Πόλεμος πατήρ πάντων, έλεγε ο Ηράκλειτος στην εποχή του. Και δεν είχε άδικο, φιλοσοφικά μιλώντας. Δεν είχε όμως μαντικές ικανότητες για να προβλέψει τα μελλούμενα στην εποχή μας, όπου ο επικείμενος πόλεμος απειλεί να καταστρέψει την ανθρωπότητα. Και τι κάνουμε για να το αποτρέψουμε αυτό; Όχι πολλά πράγματα, ως κοινωνίες, ή όχι επαρκή -ως πρωτοπορίες. Γιατί ο πόλεμος γεννά βασικά -εκτός από πτώματα και καταστροφές- κέρδη για το κεφάλαιο και η (κατα)στροφή στην πολεμική οικονομία (που καταστρέφει κεφάλαια, για να δώσει διέξοδο σε άλλα που λιμνάζουν) είναι στρατηγική επιλογή, για να δώσει ώθηση στον καπιταλισμό να ξεπεράσει τα αδιέξοδά του και στον πλανήτη να φτάσει εκεί μια ώρα αρχύτερα. Εκτός και αν...
Σε αυτήν τη συγκυρία, ένα βιβλίο για τον πολεμικό καπιταλισμό, που ουδέποτε ήταν ειρηνικός αλλά και ουδέποτε άλλοτε τόσο επικίνδυνος, έχει αν μη τι άλλο ενδιαφέρον. Ιδίως όταν γράφεται από μαρξιστική σκοπιά, αν και ο συγγραφέας του είπε, χαριτολογώντας, πως δεν το έχει λήξει ακόμα, και εμείς μπορούμε, σοβαρολογώντας, να συμφωνήσουμε με τις αμφιβολίες του. Αλλά η βασική αφετηρία του βιβλίου είναι πως η πολεμική οικονομία δεν είναι σπορά της τύχης, της συγκυρίας ή κάποιου κακού ηγέτη. Κι αυτό είναι μια πολύ καλή βάση, παρά τους περιορισμούς που θα ανιχνεύσουμε στην πορεία. Δική μου βάση για το κείμενο είναι οι εντυπώσεις και οι πρόχειρες σημειώσεις μου από μια πρόσφατη εκδήλωση στο κτίριο της ΕΣΗΕΑ. Κι επειδή ειπώθηκαν (και μαγνητοσκοπήθηκαν) πολλά κι ενδιαφέροντα, θα σταθώ επιλεκτικά και κωδικοποιημένα σε κάποια σημεία που συγκράτησα, για να καταγράψω όσο το δυνατόν περισσότερα, με τον ελάχιστο δυνατό σχολιασμό.
Ρόλο συντονίστριας είχε η Ευριδίκη
Μπερσή. Δεν αμφιβάλλω για την ποιότητα της δουλειάς
της στους Reporters United ή παλιότερα στο διεθνές της Καθημερινής,
αλλά από την εισαγωγή της μου χτύπησε άσχημα
ένα σημείο, όπου ενώ σωστά επισήμαινε την πολεμική
υστερία (και ότι είμαστε μια ωραία ατμόσφαιρα) και πώς
η ευρωπαϊκή βιομηχανία βλέπει στη νέα «κανονικότητα»
μια ευκαιρία για κέρδος, είπε ότι αυτό ισχύει
ακόμα και για την Ισπανία, μολονότι ο Σάντσεθ
έχει κρατήσει την πιο σωστή στάση για το Ισραήλ
και το Ιράν!
Αργότερα, ο συγγραφέας έκανε ρελάνς,
αποδίδοντας μερίδιο ευθύνης για την άνοδο
της νεοφιλελεύθερης Δεξιάς (το ΤΙΝΑ κτλ) στην
αποτυχία των κυβερνήσεων της Αριστεράς, στην
οποία συμπεριέλαβε τον ΣΥΡΙΖΑ, διάφορους σοσιαλδημοκράτες
αλλά και τον Μπαράκ Ομπάμα (!), μολονότι δεν ανήκει
στη ριζοσπαστική Αριστερά, όπως ο Μπέρνι Σάντερς!
