίζουν από ντροπή, μόνο όταν συναντάνε κόκκινα τείχη που τους κόβουν τη φόρα. Και για τα άλλα, στην κύπρο και την παλαιστίνη, παραμένουν κάτασπρα, σαν λευκοφρουροί της αντίδρασης.

Για αυτούς όμως είναι περίπου αυτονόητο ότι είναι γουρούνια αναίσθητα με ευαισθησίες κάλπικες κι επιλεκτικές. Ενώ για εμάς θεωρείται ασυγχώρητο. Πώς συμβιβάζεται ο κομμουνισμός που θέλει να καταργήσει όλα τα κοινωνικά τείχη, με το τείχος του βερολίνου και την κατάργηση ελευθεριών; Κι αν πας να το πιάσεις συγκεκριμένα και διαλεκτικά για να το εκλαϊκεύσεις –τι είναι και τι θέλει το τείχος του βερολίνου- σου λένε ότι γίνεσαι χυδαίος απολογητής στα όρια του μακιαβελισμού.

Μια πρώτη απόπειρα εξήγησης των γεγονότων οφείλει να εστιάσει στη στάση του κόσμου και την κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας και του αστικού κόσμου, που όσο τον κρύβαμε πίσω από τείχη, τόσο πιο γοητευτικός γινόταν. Διέγειρε τη φαντασία αποκτώντας τη γοητεία του απαγορευμένου. Καλός ο σοσιαλιστικός παράδεισος που έχουμε, αλλά πάμε να δούμε τι χάσαμε στην κουρτίνα δύο, πίσω από το παραπέτασμα.

Κι έτσι το σιδηρούν έγινε σταδιακά διάφανο, σαν τεράστια βιτρίνα δυτικού πολυκαταστήματος που έκρυψε το σκάρτο εμπόρευμα κάτω απ’ το χαλάκι κι έριξε το δόλωμα της καταναλωτικής αφθονίας για να τσιμπήσουν οι λαοί, εξαγοράζοντας τις συνειδήσεις τους με νάιλον χάντρες και καθρέφτες παραμορφωτικούς, που έδειχναν τη δύση σαν την ωραιότερη του κόσμου.

Τελικά αντί να βρουν το κέρας της αμάλθειας, βγήκαν κερατάδες και δαρμένοι. Κι ένιωσαν τότε μια ακατανίκητη νοσταλγία για τον χαμένο παράδεισο. Που δεν ήταν ασφαλώς τέτοιος, κι είχε πολλά κουσούρια. Αλλά οι έννοιες αποκτούν νόημα ως προς τα αντίθετά τους, μες σε μια διαλεκτική αντίθεση. Κι ο σοσιαλισμός γίνεται κήπος της εδέμ, σε αντίθεση με την καπιταλιστική κόλαση.

Αυτήν τη γνώση όμως την απέκτησαν με πολύ ακριβό αντίτιμο οι πρωτόπλαστοι λαοί που τόλμησαν πρώτοι την έφοδο στον ουρανό και τελικά γκρεμίστηκαν στα τάρταρα. Όπως έλεγε ένα λαϊκό ανέκδοτο της δεκαετίας του 90 σε αυτές τις χώρες: όσα μας έλεγαν οι κομμουνιστές για το σοσιαλισμό, δεν τα είδαμε ποτέ. Αλλά σ’ όσα μας είπανε για τον καπιταλισμό, είχαν δίκιο.

Κι αν μπορούσαν σήμερα να γυρίσουν στο τέλος της ιστορίας, θα τα έκαναν όλα διαφορετικά, κι ίσως πήγαιναν να κλειστούν μόνοι τους στην παλιά επικράτεια της ddr και να χτίσουν γύρω τους ένα τείχος, σε ένα απάνεμο μέρος που να μην πιάνουν οι άνεμοι της αλλαγής κι η θύελλα για την οποία προειδοποιούσε προεκλογικά το κόμμα.