Κι όλα αυτά εκτός εισαγωγικών, από τον ίδιο συγγραφέα που νιώθει ωστόσο την ανάγκη να τα προσθέτει,
όταν αναφέρεται πχ στο... «σοσιαλιστικό μπλοκ»
στο βιβλίο του.
Πρώτος ομιλητής ήταν ο ακαδημαϊκός Σωτήρης Ρούσσος, που έχει γράψει βιβλίο για τα τεκταινόμενα στη Μέση Ανατολή -στην οποία ειδικεύεται. Και μπορεί να μην είναι ο πιο συναρπαστικός ρήτορας εκτός κειμένου, αλλά κέρδισε πόντους με τη συμβουλή-απαγόρευση να μη λερώνουμε με γραπτές σημειώσεις τα βιβλία -κάποιος έπρεπε να το πει και ας μην το ακολουθώ πάντα, πιστά.
Από όσα είπε, κράτησα τα εξής, κωδικοποιημένα:
Το βιβλίο παρακολουθεί την επικαιρότητα αλλά δεν τρέχει ασθμαίνοντας πίσω από τα γεγονότα. Πιάνει πολλές θεματικές αλλά δεν είναι αποσπασματικό και έχει ένα κόκκινο ν(ο)ημα, που τις συνδέει (ακολουθώντας ίσως τη σχολή γραφής του Δελαστίκ, προσθέτω εγώ). Και έχει σαφές στίγμα αλλά δεν επιχειρεί να χωρέσει την πραγματικότητα στην προκρούστεια κλίνη της ιδεολογίας του.
Το σχέδιο Τραμπ για τη Γάζα θυμίζει το αποικιοκρατικό σχέδιο για τις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες -όπως αναφέρεται και στο βιβλίο. Το Ισραήλ έχει ως στρατηγική του την υπερέκταση -ακολουθώντας κατά μία έννοια το «αμυντικό δόγμα» μέσω επίθεσης της Αικατερίνης της Ρωσίας- και τον απόλυτο έλεγχο εδαφών, ακόμα και χωρίς την τυπική κατοχή τους. Στον καθορισμό της στρατηγικής συμμετέχουν ενεργά διάφορες πολυεθνικές με προηγμένα προγράμματα παρακολούθησης (τύπου Predator) και εξολόθρευσης αντίπαλων στόχων, καθώς και αλγόριθμους που υπολογίζουν το «ανθρώπινο κόστος» και πόσοι άμαχοι πρέπει να σκοτωθούν για την εξόντωση ενός στελέχους του εχθρού.
Ο μιλιταριστικός καπιταλισμός είναι ο πλέον κρατικοδίαιτος και η μεγάλη πλειοψηφία της πελατείας του είναι κράτη, που δεν προχωρούν σε αγορές βάσει prospectus, αλλά με πλάγια μέσα και μοχλούς πολιτικής πίεσης. Η αναζωπύρωση του μιλιταρισμού δεν οφείλεται στη συγκυρία ή σε κάποια ηγεσία, αλλά στη χρόνια κρίση υπερσυσσώρευσης. Η εποχή μας παρουσιάζει περισσότερες αναλογίες με τις παραμονές του Α’ Π.Π. παρά με το τοπίο που γέννησε τον Β' Π.Π. (και ο τρίτος Πι-Πι θα είναι ο τελικός).
Η κυρίαρχη τάξη των ΗΠΑ είναι διχασμένη. Μια μερίδα της θέλει να συντρίψει τη Ρωσία για να την καταστήσει υποτελή, ενώ μια άλλη να την προσεταιριστεί για να την αποσπάσει από την επιρροή της Κίνας. Γι’ αυτό οι «Δημοκρατικοί» εμφανίζονται συγκριτικά πιο φιλοπόλεμοι στο μέτωπο της Ουκρανίας. Ενώ η (κατά τα άλλα... άτεγκτη στα οικονομικά ζητήματα) Γερμανία αποφάσισε ευέλικτα να εξαιρέσει τις πολεμικές δαπάνες για εξοπλισμούς από τον υπολογισμό του δημόσιου χρέους!
Ο συγγραφέας βλέπει τις αλλαγές και λέει τα πράγματα με το όνομά τους, χωρίς να επιλέγει στρατόπεδο και εκφράζοντας κριτική στάση σε κάποια σημεία προς τους BRICS -κάτι που ίσως απογοήτευσε μια μεγάλη μερίδα του κοινού του, όπως θα δούμε στη συνέχεια.
Ο Λαπαβίτσας διατηρεί αμείωτη την εξωτερική του ομοιότητα με τον Νταλάρα, αλλά είχε σαφώς πιο ενδιαφέροντα πράγματα να μας πει από ό,τι τον καιρό των μνημονίων (όταν συντάχθηκε κριτικά με την «ελπίδα που έρχεται»), βασισμένα σε μελέτες για τον ιμπεριαλισμό -δικές του αλλά και της μητέρας του!
Ακολουθούν μερικά ενδεικτικά σημεία, κωδικοποιημένα.
Είμαστε σε μια μεταβατική κατάσταση («μεσοβασιλεία»), όπου είναι εμφανές πως το παλιό πεθαίνει αλλά το νέο δεν έχει γεννηθεί ακόμα (αν και η φράση «εποχή των τεράτων», όπως λέει ο Πι-Πι, ανήκει στον Ζίζεκ και λανθασμένα αποδίδεται στον Γκράμσι). Η ηγεμονική θέση των ΗΠΑ είναι βαθιά αντιφατική, καθώς έχει υποχωρήσει η παραγωγική και η εμπορική τους ισχύς έναντι της Κίνας. Διατηρούν ωστόσο σαφές προβάδισμα στη στρατιωτική ισχύ και τον χρηματο-πιστωτικό τομέα, ενώ έχουν τις ισχυρότερες-μεγαλύτερες πολυεθνικές. Είναι ένας ιμπεριαλισμός του δολαρίου και των όπλων, που δεν οφείλει την πρωτοκαθεδρία του στον στρατό του, ο οποίος ωστόσο παίζει σαφώς αποφασιστικό ρόλο στην θωράκιση της ηγεμονίας. Αυτό το αντιφατικό πλαίσιο ερμηνεύει τις κινήσεις και την πολιτική του Τραμπ, που δεν έχει όμως ουσιαστικά αποτελέσματα στην ανόρθωση της οικονομίας -ο μόνος τομέας που παρουσιάζει άνοδο είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη, που έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες.
Η κυριαρχία των ΗΠΑ σήμαινε ότι παρείχε κάποιες οικονομικές εγγυήσεις στους συμμάχους της, σε ένα πλαίσιο συναίνεσης που τους άφηνε το δικαίωμα στην ψευδαίσθηση της συνεργασίας. Πλέον όμως οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν αυτές τις χώρες ως ανταγωνίστριες. Παραμένουν κυρίαρχες αλλά δεν τις θέτουν υπό την ασπίδα - αιγίδα τους, όπως κάποτε. Αυτό δε σημαίνει ότι βαδίζουμε προς έναν πολυπολικό κόσμο, είμαστε όμως σε μια εποχή «περιορισμένης μονοπολικότητας».
Ούτε η Κίνα ούτε κάποια άλλη ανερχόμενη δύναμη είναι σε θέση να υποκαταστήσουν τις ΗΠΑ και τον παγκόσμιο ρόλο τους, άμεσα ή στο ορατό μέλλον. Το αξιοσημείωτο είναι πως καμία από αυτές τις χώρες (Κίνα, Ινδία, Βραζιλία) δεν προέρχεται από τα παλιά ιμπεριαλιστικά κέντρα (πχ Ευρώπη) αλλά ανήκουν στη λεγόμενη «περιφέρεια».