Κι ίσως να το ‘χτιζαν με τα κορμιά τους, όπως είχε προτείνει σε ένα παλιότερο σχόλιό του ο τόνι ριγκατόνι μετά από μια πορεία του πολυτεχνείου, στα εικοσάχρονα από την πτώση του τείχους, που είχαμε μαζί μας σημαίες της ddr.

Για την πορεία του Πολυτεχνείου δεν μπορώ παρά να διατυπώσω την προβοκατόρικη άποψη ότι την επόμενη φορά που θα θελήσουμε να υπερασπιστούμε την ΛΔΓ μπορούμε [αντί να κουβαλάμε σημαίες] να μεταμφιεστούμε ατομικά σε τούβλα και να βαδίσουμε ωσάν τείχος στους δρόμους.


Σαν ατσάλινο τείχος που αλύγιστο ορμάει στα πεδία των τίμιων μαχών. Όπου ατσάλινο σημαίνει σταλινικό, γιατί έτσι μεταφράζεται το προσωνύμιο του στάλιν στην ελληνική. Όχι, θα σου πούνε όμως οι μουλάδες. Το τείχος του βερολίνου ήταν ρεβιζιονιστικό γιατί το ‘φτιαξε ο νικήτας. Κι έτσι επιβεβαιώνουν ότι το τείχος ήταν ό,τι κι ο πόλεμος για τον κλαούζεβιτς: συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα. Δε γίνεται να μην το δούμε συγκεκριμένα, τι σκοπούς υπηρετούσε.

Να το δούμε μέσα από το πρίσμα της διαλεκτικής σκοπού-μέσου όπου το δεύτερο διαμεσολαβεί για την επίτευξη του πρώτου. Το μέσο πρέπει να υπηρετεί το σκοπό, αλλά αν ταυτίζονταν απόλυτα, δε θα υπήρχε αντιθετική σχέση και δε θα χρειαζόταν καμία διαμεσολάβηση. Για τον τελικό σκοπό της αταξικής κοινωνίας του κομμουνισμού πχ, δε θα χρειαζόταν η διαμεσολάβηση μιας μεταβατικής κοινωνίας με κράτος.

Για να είσαι ανθρωπιστής, πρέπει να μισείς και να αντιπαλεύεις τους εχθρούς της ανθρωπότητας. Για να γκρεμίσεις τα ταξικά τείχη και κάθε αόρατο φραγμό που βάζει στη σκέψη ο καπιταλισμός, πρέπει να εντάξεις τους ταξικούς διαχωρισμούς στη συνείδησή σου, να τους αναγνωρίζεις και να μάθεις να σκέφτεσαι ως τάξη απέναντι στην τάξη. Να στήσεις τείχος γύρω από τα κεκτημένα του εργαζόμενου λαού και να τα υπερασπίσεις.

Ο ανώριμος κομμουνισμός αναγκάζεται να αρνηθεί τον εαυτό του για να τον υπερασπίσει ως οντότητα. Ενώ ο καπιταλισμός τρέφεται κι αναπαράγεται μέσα από τον πόλεμο, ενισχύοντας το λεγόμενο στρατιωτικο-βιομηχανικό μπλοκ κι ανοίγοντας ευκαιρίες ανοικοδόμησης και νέα πεδία κερδοφορίας.

Ο κομμουνισμός δε μπορεί να νοηθεί όμως με εθνικούς στρατούς και πολεμικές συγκρούσεις. Ο πολεμικός κομμουνισμός της εποχής του ‘εμφύλιου’ στη ρωσία, ονομάστηκε κατ’ ευφημισμόν τέτοιος, για να δείξει το ζήλο των μπολσεβίκων να καταργήσουν άμεσα τις εμπορικές σχέσεις. Κι ο πασιφιστικός κομμουνισμός του νικήτα και της ειρηνικής συνύπαρξης, πρόδωσε αυτή την πάλη ταυτίζοντάς την με το συμβιβασμό και την ταξική ειρήνη στις χώρες της δύσης.