Το δολάριο λειτουργεί ως παγκόσμιο χρήμα. Είναι μέτρο της αξίας, μονάδα ανταλλαγής και πληρωμών. Όλες οι τραπεζικές λειτουργίες γίνονται σε αγγλοσαξονικό πλαίσιο, και αν υπάρχει πρόβλημα ρευστότητας, τις κρίσιμες αποφάσεις τις παίρνει η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (FED). Ωστόσο, κάποιες αποφάσεις δεν έχουν οικονομικά αλλά πολιτικά κριτήρια. Με αυτόν τον τρόπο, 14 χώρες (οι 5 με ανοιχτό λογαριασμό, χωρίς περιορισμούς) έχουν το προνόμιο να αντλήσουν δολάρια, σε κρίσεις ρευστότητας, και ανάμεσά τους είναι και η Ελλάδα!
Η αρχιτεκτονική αυτής της κυριαρχίας αλλάζει και ο ρόλος των τραπεζών υποχωρεί μετά τη βαθιά κρίση του ’08. Στη νέα χρηματοπιστωτική φάση, έχουμε πανίσχυρους παίκτες και αλυσίδες παραγωγής, με πρωτοφανή συγκέντρωση κεφαλαίου (παραγωγικού και χρηματοπιστωτικού), που δε γνωρίζουν σύνορα και απειλούν να καταπιούν τον κόσμο.
Σε αντίθεση με το κλασικό σχήμα της εργατικής αριστοκρατίας, οι πραγματικοί μισθοί στις ΗΠΑ και τον δυτικό κόσμο παραμένουν καθηλωμένοι από τη δεκαετία του ’80, κάτι που σημαίνει πως τα λαϊκά και μεσαία στρώματα δεν ωφελούνται από τα ιμπεριαλιστικά κέρδη, όπως στις αρχές του περασμένου αιώνα.
Συνεπώς, το αντι-ιμπεριαλιστικό μέτωπο στην εποχή μας δεν έχει μόνο εθνική αλλά και κοινωνική βάση, στην «ενδοχώρα» των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων. Σήμερα η αντικαπιταλιστική πάλη έχει εκ των πραγμάτων αντιιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και αντιστρόφως.
Επειδή τα παραπάνω βασίζονται σε πρόχειρες σημειώσεις και δεν μπορώ να ισχυριστώ ότι παίζω στα δάχτυλα τη θεωρία του χρήματος, η κε του μπλοκ προτρέπει τους αναγνώστες που ενδιαφέρονται να παρακολουθήσουν καλύτερα το βίντεο με την τοποθέτηση του Λαπαβίτσα, για να αποφύγουν τις όποιες τυχόν δικές μου (ακούσιες) ανακρίβειες κατά τη μεταφορά.
Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου έκανε το κλείσιμο, ουσιαστικά με ένα ποτ-πουρί αναφορών σε σημεία από την εισαγωγή του αλλά και από το κυρίως μέρος του βιβλίου του -που είναι καλογραμμένο, πολύ αξιόλογο και θα άξιζε ξεχωριστής παρουσίασης, αλλά δε χωράνε όλα σε ένα κείμενο. Ενώ η «είδηση» που έδωσε είναι ότι αυτό μπορεί να είναι το (δέκατο και) τελευταίο βιβλίο του, με το οποίο κλείνει έναν κύκλο, επιστρέφοντας στη θεματική του πρώτου (για την αμερικανική Τζιχάντ).