Τι ήταν λοιπόν από αυτή την άποψη το τείχος του βερολίνου;
Εφαρμογή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Γιατί η δτπ (κι όχι γενικά εργατική δημοκρατία) είναι δικτατορία ενάντια στην αστική τάξη, και πρέπει να μεταχειριστεί και τέτοιες μεθόδους για να επιβιώσει.

Και τι ήταν από αυτή την άποψη το δυτικό βερολίνο;
Η απόδειξη ότι μπορούν να υπάρξουν καπιταλιστικές νησίδες εν μέσω σοσιαλιστικών χωρών και να είναι άκρως επιζήμιες για την υπόθεσή μας. Σε αντίθεση με τις σοσιαλιστικές νησίδες που είναι θνησιγενείς και σε κρατάνε κλεισμένο σε ένα μικρόκοσμο, στο περιθώριο της πραγματικής ζωής.

Εμείς μία φορά πήγαμε να κάνουμε κάτι αντίστοιχο με αξιώσεις, όταν θέλαμε να εγκαταστήσουμε πυραύλους στην κούβα, που ήταν ούτως ή άλλως από μόνη της αγκάθι στο μάτι των αμερικάνων και προκεχωρημένο φυλάκιο του κομμουνισμού. Αλλά κάναμε πίσω την τελευταία στιγμή εκθέτοντας το φιντέλ, για να μη γενικευτεί η σύγκρουση. Τώρα που έμεινε μόνη της η κούβα είναι μια νησίδα πολιορκημένη από ένα καπιταλιστικό αρχιπέλαγος, που απειλεί να τη σκεπάσει και να την πνίξει. Τραγική απόδειξη ότι οι νησίδες δε μπορεί να έχουν θεαματικό αποτέλεσμα, εφόσον παραμείνουν τέτοιες.

Φέτος είναι η εικοστή δεύτερη επέτειος της πτώσης του τείχους και τα πενηντάχρονα της έγερσής του. Απάνω στα 28 συνάντησε κι αυτό το θάνατο, μα το κρατάμε μυστικό, μας έδιωξε κι εμάς αδιάβαστους.
Καληνύχτα και καλά τείχη.

Η ιστορική ειρωνεία είναι ότι εκείνη την ίδια χρονιά που στηνόταν το τείχος και της επέμβασης στον κόλπο των χοίρων, όπου οι κουβανοί απέκρουσαν τα ιμπεριαλιστικά γουρούνια, οι σοβιετικοί έσπαγαν τα τείχη της στρατόσφαιρας και πετούσαν στο διάστημα με τον κοσμοναύτη γιούρι γκαγκάριν. Κι ο μη αστικός μύθος λέει ότι το πρώτο πράγμα που είπε εν πτήσει ήταν: δε βλέπω κάποιον θεό, εδώ πάνω.
Αλλά οι σοβιετικοί –κι όχι μόνο- τον λάτρεψαν σαν θεό για το κατόρθωμά του κι αυτό φαίνεται μεταξύ άλλων από μια δήλωση της μαύρης αράχνης, του τερματοφύλακα λεβ γιασίν, που είχε πει ότι η χαρά που πήρε όταν είδε το γκαγκάριν στο διάστημα, ξεπερνιέται μόνο από την απόκρουση ενός πέναλτι! Ίσως γιατί στο πέναλτι, σε αντίθεση με το φάουλ, δεν υπάρχει τείχος αμυνόμενων -όπως στο βερολίνο- να σε προστατεύει.

Η χαρά αυτή αντανακλά με αταβιστικό τρόπο και στους σύγχρονους συντρόφους, ίσως γιατί κατά κάποιον τρόπο συμβολίζει την πολυθρύλητη έφοδο στον ουρανό, που επιτέλους έγινε. Μπορούσε να το δει κανείς και στο φετινό φεστιβάλ της αθήνας. Συγκεκριμένα στον παιδότοπο, όπου υπήρχε αφιέρωμα στον ηρωικό κοσμοναύτη και μαζί ένα ομοίωμα, σαν αυτά με τους παίκτες του ΝΒΑ, με δυο ειδικές υποδοχές για να βάζεις το κεφάλι σου και να φωτογραφίζεσαι φορώντας το σκάφανδρό σου, παρέα με τον σύντροφο γιούρι. Τα μικρά παιδάκια το λάτρεψαν.