Τοποθετήθηκε (αυτο)κριτικά προς το σινάφι του, που δοκιμάστηκε στα μνημονιακά χρόνια, λίγοι όμως πέρασαν επιτυχώς τις εξετάσεις. Το ζήτημα όμως είναι πόσοι θα άφηναν μετεξεταστέο τον συγγραφέα, για την ουδέτερα ευμενή στάση του απέναντι στην ελπίδα που ερχόταν... Διευκρίνισε, επίσης, ότι ο υπότιτλος του βιβλίου (για τη δεύτερη εποχή των αυτοκρατοριών) δεν αντλεί έμπνευση από την προβληματική ανάλυση των Χαρντ-Νέγκρι, αλλά από την εμβληματική μελέτη του Χομπσμπάουμ -διασκεδάζοντας έτσι έναν βασικό δικό μου φόβο, πριν το διαβάσω.
Από τα υπόλοιπα, σημείωσα και κράτησα μεταξύ άλλων τα εξής.
Οι αλλαγές που βιώνουμε είναι καταιγιστικές. Μόνο στο ξεκίνημα αυτής της χρονιάς χώρεσαν κοσμογονικά γεγονότα, που άλλοτε θα έπιαναν βάθος δεκαετίας. Η φιλελεύθερη σχολή αποδίδει την πολεμική ένταση στον αναθεωρητισμό των BRICS, άντε και την πολιτική του Τραμπ, αγνοώντας το οικονομικό της υπόβαθρο και την αναρχική δομή του συστήματος.
Ο καπιταλισμός υποφέρει από τις επιτυχίες του και την ανάπτυξη εκρηκτικών αντιθέσεων σε παγκόσμια κλίμακα. Είμαστε σε μια κρίσιμη καμπή, που θυμίζει τις παραμονές του Α’ ΠΠ, την πιο επικίνδυνη από την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, το ’62. Κι είναι η πρώτη φορά, μετά τη δεκαετία του ’60, που δεν υπάρχει καμία διεθνής συμφωνία για έναν στοιχειώδη έλεγχο των πυρηνικών όπλων.
Οι επιπτώσεις του πολέμου στο Ιράν (θα) είναι πολύ βαθιές, και για τις ΗΠΑ -σε μερική αντίθεση με την ήττα τους στο Βιετνάμ, που έπληξε το κύρος τους, όχι όμως αντίστοιχα και τη γεωπολιτική τους ισχύ. Και η ιρανική επανάσταση του ’79 (που δεν ήταν μόνο ισλαμική στις απαρχές της) ήταν η μεγαλύτερη στα χρονικά, από την άποψη της συμμετοχής των μαζών -ένα στοιχείο που έχει ειδικό βάρος ακόμα και στις σημερινές εξελίξεις.
Η αποσύζευξη των σύγχρονων εθνικών οικονομιών είναι πρακτικά αδύνατη, καθώς η παραγωγική διαδικασία έχει διεθνοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, που για την κατασκευή ενός τεχνολογικού προϊόντος απαιτούνται υλικά και από 50 διαφορετικές χώρες. Η δυσκολία αυτή πιστοποιείται και από τις παλινωδίες του Τραμπ, που στηρίχτηκε από τη Σίλικον Βάλεϊ και το υπό διαμόρφωση ψηφιακό-στρατιωτικοβιομηχανικό μπλοκ για μια οικονομική αναδίπλωση, αλλά αναγκάστηκε σε άτακτη υποχώρηση, κυρίως λόγω του ελέγχου των σπάνιων γαιών από την Κίνα -και δευτερευόντως τη Ρωσία.
Η Κίνα διεκδικεί την πρωτοκαθεδρία, αλλά δεν είναι σε θέση να την κατακτήσει. Ωστόσο, έχει πλησιάσει περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο ανταγωνιστή των ΗΠΑ -ακόμα και η Σοβιετική Ένωση, στο απόγειο της δόξας της, μόλις που ξεπερνούσε το μισό της οικονομικής ισχύος των ΗΠΑ, υστερώντας ωστόσο σε αρκετούς τομείς.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει διαρκέσει ήδη περισσότερο από τον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο των Σοβιετικών έναντι της Ναζιστικής Γερμανίας. Ενώ οι ΗΠΑ ετοιμάζουν τα F47, τη νέα (6η) γενιά πολεμικών αεροσκαφών, αλλά σκοπεύουν να προμηθεύουν τους Ευρωπαίους συμμάχους τους με λιγότερο εξελιγμένες εκδοχές τους.