Ε, μαζί και κάποια μεγαλύτερα παιδάκια, όπως φαίνεται από την παραπάνω φωτό. Και δεν ήταν και λίγα.
Έτσι δεν είναι ναντιέζντα;

Μια συζήτηση για τον χέγκελ

Την κυριακή κάναμε μία από τις γνωστές συναντήσεις με το σοβιετικό κυριούλη και τα υπόλοιπα παιδιά του ομίλου στο παιδαγωγικό. Το θέμα μας ήταν ο χέγκελ κι όπως φάνηκε μία συνάντηση ήταν μάλλον λίγη για να τα πιάσουμε όλα.

Ο σοβιετικός κυριούλης λέει πως μόνο όταν γράφει κανείς φαίνεται τι έχει καταλάβει.
Κι η καλή δουλειά του εισηγητή φάνηκε και με το παραπάνω. Στο παπαγαλάκι του κρεμλίνου θύμισε παλιές καλές μέρες του ομίλου. Είναι το μόνο που τις πρόλαβε οπότε μπορεί να λέει ό,τι θέλει.

Πάνω στη σκηνή όμως ο εισηγητής είχε τρακ. Ζωντανή απόδειξη της προσέγγισης του σαρτρ ο άνθρωπος ισούται με το άγχος.
Δεν το μπορεί το από καθ' έδρας. Είναι παιδί του λαού.

Με το σκεπτικό του σοβιετικού κυριούλη, στο κείμενο που ακολουθεί θα φανεί τι έχω καταλάβει κι εγώ. Πλήρης σύγχυση δηλ.

Ο λένιν έλεγε ότι χωρίς τη λογική του χέγκελ δεν θα καταλάβουμε το κεφάλαιο. Ο εισηγητής μας διαβάζοντας χέγκελ σχεδόν τον ερωτεύτηκε. Ο στάλιν όμως (αν δεν κάνω λάθος) έλεγε ότι ήταν αντιδραστικός.

Μπορούμε να πούμε ότι ο στάλιν δεν κατάλαβε τίποτα από διαλεκτική ή από το κεφάλαιο (εδώ ο μπουχάριν που ήταν παιδί θαύμα και δεν...). Πολιτικά όμως νομίζω ότι ο σύντροφος με το μουστάκι είχε δίκιο.

Ο χέγκελ πήρε θέση κατά της γαλλικής επανάστασης, ήταν κατά του διαχωρισμού εκκλησίας-κράτους κι έβλεπε την ενσάρκωση του απόλυτου πνεύματος στο πρωσικό κράτος της εποχής του. Που δεν ήταν καν η ενοποιημένη γερμανία υπό το βίσμαρκ. Αλλά η κατακερματισμένη γερμανία των γιούνγκερ!

Ένας φιλόσοφος που ήταν παιδί της γαλλικής επανάστασης, πήρε θέση εναντίον της κι έπινε ένα ποτήρι κρασί σε κάθε επέτειο της πτώσης της βαστίλης!

[Κάπως έτσι κατάντησαν αλκοολικοί στη σοβιετία, (αν δώσουμε βάση σε όσα γράφει ο τζίλας στις συνομιλίες με το στάλιν).
Κάθε τόσο έκανε κάποιος πρόποση, πχ στην φιλία σοβιετικών και γιουγκοσλάβων. Ε, τι θα αρνιόσουν να πιεις; Δεν ήσoυν δηλ υπέρ της φιλίας των δυο λαών; Οπότε έπιναν όλοι αναγκαστικά κι οι προπόσεις συνεχίζονταν].

Ένας φιλόσοφος που έβαλε την εργασία στο κέντρο της κοινωνικής εξέλιξης, έθιξε το θέμα της αποξένωσης, αλλά δεν είπε κουβέντα για τάξεις!
Με τόσες αντιφάσεις μαζεμένες πώς να μην σκοντάψει στη διαλεκτική!

Η απορία όμως παραμένει: πώς μπορεί κανείς να είναι τόσο προοδευτικός ως φιλόσοφος και να έχει τόσο αντιδραστικές πολιτικές απόψεις; Στη φιλοσοφία να είναι μπροστά από την εποχή του και στην πολιτική να μην εκφράζει ούτε καν το πνεύμα της εποχής του;

Στην παρέμβαση του σοβιετικού κυριούλη (χωρίς τανκς) άκουσα πρώτη φορά ονόματα όπως αυτό του χέντερ και του κοντοσέ. Τώρα μένει να μάθω λεπτομέρειες για το τι ακριβώς ήταν.

Μόνο αν πιάσουμε τον χέγκελ, λέει ο περικλής, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί ο μαρξ ασχολήθηκε με τον ιστορικό υλισμό, τη θεωρία της ιστορίας, τη θεωρία των τάξεων.

Η ανθρώπινη ιστορία είναι η ιστορία του ανθρώπινου γίγνεσθαι, του πολιτισμού. Για τον χέγκελ το πνεύμα δημιουργεί τον πολιτισμό δια μέσω των ανθρώπων για να δει σε αυτόν τον εαυτό του, το είδωλό του.

Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να δημιουργεί πολιτισμό, για να παραφράσουμε τον σαρτρ, τον οποίο ωστόσο δεν έχουμε σε ιδιαίτερη εκτίμηση.

Χωρίς παραγωγή και πολιτισμό επιστρέφουμε σε προνεατερνταλικές εποχές. Στην ουσία έχουμε έτσι καταγγελία της ίδιας της ανθρωπότητας.

Γι' αυτό η αντίληψη των αναρχικών (να μην προσαρμόσουμε το περιβάλλον στις ανάγκες μας, αλλά να προσαρμοστούμε εμείς σε αυτό) (αυτόνομες κοινότητες υπήρχαν πάντα, η συγκρότησή τους είναι θέμα συνειδητοποίησης κτλ) είναι στην ουσία της αντεπαναστατική.

Η ιστορία δεν είναι άθροισμα τυχαίων στιγμών.
Εδώ αρχίζει να αναδεικνύεται η νομοτέλεια. Που δεν είναι φαταλισμός, αναπόφευκτο αποτέλεσμα, αλλά φάσμα δυνατοτήτων στα πλαίσια της επίλυσης της κυρίαρχης αντίφασης της εποχής.

Εν παρόδω. Πώς επιδρούν αλήθεια οι δευτερεύουσες αντιφάσεις στην κυρίαρχη; Η ανθρώπινη δραστηριότητα μπορεί να επηρεάσει τη νομοτέλεια; Να μετακινήσει το φάσμα δυνατοτήτων; Μεταβάλλεται (κι αν ναι πώς) η κυρίαρχη αντίφαση κεφαλαίου-εργασίας στο πέρασμα των χρόνων;

Στον χέγκελ υπάρχει έντονο το στοιχείο της νομοτέλειας. Στο μαρξ υπάρχει μια σχεδόν υπερβολική αισιοδοξία για μια λίγο πολύ γρήγορη κι αναπόφευκτη μετάβαση στον κομμουνισμό (δηλ ο μαρξ γεννήθηκε νωρίς;). Στη λογική της ιστορίας μπαίνει καθαρά το ενδεχόμενο παρακμής-πισωγυρίσματος.
Και στο ρούση εξάλλου. Εξηγεί ότι στο δίλημμα κομμουνισμός ή βαρβαρότητα το δεύτερο σκέλος είναι εξίσου πιθανή κατάληξη με το πρώτο.