Ο Παπακωνσταντίνου δεν είχε την πρόθεση να διατυπώσει μια νέα θεωρία για τον σύγχρονο ιμπεριαλισμό, αφενός γιατί έχουμε ραγδαίες αλλαγές σε εξέλιξη και το πουλί της σοφίας δεν πετάει παρά μόνο τη νύχτα. Και αφετέρου γιατί γνωρίζει τι νούμερο παπούτσι φοράει και μέχρι πού φτάνουν οι δυνατότητές του. Κάτι που ωστόσο δεν τον εμπόδισε να αποφανθεί ότι οι κλασικές θεωρίες για τον ιμπεριαλισμό (Χίλφερντινγκ, Λένιν, Ρόζα, Μπουχάριν) δεν επαρκούν, αφενός επειδή ο σημερινός κόσμος είναι κατά πολύ διαφορετικός, αφετέρου επειδή έσφαλλαν ήδη από τότε σε κάποια σημεία. Πχ όσα αναφέρθηκαν για την εργατική αριστοκρατία και σχετικά με το χρηματο-πιστωτικό κεφάλαιο, που δεν έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο στην ανάπτυξη και την κυριαρχία της Μ. Βρετανίας και των ΗΠΑ.
Ο συγγραφέας έκλεισε με την εκτίμηση ότι η Αριστερά θα έχει άλλη μία ευκαιρία από την Ιστορία, που οφείλει να την αξιοποιήσει, με αιχμές της το αντιπολεμικό κίνημα, το κόστος ζωής και την περιβαλλοντική κρίση.
Στο τέλος της εκδήλωσης κάποιοι από τους θεατές της εκδήλωσης εξέφρασαν ουσιαστικά τον φιλορωσικό τους πόνο και τις διαφωνίες τους με την αποστασιοποιημένη παρουσίαση των δύο στρατοπέδων. Κάτι που δίνει πιθανότατα απάντηση και στο ρητορικό ερώτημα του Πι-Πι, γιατί δεν έχουμε πχ μία κοινή, ενιαία εκδήλωση αλληλεγγύης για την Κούβα. Και αν προσπάθησε, υπό πίεση χρόνου για να παραδοθεί η αίθουσα, να ξεφύγει λέγοντας πως όποια και αν είναι η ερώτηση, η απάντηση είναι τα τσίπουρα που θα ακολουθούσαν (και όχι ο Δεκέμβρης και το ΝΑΡ, φίλτατο Λαϊκό Στρώμα -ούτε καν το 42), δεν ήταν αυτή η μόνη μας ούτε η πιο βασική μας διαφωνία.
Προσπάθησα πάντως να παρουσιάσω αποστασιοποιημένα, χωρίς έντονο σχολιασμό, κάποια σημεία, γιατί αν μη τι άλλο ανοίγουν ενδιαφέροντα ζητήματα. Που ίσως ανοίξουν και στα σχόλια -ή και όχι. Και αν αυτό ήταν το τελευταίο βιβλίο του Πι-Πι (για να αφοσιωθεί στο ελεύθερο κάμπινγκ στη Σούγια και άλλες χαρές της ζωής), ο Π.Π. έρχεται και μας απειλεί, εξ ου και ο τίτλος της ανάρτησης.
Υγ: η πιο σημαντική εκδήλωση βέβαια είναι αύριο στη Νομική. Ιδίως αν οι αρχές επιμείνουν στη χουντικής έμπνευσης απαγόρευσή της.