Μακροπρόθεσμα όμως, παρά τα ζιγκ-ζαγκ και τα πισωγυρίσματα της ιστορίας, δεν έχουμε ανοδική εξέλιξη σε βάθος χρόνου;

Έγινε αναφορά και στο παράδειγμα των νήσων του πάσχα. Ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε εκεί παρήκμασε γιατί ήταν (γεωγραφική) θέσει κλειστός και δεν μπόρεσε να εξελιχθεί περαιτέρω.
Εμένα να πω την αλήθεια μου θύμισε λίγο σοβιετία. Κάποτε θέλω να γράψω το βιβλίο: η κλειστή κοινωνία και οι φίλοι της.

Σε εκείνο το σημείο ένας σύντροφος από τον όμιλο (που για τις ανάγκες του κειμένου και της σάτιρας εκπροσωπεί τη φιλοναζί πτέρυγα του ομίλου και συχνά-πυκνά ξυπνά τον χαλβατζή μέσα μου) αναρωτήθηκε γιατί γκρέμισαν το τείχος του βερολίνου. Θα μπορούσαν λέει αντ' αυτού να ανοίξουν καμιά δεκαριά πόρτες.

Σωστά. Η πρώτη θα ήταν η κερκόπορτα. Η δεύτερη η πύλη του μαγδεμβούργου. Κι οι υπόλοιπες επταπύλιο συν μία δώρο.

Η ιστορία λοιπόν δεν είναι άθροισμα τυχαίων στιγμών. Έχουμε ποιοτική εξέλιξη με νέα στάδια. Αυτό με τη σειρά του δεν είναι άθροισμα διαφορετικών σταδίων. Δεν έχουμε πρόσθεση νέων βαθμίδων αλλά ωρίμανση των παλιών.

Από αυτή την άποψη και μόνο -λέει ο σοβιετικός κυριούλης- η λογική της ιστορίας έχει περισσότερα κοινά με τον χέγκελ παρά με τον μαρξ!

Πέρα από αυτά κράτησα κάποιες ακόμα σκόρπιες σημειώσεις:
για τον πανθεϊσμό (ο θεός μέσα στον κόσμο), που είναι ένα βήμα από τον αθεϊσμό.

Για τον φυσικό κόσμο που στον χέγκελ δεν γνωρίζει εξέλιξη (κυκλική επανάληψη). Εμείς αλήθεια σε ποιο σημείο βρισκόμαστε ως προς τη διαλεκτική της φύσης σήμερα; Έχει ευθεία συσχέτιση με τη διαλεκτική της κοινωνίας, τον ιστορικό υλισμό; Ή δε μπορούμε να προσεγγίσουμε τόσο απλοϊκά με όρους κοινωνικής φυσικής την κοινωνική εξέλιξη;

Για το πνεύμα που δομείται με κατηγορίες διαλεκτικής (ποσότητα-ποιότητα για το είναι, ταύτιση-διάκριση-διαφορά-αντίθεση-αντίφαση για την ουσία).
Στο χέγκελ επίσης, αν κατάλαβα καλά υπολανθάνει μια αντίληψη για συγκάλυψη των αντιθέσεων (κι από αυτή την άποψη σχεδόν όλοι στην κομμουνιστική αριστερά είμαστε φανατικοί νεοχεγκελιανοί).

Για την έννοια της πραγμοποίησης στον χέγκελ. Το απόλυτο πνεύμα δημιουργεί τον εαυτό του στον υλικό κόσμο.
Για τη διαμεσολάβηση σκοπών με μέσα.

Για τη βάση που δίνει ο μαρξισμός στο τρίπτυχο γνώση-νόηση-πράξη. Η δομή της συνείδησης βασίζεται σε λογικούς κανόνες. Για να δούμε τη δομή της δραστηριότητας πρέπει να δούμε τη δομή της συνείδησης.

Μένουν κάποια πολύ ενδιαφέροντα ερωτήματα. Όπως αυτό που διατύπωσε το παπαγαλάκι του κρεμλίνου. Αν ο μαρξισμός αντιστρέφει το σύστημα του χέγκελ δεν κληρονομεί κάποιες από τις αδυναμίες του; Μπορούμε να τις εντοπίσουμε;

Και κάποιες άλλες δικές μου. Ιντριγκαδόρικες από μια άποψη γιατί εν μέρει είχα και δικές μου απαντήσεις σε αυτά.

-Αν έτσι ορίζεται η νομοτέλεια (δηλ μη φαταλιστικά) πώς κρίνουμε τη φράση του μαρξ από τη γερμανική ιδεολογία για τον κομμουνισμό ως πραγματική κίνηση των πραγμάτων;

Όχι ως φυσική ροή των πραγμάτων. Είναι κίνηση που χρειάζεται ενεργό υποκείμενο κι έρχεται ως αποτέλεσμα συνειδητής στοχοκατευθυνόμενης δράσης που παίρνει υπ' οψιν της τους νόμους κίνησης της κοινωνίας και τους χρησιμοποιεί προς ίδιον όφελος.

Σε αντίθεση με ό,τι γινόταν στις προηγούμενες μεταβάσεις σε νέα κοινωνικά συστήματα. Όπου ο ρόλος του ιστορικού υποκειμένου δεν ήταν καθοριστικός. Κι η πραγματική κίνηση των πραγμάτων ερχόταν περίπου ως αναπόφευκτη (φυσική ροή).

-Είναι όλη η μέχρι τώρα ιστορία της ανθρωπότητας ιστορία της ταξικής πάλης; Ποια είναι η κινητήριος δύναμη της ιστορίας;

Στο μαρξ υπάρχουν δυο απαντήσεις πάνω σε αυτό. Ο καθένας συνήθως διαλέγει και παίρνει κατά το δοκούν αυτή που τπον συμφέρει.
Αφενός υπάρχει η διαλεκτική σχέση των παραγωγικών δυνάμεων και των σχέσεων παραγωγής. Αφετέρου η ταξική πάλη. Για την ακρίβεια ίσως η δεύτερη πάνω στο πεδίο (και το φάσμα δυνατοτήτων) που καθορίζεται από την πρώτη σχέση.

Αλλά η πάλη των τάξεων (υπήρχε) δεν ήταν πάντα το ίδιο καθοριστική (πχ από τη μετάβαση από την δουλοκτησία στη φεουδαρχία). Ωριμάζει μαζί με τον ενεργό ρόλο του ιστορικού υποκειμένου. Και παίζει καθοριστικό ρόλο στη μετάβαση από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό.

Από εκεί και πέρα όμως πώς συνεχίζεται η ταξική πάλη στο σοσιαλισμό; Με ποια μέσα; Οξύνεται μαζί με την αύξηση του ενεργού ρόλου του υποκειμενικού παράγοντα και της συνείδησης ή σταδιακά εξαλείφεται στα πλαίσια της απονέκρωσης του κράτους και της μετάβασης στην αταξική κοινωνία;

-Ας το συνδέσουμε με μια γενικότερη εκτίμηση (μεταξύ άλλων και του βαζιούλιν). Ότι δηλ οι δυνατότητες επιβίωσης του καπιταλισμού μπορεί να είναι μεγαλύτερες απ' όσο φανταζόμαστε.
Με βάση αυτό αποκτά μήπως νέα αξία η θέση του μαρξ (από την εισαγωγή στην κριτική της πολιτικής οικονομίας) ότι ένα κοινωνικό σύστημα "αποχωρεί" από το ιστορικό προσκήνιο μόνο όταν έχει αναπτύξει όλα τις παραγωγικές δυνάμεις που μπορεί να χωρέσει στα ιστορικά του πλαίσια;

Ο καπιταλισμός στέκεται προφανώς εμπόδιο στην πλέρια αξιοποίηση των παραγωγικών δυνάμεων που απελευθερώνει και μοιάζει με το μάγο που δε μπορεί να ελέγξει τις δυνάμεις του. Αλλά εξακολουθεί να έχει επιτεύγματα στην τεχνολογία και τις επιστήμες, να απελευθερώνει καινούριες παραγωγικές δυνάμεις αναπτύσσοντας παράλληλα στο έπακρο τις αντιφάσεις του.
Επομένως;

-Και κάτι τελευταίο.
Η μαοϊκή προσέγγιση της διαλεκτικής κάνει λόγο για τις μη ανταγωνιστικές αντιθέσεις που μπορούν να εξελιχθούν τέτοιες αν δεν παρέμβει ο υποκειμενικός παράγοντας;
Μπορεί όμως μια αντίθεση να μην είναι ανταγωνιστική; Μπορεί να αρθεί διαλεκτικά, να επιλυθεί χωρίς να φτάσει στα άκρα, σε σύγκρουση; Μπορούν να συμφιλιωθούν οι αντιθέσεις χωρίς να αναπτυχθούν στο έπακρο; Τι περιθώρια παρέμβασης έχει ο υποκειμενικός παράγοντας;
Τι απαντάν σε αυτά τα ερωτήματα οι καλλιτέχνες που κατέχουν την τέχνη των αντιφάσεων (δηλ τη διαλεκτική);

Ένα παράδειγμα για να γίνει πιο κατανοητό.
Στη σοβιετία εμφανίζονταν αντικειμενικά αντιθέσεις στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού ανάμεσα στη γραφειοκρατία και τους απλούς εργαζόμενους.
Ήταν αναπόφευκτο να φτάσουν στην έκφραση διαφορετικών συμφερόντων και στη σύγκρουση; Πώς η κοινωνική διαφοροποίηση κατέληξε να εκφράζει διαφορετικά ταξικά συμφέροντα; Πώς μπορούσαν να αρθούν αυτές οι αντιθέσεις χωρίς να φτάσουμε σε κοινωνικό πισωγύρισμα, στην κατάλυση του σοσιαλισμού;

Πολλά ερωτήματα έμειναν αναπάντητα γιατί έθιγαν ερωτήματα που εμπίπτουν στη θεματολογία των επόμενων συναντήσεων του ομίλου.
Έχοντας ολοκληρώσει την εξέταση του κοινωνικού ιδεώδους από την αρχαιότητα ως την αστική εποχή μπορούμε από την επόμενη συζήτηση να προχωρήσουμε στην εμφάνιση του μαρξισμού. Την εισήγηση θα την κάνει ο σοβιετικός κυριούλης και υπόσχεται πολλά -μεταξύ άλλων και ανάλυση για τον αλτουσέρ.

Στο τέλος πάντως κατάφερε να μας αιφνιδιάσει όλους λέγοντας ότι η μητριαρχία της πρωτόγονης φυλετικής κοινωνίας είναι μύθος που έχει αναιρεθεί από τους σοβιετικούς επιστήμονες.
Κάτσε ρε περικλή. Ένα πράγμα είχαμε μάθει από τον ένγκελς και μας το ανατρέπεις κι αυτό;

Ήξερα ότι ο ένγκελς βασίστηκε σε κάποια ευρήματα του μόργκαν κι ότι έκτοτε οι γνώσεις μας για την πρωτόγονη κοινωνία έχουν προχωρήσει πολύ περισσότερο, αλλά όχι τόσο. Κι αυτό ήταν κοινός τόπος για τους περισσότερους από εμάς.
Αν κάποιος ξέρει κάτι περισσότερο σχετικά ας δώσει τα φώτα του και στους υπόλοιπους.

Το κείμενο αυτό βασίστηκε σε σημειώσεις που είναι γραμμένες κάπως αφαιρετικά. Οι απορίες ίσως είναι αφελείς, οι διατυπώσεις χοντροκομμένες και -ακόμα χειρότερα- τα συμπεράσματα το ίδιο.
Όποιος θέλει ας χώσει ελεύθερα.
Αν βρήκε κάτι χρήσιμο ή έμαθε πράγματα ακόμα καλύτερα.